X
تبلیغات
اندیشه های روز

تروريسم و تمايز آ ن با عمليا ت دفاعي، شهادت طلبانه در اسلام: در  حا ليكه  بسياري ا ز فعا ليت كه ا مروزه از سوي مسلما نا ن در دفاع ا زا رزشهاي اسلامي، دفاع ا ز سرزمين هاي ا شغا ل شده، مقابله با توطئه هاي برنامه ريزي شده بر عليه اسلام و ارزشهاي آ ن  ا ز حوزه دفاع مشروع و پذيرفته شده در عرف بين المللي خارج نيست، مقابله مردم فلسطين در برا بر ا شغا ل سرزمين شان طبق منشور سازمان ملل، و آ زا دي ملتها، كه حقوق برا بر ملتها و ا قليتها را تو صيه مي كند، تبعيض را منع مي كند، در حاليكه رژيم نژاد پرست و صهيونيستي اسرا ئل در سازمان ملل تا همين اواخر مساوي نژا د پرستي محسوب مي شد كه با فشار امريكا ا يادي ا ش ا ز ا ين ليست خارج شد، مقابله با آ ن بحكم اين منشور سازمان ملل  مشروع است.  هر چند بحث عمليات استشهادي، بخصوص پس ا ز مسائل فلسطين مطرح شد، اما تا كنون بحث فقهي دقيقي در اين باره نشده است.  بنا بر ا ين، مسئله اي مستحدثه است كه بيشتر در فتاواي فقهي و رعا يت احتياطا ت لازم مطرح شده است در اين جا كوشش مي كنيم با تحليل اين فتواها و اشاره به برخي منابع روا يي آ نها در فقه شيعه حدود و كيفيت تقريبي دفاع استشهادي در فرهنگ  سياسي و دفاعي معاصر شيعه را ارزيابي كنيم:    در يكي از ا ستفتا ئا ت از آ ية الله فا ضل لنكراني سئوال شده ا ست ،، آ يا جائز ا ست كه براي كشتن ديگرا ن دست به انتحار بزنيم، مثل عمليا ت هاي ا نتحا ري ملت فلسطين ؟ ا يشا ن در پا سخ نوشته اند: مسئله فلسطين مسئله دفاع است و دفاع از خود و حريم و نا موس و كيان اسلام به هر نحوي كه باشد جايز است. در همين فتوا هم عمليا ت استشهادي بدليل دفاعي بودن آ ن در مقا بل صهيونيست هاي اسرا ئلي   كه بتمام معنا اعم ا ز نظامي حرفه اي و غير حرفه ا ي عا لما نه به غصب و ا شغا ل سرزمين مردم مسلمان فلسطين كه جزئي از پيكر جهان ا سلام ا ست و مستقيما مقابله با اسلام حساب مي شود در قا لب دفاع  ممكن براي مردم فلسطين مجاز شمرده شده است، از لحاظهاي ديگر نيز مجوز دارد ما نند اسرائليان مصداق همه نوع متجاوز كه در ا سلام مقابله با آ ن حتي در حد كشته شدن برا ي دفع آ ن جايز است، روا يا تي زيادي نيز در ا ين  باب وارد شده است. صا حب جواهر بوجوب دفاع از جان و ما ل، ناموس را ا قد ا مي مطا بق ا جماع و نصوص ديني معرفي مي كند، ا لبته رعا يت مرا تب دفاع را از ا سهل فا الاسهل را تذكر مي دهد، منتها مسئله فلسطين با همين شرايط ا مروزه مصدا ق دفاع مشروع ا ست چو ن تمام راهها را امتحان كرده اند، نتيجه اي كه ا ز مجموع فتا وا ي مراجع شيعه بد ست مي  آ يد ا ين است كه اگرچه خود كشي بماهو حرام ا ست اما ا گر منحصرا دفاع به آ ن منوط شود جا يز   ا ست براي اطلاعات بيشتر رجوع شود به فصلنامه شيعه شناسي سا ل دوم شماره 6 مقاله دكتر فيرحي. بهر حا ل مسئله فلسطين يا سرزمين هاي ديگر ا سلامي كه در معرض تهاجم دشمنان اسلام وا قع شده و   مسلما نان در آ ن بد فاع مشغول اند، اين دفاع نه ترور ا ست از نظر فقه شيعه و سني و ا ز نظر حقوق بين اللملل.

شيعه و مسئله  عمليا ت ا ستشها د ي.

عمليا ت ا ستشها دي نيز هما نند د يگر عمليا ت انتحا ر ي، ا هد ا ف منطقي ا ستر ا تژ يك دارند و در شرايطي شكل مي گيرد كه تنها ر ا ه ممكن بر ا ي ا لزام دو لت ها براي تغيير سيا ست ها تصور شو ند، با ا ين تفاو ت ا ساسي كه منطق استرا تژ يك در عمليا ت ا ستشها د ي مطلقا ويژ گي د فا عي دارد و بد ين سا ن، تا بع ديد گاه عمومي شيعه در جهاد  دفا عي مي با شد. منا بع ا هل سنت از و جو ب جهاد ابتدايي سخن گفته ا ند و ا لبته جزئيا ت فقهي و تبعا ت حوقو قي آ ن را نيز ا ز شا فعي در ر سا له ام، تاكنون توضيح داره اند. تعدا د كمي ا ز فقيها ن معاصر ا هل سنت ا ز ماهيت مطلقا دفاعي جهاد حمايت كرده ا ند. شيخ محمد عبده در تفسير ا لمنا ر چنين د يد گاهي دا رد.   در فقه شيعه در ما هيت جهاد ابتد ا يي ديد گاه ويژه اي مطرح ا ست: اغلب قر يب به ا تفا ق فقيها ن شيعه تقسيم بند ي جها د به دو نو ع ، ا بتد ا يي و دفا عي ، ر ا هما نند ا هل سنت پذ ير فته ا ند، اما بر خال ف ا هل سنت، جهاد ا بتد ايي را مشروط به امر امام معصووم مبسوط ا ليد دا نسته ا ند. ا لبته د ر ميا ن فقهاء معا صر تعدا دي هستند كه جها د ابتدا يي را هما نند جهاد د فاعي حتي در عصر غيبت امام معصوم عليه ا لسلام جا يز مي دا نند مانند، صا لحي نجف آ با دي كه كتا بي در با ب آ راء جهادي فقها دا رد خود، تقسيم جها د به دفا عي و ا بتدا يي را قبو ل ند ا ر د، بنظر ا يشا ن جها د مطلقا د فا عي ا ست و دفا ع منوط  با ذ ن ا مام معصوم نيست، . مقام معظم رهبري، آيت الله خامنه اي  نيز نظر شا ن بر ا ين ا ست كه جهاد يك نوع دفاع  ا ست، بنا بر ا ين در عصر غيبت امام عليه ا لسلام ا گر مسلمين قد رت و توا ن جها د را دا شته با شند جا يز ا ست. ا ستاد مطهري نيز ا ز بيا نا ت شا ن بر مي آ يد كه در زما ن غيبت جها د جا يز ا ست چو ن جها د در هر حا ل د فا ع ا ست.

  اما چون اين گونه مقاومت ها و مقا بله ها  ا ز سوي مسلمانان، متعارض با منا فع غرب و سلطه استعماري آنان بر جهان اسلام صورت مي گيرد به   آ ن عنوان تروريسم داده مي شود، اين در حا ليست كه همين  اعما ل از سوي قدرتهاي مسلط بين ا لمللي بويژه غربي و آمريكا   تحت عنوان دفاع پيش گيرانه كه مخالف عرف بين ا لمللي نيز مي باشد صورت مي گيرد اما هيج كس اجازه ندارد نسبت به آ ن اعترا ض نمايد و يا اگر هم صورت گيرد شنيده نمي شود. گراهام فولر كه يكي از نويسندگان غربي مطلب جالبي را بيان مي كند: ما بايد يك تعريف شفاف ا ز ترور  و تروريسم  ا رائه دهيم تا ا ز سوء ا ستفاده ا ز آ ن، جهت قلع قمع كردن مخا لفين در هر كشوري توسط دولت ها جلوگيري شود... بعد با ا شاره به  ا علا ن   مبارزه با تروريسم ا ز سوي ا يالات متحده، خاطر نشان مي سازد كه اين مسئله در دنيا موجب سوء استفاده هاي  فراواني شد و بسياري از دولت ها به بهانه مبارزه با تروريسم به تصفيه حساب با مخالفين داخلي شان پرداختند، در ا ين  رابطه دولت هاي زيادي را ذكر مي كند كه با استفاده از جوي بوجود آ مده چنين كردند و در محافل بين ا لمللي نيز نبست به آ ن توجهي نشد... بعد اضافه مي كند كه در چنين وضعيتي كه يك تعريف روشن ا ز ترور و ترورسيم وجود ندارد ا كثر قريب به اتفاق مبارزات آ زادي خواهانه، استقلال خواهي و ا نواع مبارزات تحت عنوان تروريسم سر كوب  مي شود.

بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001 د نيا شاهد بود كه دولتهاي غربي بخصوص امريكا چگونه اقداماتي را در پيش گرفت كه به ا عتراف خودي غربي ها ا ز مصاديق تمام عيار ترور يستي به شمار مي رود: گراهام فولر، در كتاب آينده اسلام سياسي خود مي گويد: اقدامات امريكا مبني بر مقابله با تروريسم بين الملل طوري بود كه قبح عمل تروريستي را در ا ذهان بسياري از جها نيا ن زدود، با اين توجيه كه خودي امريكا جهت مقابله با تروريسم مرتكب اعما ل تروريستي به مرا تب شد يد تر ا ز آنچه ديگران را به آن متهم مي كند شده است، نظير هدف قرار دادن شهروندان عادي به بهانه هاي واهي مانند محل اختفا تروريست ها درآ ن مناطق و دهها اعمال خلاف قوانين بين ا لمللي و حقوق بشري كه خود را به ا صطلاح  مدافع اصلي آنها نيز معرفي مي كند و يا دفاع از اعمال وحشيانه رژيم اسرا يل كه همه روزه فلسطينيان بي دفاع را قتل عام ميكند، ما نند ترور هاي  هد ف مند نسبت  مبارزين   فلسطيني،   رهبرا ن آنها و كشتا ر مردم عا د ي فلسطين كه عليه اشغال سرزمين شان اعتراض دارند، ترور شخصيت هاي ترا ز اول فلسطيني در داخل فلسطين و خارج از آن، حمله وحشيانه به اردوگاه صبرا وشكيلا و قتل عام آشكا ر ساكنين آ ن و هزا را ن مورد ديگر ا ز ا عما ل تروريستي كه در را ستاي منا فع امريكا صورت مي گيرد ا ما هيچ كدام از اين ها از سوي مجامع بين المللي به طور جدي مورد پي گرد قرار نمي گيرد، در صورت كه مسلمانان در دفاع از سرزمين شان، دفاع ا ز ا رزشهاي ديني و ملي شان اقداماتي را كه صورت مي دهند از سوي مجامع بين المللي تحت نفوذ قدرتهاي زور گو به عنوان تروريست تقبيح مي شود.25

نگاهي ا جمالي به اوضاع كنوني در جها ن اسلام و مقايسه آ ن   با دوران استعمار. 

   ا ز آ غاز قرن شانزدهم ميلا دي كه استعممار گران اروپايي به سرزمين هاي اسلامي وارد شدند با مقاومت مردم مسلامان بمي رو برو گرديدد. با بسط نفوذ استعمار و بسلط بوز افزون آ ن بر حيات سيا سي، اقتصادي، نظامي و فرهنگي مسلمانان، هوشياري مردم نسبت به ا ستعما ر فزوني يافت و مقاومت نيز صور گو نا گوني به خود گرفت. اين مقاومت ها نخست به ص.رت برويارويي نظامي پراكنده و مقطعي با استعممار گران بود و لي به تدريج گسترده و سازمان يافته شد و به گونه مقاومت هاي نظامي،سياسي و فرهنگي ظهور و بروز يا فت كه تا كنون همچنان ادامه دارد.

انگيزه جرا ت و پايداري مسلما نا ن در ترجه ا ول مرهون تعليم و تربيت اسلامي آنان و سپس صدور فتاواي جهاد، از سوي عاماي بيدار و متعهد مسلممان در قرون آخير، به و ضوح مي مي توان در يافت كه در پيشا پيش اغلب نهضت هاي صد استعماري يا ضد استبدادي، علماي مجاهد قرار داشته اند و يا فتاواي آ نها موجب آ ن نهضت ها گرديده  ا ست. اين فتاوي گاه انفرادي و گاه جمعي صادر مي شد. در بررسي سياسي اين فتاوي چند نكته حايز اهميت ا ست: 1 گذ شته از سنت جاري در امپراتوري عثماني – كه همزمان با اعلام هر جنگ بر ضد كشور خارجي، فتاواي جهاد نيز توسط شيخ الاسلام و برخي از مفتيان آ ن كشور صادر مي شد در ساير كشورهاي اسلامي، فتاواي جهاد غا لبا زماني اعرام مي گرديد كه دولت ها ي مسلمان يا در موضع ضعف سياسي، نظامي در برابر كشور يا كشورها ي مهاجم استعمار خارجي ، كفار ، قرار داشتند و يا پس از شكست نظامي و سقوط دولتهاي مسلمان، مقاومت هاي مردمي و جهادي، به رهبري علما در برابر استعمار گرا ن در صحنه سياسي نمايان مي شد. اين فتاوي، مسلمانان را مكلف به بيرون راندن كفار مهاجم از دار الاسلام ، مي كرد. ا ز نيمه دوم قرن سيزدهم هجري قمري، شكل جديدي از استعار در سرزمين هاي اسلامي پديد آمد كه با استعمار نو ، نئو كلنيا ليسم، معروف گرديد. در اين شيوه جديد به جاي آ نكه فرمانراوايان بيگانه استعمارگر بر كشور هاي اسلامي حكومت كنند، كه غالبا موجب اعتراض و مخالفت مسلامانان و اقع مي شد. استعمار، دست نشاندگان بومي خود را بر سر كار مي آورد. بدين ترتيب با گسترش استعمار در همه وجوه زندگي و سر نوشت مسامانان، هوشمندي آنان نيز به ترفندهاي استعمار بيشتر و عميقتر شد و مبارزه علماي مسلما ن با استعمار گران و عمال داخلي شان ا بعاد وسيعتر و جامعتري يافت. علماء در قرون اخير، فتاواي زيادي به صورت اعلان جهاد ، رساله جهاديه، تحريم امتعه خارجي و داد و ستد با خارجيان، بر ضد استعمارگران ويا اعلان تكفير نسبت به عمال مستبد و وا بسته به استعمار صادر مي كردند. ، رجوع شود به رساله جهاديه، مير محمد حسين بن عبد ا لباقي ، خاتون آبادي ، 1233.

3 خطري كه از سوي استعمار متوجه كشورهاي اسلامي بود علما را به اين نتيجه رساند كه هدف آنان نا بودي اسلام و استقلال كشورهاي اسلامي و غارت ثروت و اموا ل مسلما نان و به ذ لت و بردگي كشا ند ن ا يشان ا ست. اين خطر روز ا فزون كه در جاي جاي سرزمين هاي اسلامي كاملا محسوس و مشهود بود،موجب به فراموشي سپردن اختلافا ت مذهبي ديرينه، ميان علماي سني و شيعه و همكري و همدردي سياسي فيما بين گرديد. فتاواي علماي شيعه و سني بر ضد استعمار گران ايتا ليايي در جريان اشغال طرابلس ، غرب ليبي، در سال 1914 م 1232 ق و به تبعيت از صدور فتواي جهاد از سوي شيخ الا  سلام عثماني، ا ز نمونه هاي بارز   آ ن ا ست كه در تاريخ گذ شته جهان ا سلام زياد به چشم مي خورد. اين بود وضعيت جهان اسلام در دورا ن استعمار كه در آ ن قا طبه ا مت ا سلامي گفتمان دفاعي شان در عمل و نظر بر مقا بله،  همه جا نبه اي نظامي، سياسي، و فرهنگي با ا ستعمار ويرا نگر بود كه تا ريخ نيز شهادت به موفقيت ا ين شيوه  بر خورد با  ا ستعمار مي دهد و نتيجه آ ن خروج ذ لت بار ا ستعمار گرا ن ا ز سر زمين هاي  ا سلامي بود، بعنوا ن مثال ، اخراج ذليلانه انگلسي ها با تحمل تلفات زياد، بطوري كه تنها يك نفر مجروح توا نست جان سالم بدر برد، بقيه همه يا ا سير يا بدرك واصل شدند ،. براي مزيد اطلاع رجوع شود به كتاب ارزشمند، محمد حسين رجبي، تحت عنوان، رسائل جهادي.                                                      گراهام، فولر، در بخشي از كتاب ا ش به ا ين حقيقت تصريح دا رد : با توجه سابقه پر تنش و توام با ظلم و ستم دورا ن قديم و نو استعما ري جد يد  نسبت به جهان سوم عموما و جهان اسلام بخصوص، ا ز سوي قدرتهاي استمعماري غربي در قرون قبل و عصر حاضر، اگر مردم  جهان اسلام، مسلمان هم نبودند باز هم واكنش  آنان غير از  آ نچه امروز رخ مي دهد نبود.  پس ما بايد بين ترور كه كاملا يك اصطلاح  بتلقي غربيها  ست و دفاع كه حق قانوني و مشروع هر ملت و نحله اي    ا ست كه ا ز ابزا ر مقدور و در اختيار جهت دفاع ا ز خود  و استقلال شان  استفاده مي كنند، تفاوت قايل شويم نه ا ينكه به دنبا له روي ا ز رسانه هاي غربي بيايم اين واكنش ها را كه حق طبيعي و قانوني هر ملتي  ا ست را محكوم كنيم و آ ن را كه در بسياري ا ز موارد دستور صريح اسلام نيز هست  ،  قاتلوا ا لمشركين كافه كما قاتلكم كافه... سوره توبه آيه 36 ،، لن يجعل ا لله للكا فرين علي موئمنين سبيلا، سوره نساء آ ية 141 ، و  جدا ي  ا ز اسلام و يا مخالف آ ن معرفي نمايم، با ا ين توجيه كه ترور ا ست و غرب با آ ن مخا لف ا ست. بنظر ا ين ا گر ما بخوا هم ا ز منظر ا سلام قضيه جهان ا سلام را بر رسي نمايم و بخوا هيم تكليف مسلمانان را در برا بر ا ين و ضعيت رو شن نما يم تنها همين يك آ ية: لن يجعل ا لله للكا فر ين علي ا لموئمنين سبيلا  كا في ا ست كه مسلما نا ن ا ز خود و ا كنش نشان د هند و با ا ين و ضعيت مقا بله نمايند.

 بيايم بدون واهمه ا ز هياهوي رسانه هاي استكباري اسلام واقعي را تببيين نمايم     ، فمن اعتداي عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتداي عليكم، سوره بقره، آيه 94 ،  و ترسي ا ز هيچ كسي هم ندا شته باشيم چون صاحب د ين ما خداوند است، ا و خود وعده كرده است كه دين را حفظ خواهد كرد، ،  انا نحن نزلنا ا لذكر و نحن له لحافظون، سورة حجر، آ ية 6 ، هزا رو چهارصد سال تحولات و نا ملايما ت گوناگون نتوا نست ا سلام را ا ز بين ببرد،ا مروزه نيز ممكن ا ست ما براي آسودگي خود و بر خورداري ا ز بعضي منافع مادي و دنيايي، خود را چند صباحي مصون بداريم، اما اين كار ما نبايد به قيمت مصادره دين و سلاخي آ ن و احيانا تحريف آ ن منجر شود، كه مارا ا ز اسلام و مسلمان بودن بدور و مستحق عقوبت اخروي خواهد نمود. ا لذين يحرفون كلم عن موا ضعه... ترديدي نيست كه غرب و امريكا به خصوص، سالها ست كه در برنامه ريزي سياست خارجي ا ش مبارزه با اسلام گرايي را  كه مخالف با سلطه و خوي استكباري غرب و امريكا ا ست، دارد سرمايه گذاري مي كند. اين وا قعيت بعد ا ز خاتمه جنگ سرد بين دو بلوك شرق و غرب، به عنوان استراتژي آينده در  سياست  خارجي آن آ مريكا  در دستور كار قرار گرفت. ساموئل، ها نتينتونگ، كه بعنوان  يكي از طراحان سياست خارجي امريكا فعاليت مي كند در مقا له معروف اش تحت عنوان، جنگ تمدن ها بوضوح به اين مسا له پرداخته است، كه بعد ا ز سپري شدن دوران جنگ سرد مهمترين چالش پيش روي غرب به عنوان يگ تمدن در حال چيره شدن در جهان، اين  تمدن اسلام است كه تمدن غرب را به چالش مي طلبد، ا لبته  ا شتباه   نشود، ا ين مقا له صرفا  به عنوان يگ پيش بيني ا ز آ ينده نبوده آ نطوريكه بسياري مي پندارند، بلكه اين مقا له در وا قع بيا نگر اهدا ف ايالات متحده و غرب در برابر اسلام است كه ا ز قبل توسط اشخاصي امثال ا فرا دي هما نند ها نتينتونگ طراحي شده و در  حا ل حاضر در حال پيگيري ا ست. قرآن كريم در رابطه به اينكه اگر دشمنان شما در حال برنامه ريزي هستند تا با شما جنگ كنند، شما نيز اجازه داريد با آنان جنگ كنيد، خداوند قادر ا ست كه آنان را نصرت بخشد، سوره بقره آيه 94  ، وحشت نداشته باشيد ،  پس ملاحظه مي شود روند فعلي تقا بل بين غرب و شرق يا جهان اسلام و غرب چيزي نيست كه تنها ريشه در باور هاي مذهبي مسلمانان به صورت يك سويه داشته باشد بلكه ا ين روند ا بتدا ا زسوي غرب وامريكا درقالب يك استرا تژي طولاني مد ت طرح ريزي شده به منظور خارج كردن اسلام ا ز صحنه سياست و اجتماع در سطح داخلي در كشور هاي اسلامي ودر سطح  بين المللي به صورت يك عنصر معارض با سيا ست هاي سلطه طلبانه قدرت هاي سلطه طلب. بنا بر اين ا ز آ نجاي كه د ين اسلام بر عكس بسياري از اديان موجود در جهان مخالف سيطره و سلطه بيگانه بر مقدرات موئمنان و مسلمانان مي باشد، جهت مقا بله با چنين و ضعيت و ما نع شدن از سلطه غير مسلمانان بر سرنوشت آنان دستور مي دهد كه به هر طريق ممكن با آن مقا بله شود تا از سلطه غير مسلمانان بر سرنوشت مسلمانان جلوگيري شود و مسلمانان خود بر سرنوشت شان حاكم باشند، لن يجعل الله للكافرين علي مؤ منين  سبيلا.  لذا مقابله نمودن با تجاوزات، اجحافات و ظلم و ستمي كه امروزه در حق مسلمانان روا دا شته  مي شود، بعنوان دفاع مشروع از نظر د يني، و يك عمل قانوني ا ز نظر حقوق بين الملل كه خودي قدرت هاي سلطه جو در ظاهر آنرا قبول دارند مي باشد. ، و انما السبيل علي الذين يظلمون ا لناس و يبغون في الارض بغير الحق، سوره شورا، آيه 40 و  43 ،  پس چنين واكنش ها در دفاع از خود، جامعه، ارزشها، سرزمين و منا فع ا ز هر كشور و ملتي چي اسلامي يا غير اسلامي عقلاني و بحق مي باشد و عنوان شد ن آن از سوي  قدرت هاي زور گو و سلطه وسلطه طلب  بعنوا ن يك عمل تروريستي كه غالبا با انگيزه هاي سياسي به منظور توجيه ظلم و ستم هاي بي حد و حصر شان در حق اين جوامع صورت مي گيرد، ا ز عقلاني بودن و حقا نيت آن نمي كاهد. پس ما نبا يد بخاطري مبرا دا نستن خود از چنين اتهام ناحق و نا بجا ي كه به ما مي زنند، بيايم اين اعمال را كه عنوان دفاع از خود را دارد و حق طبيعي هر ملت و مردمي است،  آنطور يكه ديگرا ن ،دشمنان ، مي خواهند بعنوان يك عمل تروريستي بپذيريم و    بگو يم در اسلام چنين مجوزي داده نشده است، و ا ز نظر اسلام مردود است، بلكه ما بايد شجاعانه عنوان كنيم كه دين اسلام با هر گونه سلطه طلبي  ا ز سوي بيگا نگان در روابط بين الملل مخا لف ا ست و استفاده ا ز هر وسيله ممكن را  كه در اختيار دارند و به صلاح مسلمانان نيز  باشد، برا ي د فع و رفع اين سلطه  اجازه داده ا ست.   و اعدوا لهم ماستتعتم  من قوة و من رباة الخيل لترهبون به عدو الله و عدوكم...  ما نبايد  ا ز ترس اينكه تروريست خوانده شويم صورت مسله را پاك كنيم و عنوان كنيم كه ما در اسلام چنين احكامي ، دفاع از خود، دفاع سرزمين، دفاع ا ز ارزشها ي ديني،  نداريم، بر عكس با يد محكم و استوار بايستيم و با ا فتخار بگويم كه اسلام مخالف ظلم و ستم و بي عدالتي است و براي رفع و دفع آ ن مبارزه مي كند. البته اشتباه نشود اينكه مي گويم مسلمانان حق دارند از خود در مقابل  تجاوزات به حقوق و منافع مادي و معنوي ا رزشي شان دفاع كند به اين معنا نيست كه حق دارند حتي نسبت به بي گناهان كه ربطي به قضايا ندارند صدمه بزنند، ، لا يجرمنكم شنآن قوم علي ان لا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقواي، سوره مائده، آيه 8 ،  كاري كه امروز آ مريكا ئيان در عراق،       ا فغانستان و ساير جاها انجام مي دهند كه هيچ دليل منطقي و عقلايي هم ندارد، مانند بمباران هاي كور و بي هدف كه در آ ن هزاران ا نسان بي دفاع و بي گناه به خاك و خون كشيده مي شود، كه ا لبته  ا ز نظر منطق و فلسفه سياسي ها بزي و ماكياو ليستي حاكم بر سياست آ مريكايي ها حاكم است توجيه پذير مي نمايد، اما وجدا ن جمعي بشري آ نرا رد مي كند و قوانين بين ا لمللي نيز آ نرا قبول ندارد، اما به هر حا ل آنهاي كه همه چيز شان كسپ قدرت و سلطه بر ديگرا ن ا ست پا يبند ا خلا ق و ارزشهاي انساني كه به دوروغ   ا ز آ ن دم مي زنند نيست. اما اسلام بر عكس، چه در شرايط  جنگ   يا   صلح      مخا لف اين چيزها است، نسبت به اسراء، معلولين،  سالخورده گان، اطفال و  آ نهاي كه در گير جنگ و مخاصمه نيستند مقررات خاصي دارد  كه حامي حقوق آنها و صدمه ند يد ن آ نها ست وضع كرده است كه تخطي ا ز آ ن علاوه بر اينكه گناه شمرده شده است مستحق مجازا ت دنيوي نيز مي باشد.

 بنظر نوبسنده ا ين نوشتا ر قدرت ها ي زور گو و سلطه با آ گاهي از ا ين موضع اسلام كه پذ يرا ي سلطه آ نا ن نيست در تلا ش اند تا آ نرا تحت هر عنوا ني محكوم كنند تا راه براي سلطه و سيطره شان بر مقد را ت ديگر جوا مع بخصوص جوامع اسلامي هموا ر شود

. بهر حا ل آ نان در يك كلام  با اسلام اصيل كه مدعي اداره اجتماع با شد و در صحنه بين المللي حرفي براي گفتن داشته با شد مخالف اند،آ نان خواهان اسلامي هستند كه مانند بسياري  از ديگر ا د يا ن هم چون مسيحيت و... كه در سيا ست و ا داره جامعه د خا لت متعارض با منافع آ نان نداشته باشد، كه اگر چنا نچه اين خصيصه را ا ز اسلام بگيريم ما نند آ ن ا ست كه روح اسلام را قبض كرده ايم به تعبير امام راحل امريكا با اسلام ناب مخالف   ا ست نه اسلام امريكا يي. پس تا زمانيكه ما اسلام را به عنوا ن يك د يني كه براي زند گي سيا سي و اجتماعي انسانها بر نامه دا رند و زمام هدا يت فرد و جامعه را به سمت كمال مطلوب در دست دارد قبول داشته باشيم،ا ز مخا لفت آ نان نسبت به اسلام و ما، چيزي كاسته نخواهد شد. پس بي جهت خود را به آ ب و آ تش نزنيم كه ما تروريست نيستيم، ما مخالف ترور هستيم و اسلام  آنرا نمي خواهد. ا ما م خميني در منشور ا نقلا ل مي فر ما يد: ما چي بخوا هم و چي نخوا هم صهيو نيستها، و شوروي در تعقيب مان خواهند بود، تا هويت ديني و شرا فت مكتبي م ن را لكه دار نمايند با يد چنگ و دندن آ مريكا را شكست، يا شكست يا پيروزي. سرا ن كفر و شرك همه موجوديت توحسد را به خطر ا نداخته و تمامي مظاهر ملي و قرهنگي و ديني و سياسي ملتها را بازيچه هوسها و شهوتها نموده.  چگونه روا ست كه ما چنين منفعلانه بر خورد كنيم  و در مقابل اين همه زور گويي و سلطه طلبي هاي پايان نا پذ ير آ نان سكوت كنيم و مبارزه طلبي اسلام را براي رفع بي عدا لتي هاي موجود و اصلاح امور در راستاي كما ل و سعاد ت جامعه بشري نا ديده بگيريم و مدعي شويم كه اسلام در مقا بل آ ن بي تفا وت ا ست و يا فعا ليت، جهت رفع و د فع آ نرا نفي مي كند مگر ما آيا ت صريح قران را كه مي گويد هرگيز بيگايگان حق مسلط شدن بر جامعه اسلامي را ندارند. يا آية  كه دستور مي دهد كه خود را تجهيز كنيد براي مبارزه با دشمنان خدا كه قصد سلطه  بر شما را دارد  و بسياري ديگر از آيات و روا يا ت صريحه  ا ي كه ما را به دفاع از خود، جامعه خود، ارزشهاي والاي ديني، نجا ت سرزمين خود و حتي ديگر مسلمانان كه در قلمرو ما قرار ندارند و در فشار و مضيقه قرا ر دارند، من اصبح و لم يهتم  با مور ا لمسلمين فليس بمسلم    كه در جاي خود مشروحا به بررسي آ يا ت و ر وا يا ت  پرداخته خواهد شد.      آ ما  با تو جه به آ نچه كه در  را بطه با معناي ترور و تروريسم بيان شد و ا ينكه ريشه اصلي آ ن بر مي گردد به ا د بيا ت سياسي و فرهنگي عرب، اجمالا معناي آ ن مساوي ا ست با عملي كه با سوء نيت در صدد صدمه زدن به ديگران ا ز نظر سياسي، نظامي، مادي معنوي منظور است، و اينكه در اسلام  آنچه در با ب جهاد، چي ابتدا يي،و  چي  دفاعي هيچ عملي بد ين منظور كه گفته شد و جود ندارد.  نتيجه مي گيريم كه در اسلام ترور به معناي مصطلح آ ن وجود ندارد آنچه كه امروزه ترور نا ميده مي شود مجاز و حق مشروع مسلمانان ا ست و لو غرب به آ ن عنوان ترور را بدهد و آ نرا محكوم بكنند.                      

در همين رابطه، مرحوم استاد مطهري در كتاب جهاد اش تحت عنوان ماهيت جهاد د فا ع در اسلام، در ذيل ايه كريمه، قاتلوا لذين لا يوئمنون با ا لله و ا ليوم الاخر... بيان مبسوطي را    ا را ئه فرموده اند: يكي ا ز مباحث كه د ر ا ينجا وجود دا رد ا ين ا ست كه آ يا ماهيت جهاد  از نظر ا سلام چيست ؟ حقيقت و ماهيت جهاد چيست ؟ د ر ا ين جهت ا ختلا في ميان محققين نيست كه ماهيت جهاد د فاع    ا ست، يعني در ا ين جهت كسي ترد يد ندا رد كه جها د و هر نوع قتا لي و جنگي بعنوا ن تجا وز تعد ي  بعنوان جذ ب كردن ما ل و ثروت آ ن طرف و يا ساير نيروهاي آ نطرف به خود و بعبا رت د يگر جنگ برا ي استخد ا  م نيروها ي اقتصا دي يا ا نسا ني يك قومي بهيچ وجه ا ز نظر ا سلا م روا نيست.   ا ز نظر ا سلا م ا ين گونه جنگها نوعي ظلم است. جها د فقط بعنوا ن دفاع و د ر وا قع مبارزه با يك نوع تجاوز ا ست و مي تواند مشروع باشد. ا لبته شق ثا لثي هم وجود دارد كه نه براي جذ ب و استخدا م نيروها باشد و نه براي د فع ا ز خود يا ا ز يك ا رزش ا نسا ني، بلكه براي بسط يك ا رزش ا نسا ني باشد كه بعرا بحث خواهد شد. بنا بر ا ين در ا ين كبراي كلي هيچ اختلافي نيست كه جهاد و جنگ بايد بعنوان دفاع باشد، اختلافي كه هست اختلاف صغروي است، يعني اختلاف در ا ين است كه دفاع ا ز چي ؟.                                                                                                                                       

در ادا مه مرحوم استا د به بيا ن انواع جها د ا ز نظر اسلام مي پردازد:  بعضي ها ا ينجا نظر شان محدود است ميگويند يعني دفاع ا ز شخص خود، جنگ آ نوقت مشروع است كه انسان چه بعنوان يك فرد و چه بعنوان يك قوم و ملت بخواهد ا ز خودش و ا ز حيات خودش دفاع كند. پس اگر قومي يا يك ملتي حياتش از ناحيه ديگري در معرض خطر قراز گرفت اينجا دفاع ا ز حيات امريست مشروع..... يا دفاع از ثروت اش، اسلام ميگيد: المقتول دون اهله و عياله شهيد... پس دفاع ا ز ناموس هم مانند دفاع از جان و مال است بلكه بالا تر است، دفاع ا ز شرافت است، دفاع ا ز استقلال براي يك ملت قطعا امري مشروع است. پس در صورت كه يك قوم بخواهد يك ديگر را... تحت قيمومت خودشان قرار بدهد و اين ملت بخواهد ا ز استقلال خودش دفاع كند و دست باسلحه ببرد كاري مشر و ع و بلكه ممد وح و قا بل تحسين انجام داده است... لذا نظريكه بعضي مسيحيان ميگويند دين بايد طرفدا ر صلح باشد نه طرفدار جنگ، و جنگ مطلقا بد ا ست و صح مطلقا خوب ا ست، حرف بي موردي است. جنگي كه بعنوان دفاع باشد نه تنها بد نيست كه بسيا ر هم خوب ا ست و جزء ضرورتهاي حيات بشر است قرآن كريم ميگويد: لولا د فع الله ا لنا س بعضهم ببعض لفسد ت الارض. يا جاي ديگر مي فرمايد: لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهد مت صوا مع و بيع و صلوات و مساجد يذ كر فيها اسم الله . با ز در جا ي ديگر مرحوم استاد بحثي را تحت عنوان دفاع ازحقوق انسانيت مطرح مي فرمايد:  يك مطلب در اينجا وجود دارد و آن اين است كه: كه ايا آنچيزي كه دفاع از آن مشروع ا ست منحصر ا ست باينكه حقوق خودي يك فرد يا حقوق خودي يك ملت ا ز ميان برود، منحصر به همين است يا در ميان اموريكه دفاع  از آ نها واجب و لازم ا ست بعضي ا ز ا مور ا ست كه ا ينها جزء حقوق فرد يا حقوق ملت خاص نيست، بلكه جزء حقوق انسانيت است، پس ا گر حث انسا نيت در يك موردي مورد تهاجم قرا ر بگيرد جنگيدن به عنوان دفاع ا ز حقوق انسايت چه حكمي دارد ؟ آ يا مشروع ا ست يا غير مشروع ؟.                                                                                                        

در ادامه استاد ميان حقوق فرد و خود فرد  يك تما يزي را بيان مي كند و مي ا فزا يد: د فاع   ا ز حقوق انسانيت ا ز د فاع ا ز حقوق فردي و قومي مقد م تر ا ست: مثلا آ زا د ي ا ز مقد سا ت بشري بحساب ميايد، آ زا د ي مربوط به يك فرد و يك ملت نيست حالا ا گر آ زا دي در جا يي مورد تهاجم قرا ر گرفت... ا زا دي جزء ا ز حقوق عمومي همه انسانها ا ست، آيا د فاع كردن از اين حق انسايت مشروع است يانه ؟..... گمان نمي كنم كسي ترديد بكند كه مقدسترين اقسام جهادها و جنگها جنگي است كه بعنوان دفاع از حقوق انسانيت صورت گرفته باشد.         

مطلبي را تحت عنوان مقدس ترين دفاع ها آورده است:  دنيا ميگويد جنگيدن هر وقت كه بعنوان دفاع باشد مقدس است، اگر دفاع از خود باش مقدس  است و اگر دفاع از ملت با شد مقدس تر است، چون جنبه شخصي مي يابد و به جنبه ملي گسترش مي يابد و انسان تنها از خودش دفاع نمي كند، ا ز ديگران هم كه همان افراد ملت خودش باشد دفاع مي كند، اگر از حدود ملي به حدود انساني برسد از آنهم يك درجه مقس تر است.                                    

در ادامه استاد باين مطلب اشاره دارند بحث در مشروعيت و عدم مشروعيت نيست همه دفاع مشروع ميداند اما بحث بر سري مصداق دفاع مشروع است، در كبراي كسي ترديد ندارد بلكه نزاع در صغراي است كه مصداق دفاع مشروع كدام است. استاد در ادامه مباحث خود اشاره به بحث امر به معروف دارد كه به عقيده ايشان از نوع دفاع مشروع است. به بيان ايشان يك امري كه تعلق دارد به بشريت، يعني به مصلحت بشريت، يعني آ نجا كه خوبيها و بديها دو دسته مي شوند و دسته خوبيها بايد در احتماع بر قراز بشود و دسته بديها بايد از اجتماع برود... اين حق معنوي تعلق دارد به انسانها، آيا ما اين جهاد را بايد محكوم بكنيم يا بايد مقدس اش بشماريم ؟ ا لبته بايد مقدس اش بشماريم چون دفاع از حقوقانسانها است.                                                                                                                           

در ادامه ايشان به مساله آ زادي مي پردازند و آ نرا نيز ا ز زمره حقوق مقدس كه بايد از آ ن دفاع شود بحساب مي آ ورند.  جنگ براي حقوق انسانيت مشروع و مفيد است. بعد به عنوان يكي ا ز مصاديق حقوق انساني كه بايد از آ ن دفاع شود، مساله دعوت به توحيد را بر مي شمارند، ا لبته ايشان بخاطري بعضي شبهات كه احيانا ممكن است مطرح شود به توضيح اين مساله مي پردازد كه منظور ا ز اينكه مي گويم دفاع ا ز توحيد در اسلام به عنوان جهاد مطرح شده است، معنا اش ا ين كه جهاد براي دفع و رفع موانع ايمان به توحيد ا ست و الا اينرا همه قبول دارند كه ايمان اجبار بردار نيست برعكس مساله ازادي كه آ نرا بزور مي شود به مردم داد، اما ايمان را نه، پس دفاع ا ز توحيد به معناي دفع و رفع موانع ا يمان به توحيد است به يك حق انساني كه همه حق دارند كه ا ز هدايت الهي برخوردار باشند.  اروپائيان به اين جور مسايل بعنوان يك سلسله مسايل شخصي و مسايل غير جدي در زندگي نكاه مي كنند مثل تقريبا دسوم كه هر ملتي حق دارد هر رسمي براي خودش مي خواهد انتخاب بكند پس ولو بعنوان قطع ريشه فساد  حق نداريم با شرك مبارزه كنيم زيرا شرك فساد نيست، توحيد يك مساله شخصي ا ست.

بعد استاد به اين مطلب اشاره دارند كه جنك براي ا زادي و دعوت و رفع مانع تبليغ باز هم ا ز حقوق انساني است.  بله اين هم جايز است اين هم باز جنبه دفاع دارد اينهم جزء آ ن جهاد هائيست كه ماهيت آ ن جهاد ها در واقع دفاع است. در ادامه بحث را به ايه لا اكراه في الدين مي برد كه آيا معناي اين ايه در تنافي با دعوت و جهاد در راه آ ن نيست ؟ در جواب مي فرمايند دين اگر به معناي عقيده باشد كه معناي درست هم همين است، عقيده دوقسم است يكي عقيده اي كه از روي فكر و تفكر حاصل شده است يكي عقيده اي كه با تقليد بي فكر جا افتاده است، در اسلام مارزه با چنين عقيده اي كه از روي جهل و ناداني بوجود آمده باشد باز بعنوان حق انساني است كه بايد براي آن مبارزه نمود و چنين ادمي را هدايت نمود. پس منافات ندارد با آيه، اين برگشت دارد به مبارزه براي ازادي فكر كه بتواند طريق حق را بيابد كه حق هر انساني است كه از گمراهي نجات يابد . در ادامه بحث استاد مفصلا به اين مساله پرداخته اند كه بعضي ادعا نموده اند كه ايات جهاد كه ما انها همگي مربوط به دفاع دانستيم، نسخ شده است، جواب كه استاد از اين ادعا داده اند اين است كه نسخ در شريعت بي ملاك و معيار نيست بلكه تابع معيار مي باشد، حقيقت نسخ اين است كه آ يه بعدي كه ناسخ آيه يا آ يات قبل تصور مي شود بايد كاملا با آ ن در تنافي باشد، و در مجموع آ يات مربوط به جهاد يا دفاع در اسلام اين نسخ را نداريم بلكه انچه مي شود در مورد آ يات گفت اين است كه نسبت آ يا ت به هم نسبت اطلاق و تقييد است يا عام و خاص ا ست به نحوي كه قا بل جمع اند، نوعا وجه جمع به  اين است كه ايا ت كه ايهام لغو جهاد را دارد حمل مي شود بر شرا يط خاص ا ز قبيل ضعف مسلمانان در دورانهاي خاص يا مربوط مي شود به عهد و پيمان يا صلح و غيره... كه بعد از فتح مكه وقتي مسلمانان و پيامبر ديدند كه توان مقابله با مشركين را دارند و نيز اينكه ثابت شد كه مشركين بر سري پيمان شان نمانده اند و نقض عهد نمودند اعلان جهاد شد و اين امر براي هميشه باقي است و مخصوص زمان و مكان خاص نبوده و نسيت منتها در مسئله ابتدا يي آ ن ميان فقها ا ختلاف است و ا ما از آ نجاي كه ما و بلكه تمامي فقها جهاد را يك امر دفاعي دانسته اند به حكم عقل و شرع هميشگي خواهد بود و تمام عقلاي عا لم ضرورت آ نرا تصديق دا رند منتها ا ختلاف بر سري مصاد يق آ ن ا حيا نا، وجود دارد كه در ا ينجا ما نظر اسلام را مي خواهيم بيان كنيم و در اسلام بنا بر آ نچه كذ شت تمام مسائل حياتي كه مربوط به ارزشهاي جمعي، فردي و ملي بنا بر مصالح و ضرورت لازم وواجب است. پس مسله ترور و تروريسم كه معناي تام آ ن تجاوز به حدود ديگرا ن بخاطري منافع مادي دنيايي است در اسلام وجود ندارد و آ نچه مسلمانان در دفاع از جان، مال، سرزمين، ارزشها ي ديني دفاع از كيان اسلام، دفع و رفع تجاوز، ظلم ها و ستم ها ا نجام مي دهند بر عليه عاملين ا ين قبيل مسايل ا رتباطي با ترور و تروريسم ندارد و حق مشروع، قانوني ا ز نظر عرف بين اللمللي و منطبق با عقل سليم نيز مي باشد.

يكي ا ز كساني كه  مقا له اي  را   در را بطه با مسئله ترور و ترويسم ا ز زا ويه درون مذهبي شيعه، بحثي را تحت عنوان، دفاع مشروع، ترور و عمليا ت شها د ت طلبا نه در    مذ هب شيعه نويشته ا ست، اقاي داود فيرحي است. ايشان در مقا له اش ظهور اين پديده در جهان بدو ا نگيزه و علت منوط دانسته است. ا لف، روانشنا ختي، ا جتماعي و سياسي، ب. ديدگاه ها و ادله مذهبي. بنظر مي رسد كه ا قاي فيرحي مانند بسياري ا ز نويسنده گان ديگر در جهان به تبع جوي حاكم بر فضاي تبليغاتي دنيا  و تحت تا ثير آ ن بحث معارضه و بر خودرد با بيگانگان را  ا ز سوي مسلمانان   ، به ا ستثنا ي عمليات شهادت طلبانه، با  تسامح   بعنوا ن  ترور و ا نتحا ر ياد كرده است كه ا ين خود يكي ا ز اشكالات بر بسياري ا ز نويسنده گان ما در جهان اسلام است كه نا خواسته با ا د بيات غربي به تحليل مسا يل مي پردازند: تبيين هاي علي، عمليات استشها دي مسلمانان را در زمينه عمومي تروريسم انتحاري، ا ز 1980 تا كنون تحليل مي كنند، طبق ا ين تحليل ها. هرچند عمليات استشها دي مسلمانان قابل توجه است، اما تروريسم انتحاري نوين، هرگيز به بنياد گرايي اسلامي محدود نمي شود، بلكه عمليات استشهادي مسلمانان فقط ا ز آ ن ا ست.

ملاحظه مي شود كه ا يشان به عنوان يك متفكر در جهان اسلام در تحليل خود پيرو عرف     را ئج در تحليل ها، ا ز ا د بيات كه محصول فرهنگ سياسي غرب ا ست ا ستفاده كرده ا ست. در حاليكه پيشتر ياد آ ور شديم كه ما در ا د بيا ت سياسي ا سلام ترور و ترويسم به معناي غربي آ ن را نداريم، ا نچه در اسلام داريم عنوا ن جها د ا ست كه هم در نوع  ا بتدايي آ ن و هم نوع  دفاعي آ ن، به معناي ديگر ا ست  و عقلاي عالم اعم ا ز مسلمان و غير مسلمان مشروعيت آ نرا قبول دارند و حتي خودي آ نهاي كه معارضه، برخورد، و مقاومت مسلمانان را در برابر تجاوزات بي عدا لتي ها، ظلم و ستم هاي د نيا ي استكبار عليه ديگران را  به عنوان ترور محكوم مي كنند، اصل دفاع را بهرعنوان  يك اصل عقلايي و مورد قبول در عرف بين ا لمللي قبول دارند، اما چون اين حركا ت از سوي مسلمانان در تضاد با ميافع ا ستعماري آ نان قرا ر دا رد آ نرا ترور تلقي مي كنند. وا قعيت اين است تمام انچه امروز در جهان اسلام ا ز سوي مسلمانان در برا بر بيكانگان و دشمنان مسلمانان، انجام مي شود ماهيت دفاعي دارد نه ترور و تروريسم كه ماهيت مافيايي دارد. پس ما با يد دقت كنيم كه در نوشتار، تحليل هاي خود و بحثها تحت تاثير جوي مسموم موجود قرا ر نگيريم و آ ب به ا سيا ب دشمن نريزيم، بايد شجا عانه بدون حراس ا ز هيا هوي رسانه هاي ا ستكباري و صهيونيزم بين ا لمللي، ا علان كنيم كه انچه ا مروزه در جهان اسلام ا ز سوي جنبش هاي اسلامي، ا فرا د موئسسا ت و غيره... رخ مي دهد ما هيت دفاعي دارد، ا لبته يك نكته را ا ين جا بايد روشن سا زيم و آ ن ا ينكه بعضي ا ز حركا ت ضد  ديني در د رون جهان اسلام عليه خودي مسلمانان ا ز سوي بعضي ا ز فرقه هاي ضاله كه در حقيقت آ لت دست همان استكبار بين ا لمللي ا ست و بنام فلان مذهب عليه مذهب ديگر انجام مي شود  مشروعيت ندا رد و كاملا مافيايي و جنا يت كارانه ا ست، يا برخي اعمال خشن ا ز برخي بنام اسلام عليه ا فرا د عادي و بي گناه ا ز نظر اسلام مردود است و بعقيده ما تمام اينها جهت بد نام كردن اسلام ا نجا م مي شود و با زهم تحت تاثير سيا ست ها ي دشمنان ا سلا م برا ي توجيه د خا لت هاي بي مورد و غا رت گرا نه شا ن در جهان اسلام صورت مي گيرد.

در همين ز مينه كه ذكر ا ش ر فت،، ماهيت دفاعي داشتن  حركات ضد غربي ا ز سوي مردم  مسلمان   و جنبشهاي اسلامي در جهان اسلام ،  يكي ا ز نويسنده گان غربي،، گراهام، فولر،  در كتا ب ا ش، ، آ ينده اسلام سياسي،، مي گويد: چرا اين همه ضد يت با غرب در جهان اسلام و جود دارد ؟ بعد در يك تحليل جا لب و كم نظير اظهار مي دا رد كه ا نچه امروز ما در جهان اسلام ا ز ضد يت با غرب ا ز سوي مردم مسلمان و جنبشهاي اسلامي مشاهده مي كنيم، نتيجه قرنها كشمكش  بين غرب شرق،  به خصوص جهان اسلام  كه در آ ن اجحا فا ت، ظلم ها تجا وزا ت و غيره... مي باشد كه ا گر ا ين مردم مسلمان هم نبود با زهم ا نچه ا لان در رخ دا دن است و رخ داده است، طبيعي بود كه رخ دهد.  اين نويسنده در جاهاي عديده اي ا ز كتاب ا ش ا ز جمله سه فصل آ ن كه توسط نگارنده اين مقا له مطالعه و ترجمه شده است به آ نچه گفته شد اعتراف دارد.

 نگا هي گذرا به تا ريخ تحولا ت معاصر در جهان اسلام و وا كنشها نسبت به  آ ن:

تر ديدي نيست كه جهان اسلام در مسير تا ريخ، بخصوص در يك صد سا ل ا خير تحولا ت شگر ف و قا بل ا ز نظر سياسي، اجتماعي در روا بط بين ا لملل را ا ز سر گذرا نده ا ست كه مهمترين ا ين تحولات ا ز مقطع خاتمه جنگ ا ول جهاني، فرو پاشي ا مپراتوري عثماني و در نها يت قطعه قطعه شدن پيكره كشور اسلامي بد ست فا تحان جنك و تصويب مصوبه خسارت با ر قيمو ميت ا ين كشورها بر بسياري ا ز سر زمين هاي اسلامي ما نند عراق، سوريه لبنان، فلسطين  ا ردن و مصر... كه جداي ا ز خسا رت هاي مادي و جلو گيري ا ز تحول در را ستاي پيشرفت و توسعه واقعي، نوعي تحقير و سر شكستگي غير قا بل تحمل را بر مردم مسلمان كه ز ما ني مقتدر ترين ا مپرا توري جهان را بوجود آ ورده بودند و تقريبا  ا كثر مناطق جهان تحت سيطره آ ن قرا ر د ا شت، تمدني مبتني بر عدا لت، سعا د ت، پيشرفتهاي شگرف در زمينه علوم مختلف ا ز قبيل عرفان، فلسفه، كيهان شناسي، و تا حدودي پيشرفتهاي صنعتي، فنون نظامي، خد ما ت رفاهي مبتني روح تعاون واخوت اسلامي كه ا وج آ ن در فاصله قرون 9 م./ و 3 هجري. تا 11 و حد اكثر تا قرن 13 هجري بود. ا ين دورا ن با ظهور      دا نشمندا ن بزرگي، در شاخه هاي مختلف علوم، نظير جا بر ابن حيان، خوارزمي، را زي، خيام،   فارا بي، ا بوريحان بيروني، اخوا ن ا لصفا، ا بن سينا   و.... مصادف بود  كه به ا عترا ف دانشمندا ن جهان ، آ دام متز، تمدن اسلامي قرن چهارم هجري را دوره ،، رنسانس اسلامي مي خوا ند... و نهضت ترجمه، دارا ي اساس و بنيان نظري مستقلي بر مبناي فرهنگ و تعاليم اسلامي بود، همچنانكه در بسياري ا ز موارد، افزوده هاي علمي و ا بتكارات آ نان در تاسيس و بنياد گذا ري شاخه هاي مختلف علمي و ا ختراعا ت ناشي آ ز آ ن بود و  تمدن ا مروزي بشريت تا حدودي زيادي مرهون همان مردم در سايه رهنمود  دين مبين اسلام مي با شد، د يني كه ا ز يك قوم وحشي بيابان گرد بي فرهنك و دا نش، غرق در خرا فات و تعصبات جا هلي و... چنين ا نسانهاي با چنين آ ثاري ا ز عظمت وافتخاري  كه ذكر آ ن رفت بوجود آ ورد. . و نيز برا ي مزيد اطلاع مراجعه شود به مقاله دكتر اصغر ا فتخاري، مرز هاي گفتماني نظريه اسلامي امنيت، گذر ا ز جامعه جاهلي به جامعه اسلامي، فصلنامه مطا لعات راهبردي سال هفتم، شماره سوم، پائيز 1383.                                

تصور كنيد چنين مردمي به يكباره ا ز آ ن همه عظمت به ا ين وضعيت ، تحت قيمو ميت، توسط اجانب قرار گرفته اند چه حا لي پيدا خواهند كرد. ا ين ا وضاع رقت بار باعث شد كه مسلمانان بياد عظمت ا ز دست رفته ا فتند و خواها ن باز گشت به اسلام كه در ا ثر بي كفا يتي حكام نا لايق و خود كامه و بدور ا ز اسلام  شوند. ا ز طرفي تحقير و فشار بي حد حصر استعمار گران غربي، ا وضاع فلاكت بار معيشتي مردم كه در اثر چپاول ثروتهاي مادي سرزمين هاي شا ن توسط ا ستعمار گران بوجود آ مده بود، متفكرين و ا نديشمندا ن جهان اسلام را وا دا شت كه راه چاره اي برا ي ا ين و ضعيت بيابند، اين بود كه جنبش هاي مردمي بر گرفته ا ز تعا ليم اسلام: الاسلام يعلوا و لا يعلي عليه،  ا ن ا لعزت لله و للموئمنين، يرفع الله ا لذين آ منو، و... عمد تا تحت رهبري علما و روشنفكراني چو ن سيد جما الدين ا فغاني، مراجع ديني و جان بر كفان متد ين ا ز ميان مردم مسلمان، مبارزه برا ي خاتمه دادن به ا ين و ضعيت ا سف با ر آ غا ز گرديد كه در نتيجه با خفت و خوا ري تمام اشغا ل گرا ن و استعمارگرا ن را ا ز سرزمين هاي اسلامي بيرون را ند ند ، اخراج خفت بار انگلسي ها از افغا نستان و ديگر كشورهاي اسلامي...،                                      .                                                               

 ا گر چه  ا ين كا ر هزينه ا ي جبرا ن نا پذيري را هم در پي دا شت. ا ما در ا ين ميان آنچه  ا اهميت دا شت، كه در ا ين مقا له نيز تلا ش مي شود به ا ثبا ت آ ن پرداخته شود، ا ين بود كه گفتمان مدا فعين ا سلام،  عزت مسلمين و رها يي ا ز ا سا رت ا جا نب د ر آ ن ز ما ن  بنحوي يك پا رچه متمركز بر جنبه جهادي ا ين فعا ليت ها و ضرورت آ ن به عنوان دفا ع مقدس بود ثمر نيز د اد. اما بماند اين مسله كه اوضاع جهان اسلام بعد اخراج استعمار گران بازهم بهبود نيافت، عوامل آ ن چه چيزهاي بود كه جاي طرح آ ن در ا ين مقام نيست، اجمالا  اشاره مي كنيم كه ا فتادن حاكميت سياسي بدست افرادي سيكولار مسلك و ملي گرا ها كه  پس مانده هاي مزدور همان استعمار بشمار مي رفت و در ادامه به ا ين چاكر منشي ا دامه دادند و نيز كوتاهي يا بي تجربه گي علماء ،مثلا جريان مشروطيت در ا يران و ا فغا نستان و...، كه  پرچم دا را ن مبارزه با ا ستعمار خارجي  و استبداد داخلي بودند  و... را مي توان ا ز عواملي موثر در آ ن شمرد.                                                                                                                            در  شرا يط ا مروزي كه گفتمان دفاع ا ز اسلام و عزت مسلمين عوض شده و به صورت  انفعا لي و محافظه كارا نه در آ مده است كه ا گر ا ين شيوه گفتمان، در دفاع اسلام ا دامه يا بد نه تنها آ ن ثمره اي را كه گفتمان دفاعي پيشين د ا شت نخواهد دا شت كه اوضاع بد تر نيز خواهد كرد. در دوران كنوني جهان اسلام در قا لب ا نديشه اسلام گرايي بزركترين خطر را متوجه استكبار جهاني به سر كردگي آ مريكا نموده: فرو پاشي و متعقب آ ن به پايان رسيدن نظام دو قطبي ساختار سيستم بين المللي را با تحولات گسترده اي رو برو ساخت. استقرار نظام نين به شرايط و عوامل متعددي بستگي داشت و بازيگران صحنه بين المللي تالش كردند تاثير تعيين كننده اي بر اين فرايند داشته با شند.        آ مريكا به عنوان تنها ا بر قدرب برجاي مانده كشيده با استفاده ا ز فرصت هاي ايجاد شده بر اثر فروپاشي بلوك شرق و نيز مشروعيتي كه از مقابله با تجاوز گري عراق به دست آورده بود نظم حهاني را مستقر سازد.

بنا بر اين در حا لي كه آ مريكا از منابع مادي لازم براي استقرار هژموني جهاني خود بر خودار بود ولي در دو عرصه داخلي و خارجي با موانع رواني روبه رو گرديده و نتوانسته بود بر تري خود را نهاينه نمايد. به نظر مي رسد  واقعه 11 سپتامبر فرصتي طلايي در اختيار طرفداران استقرار هژموني آمريكا در عرسه بين المللي كه كمتر ا ز يك سا ل بود زمام امور را واشنگتن در د ست گرفته بودند قرا ر دا د. آ نها به سرعت ا ين تهديد بزرگ را به فرصتي استثنا ئي تبد يل نموده و كو شيد ند ا ين بحرا ن را به بهترين شكل مديريت نمايند. رفتار امريكا در طول اين مد ت در جهت حل معضلات پيش گفته قابل تبيين و درك ا ست. پس از 11 سپتامبر مقابله با وضعيت با صطلاح تروريستي تهديد كننده نسبت به  منافع امريكا در جهان و منطقه به عنوان دكترين سياست خارجي امريكا و دكترين امنيت ملي آ ن كشور تثبيت ده ا ست به نظر مي رسد اين مفهوم تا كنون ا ز لحاظ افكار عمومي داخلي ا ز كارا يي لازم بر خوردار بوده ا ست به گونه اي كه تا قبل ا ز 11 سپتامبر دولت امريكا ا ز محبوبيت چنداني بر خوردار نبود و لي پس ا ز آ ن تا 70 درصد مردم امريكا از رفتار خارجي دولت خود حمايت مي كنند.  

امروزه در نظر غر بيها  ا سلام و تروريسم دو روي يك سكه معرفي مي شوند. مستشرقا ن سا لها پيش  ، ا ز روي  حقد، كينه توزي و مغرضا نه ، مسئله گسترش اسلام با زور شمشير را مطرح ساختند و     عوا مل متعددي مثل، روا يتها ي جعلي و دروغين در تاريخ اسلام، مورد نظر آ نا ن و طرح چنين مسائلي باعث  مي گردد كه از سويي، كشتا ر و حشيانه مسلمانان در جنگهاي صليبي ا ز سوي اروپا ئيان به فراموشي سپرده شود و نسل كشي صربهاي نژاد پرست در بوسني و هرزگوين نا ديده گرفته شود و از ديگر سو  در مورد مقاومت فلسطينيان و لبنان در برابر اسرائل ، غاصب و متجاوز و نژاد پرست ، نا ديده گرفته شود و بعضي حركت هاي كه عليه عيا شا ن به ا صطلاح جهانگرد در بعضي ا ز جاهاي جهان اسلام صورت مي گيرد به عنوان تروريسم بر جسته نشان داده شود تا سر پوشي با شد بر جنايا ت خودي شا ن و رژيم هاي تحت ا لحمايه و مزدور شان در منطقه كه بدستور همانهاي كه د م از مبارزه با به اصطلاح تروريسم مي زنند، چه جنايتهاي راكه مرتكب نميشوند.                                                                      

ا لبته اين كه ما فقط غرب را  در اينكه به اسلام گرايي عنوان تروريسم مي دهند متهم كنيم دور ا ز وا قعيت خوا هد بود: بعد ا ز پيروزي ا نقلاب اسلامي در ا يران و جريان جنگ عراق عليه ا يران، رسانه جمعي كشورهاي عربي حامي رژيم صدام نقش عمده اي را در زدن اتهام تروريسم به ا نقلاب اسلامي  ا يفا كردند و چون ا ين انقلاب ا ز نظر موا فقان و مخا لفان مهمترين دستاورد بيداري اسلامي در جهان اسلام بود، مرحله اتهام تروريسم به طور كلي به بيدا ري اسل امي  نيز زده شد و عده اي در دا خل جهان اسلام  ا ز همرا هي ترور يسم با حركت اسلامي خوشنود بودند و عجيب ا ست كه ا ين خوشنودي در آ نها دو تا ثير متضاد داشت: 1 هرا س ا ز بيدا ري اسلامي، نما دها و نشانه هاي آ ن به عنوان عناصر خطرناك 2 سازمان دا د ن به عمليات تروريستي از سوي بعضي گروهها براي رسيدن به اهد ا فشا ن.     بنابر ا ين آ نچه در ا ين قسمت تحت عنوان ا وضاع كنوني جهان اسلام مطرح گرديد، ا ين مسا له را به ا ثبا ت مي رساند كه تا ريخ دا رد تكرا ر مي شود، همان سرنوشت دورا ن استعمار يك با ري د يگر تحت عنوان جديد، ا ستعمار جديد و نو ا مپرياليزم غرب، به خصوص در جهان اسلام رخ دا ده ا ست. مردم مسلمان به طرق مختلف تحت فشا ر گذا شته مي شوند بعنوان مثا ل، لشكر كشي به ا فغانستان تحت عنوان مبا رزه با تروريسم، لشكر كشي به عرا ق تحت عنوان سرنگوني صدام و رژيم مخوف ا و، تهد يد ا يرا ن به عنوان  حا مي به ا صطلاح تروريسم، تحت فشا ر قرا ر دا دن سوريه، حزب الله به جرم مقاومت در برا بر اشغال سرزمين شان و...در حاليكه به اعترا ف خودي غربي ها، ا مريكا در بر خورد ا ش با مسا يل مختلف بين ا لمللي با معيا ر دوگانه عمل مي كند آ نجاي كه منافع ا ش ا يجا ب كند مشوق هر گونه جنايتي است به عنوان نمونه همين رژيم صدام در طي چندين دهه كه در را ستاي منافع امريكا حركت مي كرد خوب و ا جا زه دا د تا ا نقدر جنا يت كند كه ديگر آ بروي  آمريكا در دا خل و خارج نزد ا فكار عمومي ا ز بين رفت، ا قدام به بر د ا شتن صدام نمود كه همين كار را در جريان تجاوز صدام به كويت نيز مي توا نست بكند ا ما نكرد چون هنوز صدام را نيا ز دا شت، در مورد طا لبا ن در ا فغا نستا ن عين همين قضيه رخ داد: امريكا تا ز مانيكه طالبان با منافع امريكا در نيا فتاد متعرض اش نشد د ر حا ليكه چه ظلم هاي در حق مردم مظلوم ا فغا نستا ن نمود ند، خودي امريكا ئيان طا لبان را برا ي تا مين منا فع شان بوجود آ وردند كه عبا رت بود ا ز عبور خط لوله نفت به صورت ا من ا ز مسير           ا فغا نستان، ا ين امريكا آ نقدر ا ز حقوق بشر و احترام به آ ن بدور ا ست كه سالها ا جازه دا د صدام مردم عرا ق را شكنجه و قتل عام كند يا    طا لبا ن  قريب به پنج سا ل مردم ا فغا نستان را با ا يده نژا د گرا يا نه، ضد ديني و اسلامي  شا ن، در بد ر سا زد، تمام اينها براي امريكا با ندازه زره اي ا ز منا فع مادي ا ش اهميت ندا شت، امروز چگونه با بي شرمي ا دعا مي كند كه برا ي آ زا د ي مردم منطقه وارد منطقه شده است.                                                                                

ا ين بود اوضاع جهان اسلام كه به نحوي  مضحك بازيچه د ست امريكا و غرب شده  است، بعنوان مثال در جريان جنگ ا ول خليج فارس با و عده فريبكارا نه ا ش مبني بر حل قضيه فلسطين بسياري از كشورهاي منطقه را كه ا ز سياست هاي جا نب دارا نه امريكا ا ز اسرا يل دلي خوشي ندا شتند وا دا ر نمود تا با آ ن همكاري نمايد در حاليكه مدتي كمي بعد ا ز خاتمه جنگ به تمام تعهدا ت ا ش لگد زد، امروز طرح خاور ميانه بزرگ را در دست ا جرا دارد كه در را ستاي همان تئوري جنگ تمدنهاي هانتينونگ كه به عنوان  لوحه راهنماي  سياست خارجي نو محافظه كاران، در امريكا پي گيري مي شود و با مسلمانان بر خورد مي شود، تحت عنا وين مختلف: حمايت از به اصطلاح تروريسم، تهيه سلاح هاي كشتار جمعي، اشاعه دموكراسي، تماما به هدف ضربه زدن به اسلام سياسي كه ما نع ا صلي در برا بر سلطه طلبي امريكا و غرب كه تمدن منحط آ نان را تهديد مي كند و در دنيا در حال گسترش ا ست. پس بر ما ست كه با درايت و تيز بيني گول شعار هاي فريب كارانه و دروغين آ نان را نخوريم، و مكروا و مكرالله والله خير ا لماكرين ،،  و ا ز خود دفاع كنيم و با عوا مل مزدرو آنان در بين خود بر خورد كنيم تا آ نان را از دست يابي به ا ين هدف شوم شان با ز داريم و اين امر مسير نخواهد شد مگر اينكه ما به اسلام اصيل باز گرديم و اصلاح ا مور خود را با الهام ا ز آ ن آ غاز كنيم، با مماشات و تملق نمي توان ا ز ا ين بلاي خا نمان سوز كه غرب دارد بر سري ما مي اورد رهايي يافت را ه منحصر ا ست در اينكه ما از اسلام دستود بگيريم كه مي گويد: قاتلوا في سبيل لله ا لذين يقا تلونكم... سوره بقره آ يه 190، ما لكم لا تقا تلونكم في سبيل ا لله و ا لمستضعفين مي ا لرجا ل و ا لنساء       و ا لو لدا ن، سوره نساء، آ يه 75 . و بسياري ا ز آ يات كه امروزه در مورد مردم ما در جهان اسلام مصداق پيدا نموده است پس چرا مبارزه نكنيم، و امتناع كنيم مستحق ايم آ نچه را كه ا كنون مي كشيم. ا ن ا لله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما با نفسهم، سوره، آ يه،...

نتيجه:  د ر ا ين مقا له تحت عنا و ين مختلف مبا حثي مطرح گر د يد كه در ا ين بخش تحت     عنو ا ن نتيجه گير ي به آ نها ا شا ره مي شود: ترور و تروريسم در ا د بيا ت سيا سي   ا ين زما نه و ر سا نه ها ي جها ن كه عمدة تحت تسلط قد رت هاي سلطه جو فعا ليت مي كنند به صو ر ت گنگ و بي هيچ تعر يف مشخص، در مورد حركتهاي توام با خشو نت كه در  جها ن و جهان ا سلام با ا لخصوص بكار مي رود، بد و ن در نظر گرفتن جنبه د فاعي ا ين حركتها و فعا ليت ها در صورت كه  درست، در را ستاي تا مين منا فع آ نها نبا شد به عنوا ن ترور و تروريسم نگاه مي كنند. ترور و تروريسم در تا ريخ داراي پيشينه د را ز مي با شد بطور يكه شا يد بتو ا ن قد مت آ نرا به قد مت جا معه بشر ي دا نست، ا ما تروريسم به مفهوم امروز ي حد ا كثر ا ز نيمه دوم قرن بيست آ غا ز گر د يد كه ا بتد ا در قا لب ا نديشه  آنا ر شيستي بروز و ظهور يا فت: ا ينها كسا ني بود ند كه مخا لف هر گونه حا كميت و قد رت مر كزي بو د ند و عليه آ ن مبا رزه مي كردند. بعد ا ين شيوه با گسترش ا ستعما ر توسعه يا فت و نما د مقا بله با ا ستعما ر جهت كسب ا ستقلا ل ملت ها شد. در جهان ا سلام كه پد يده  استعمار با رز تر ا ز هر جا ي ديگري د نيا بود مبا رزا ت ضد ا ستعماري با شيوه ها مختلف  آغاز گر د يد. ا ين حركت ها ا ستقلال طلبانه د ر جها ن با ا د بيا ت جها د و د فاع ا ز اسلام و جا معه اسلامي مقرو ن بود تا ا ينكه با مو فقيت ا ين پد يده شوم سايه ا ش از سري ملت ها ي تحت ا ستعما ر بر طرف گرد يد. بعد ا ز فرو پا شي ا تحا د جما هير شوروي سا بق و ا ز بين ر فتن فلسفه تشكيل بلوك غرب و بخصوص ا بر قد رت ما ندن ا مريكا در جها ني بدون ر قيب سنتي ا ش شوروي سا بق، تحث ر قا بت ا قتصا دي مطرح گرد يد و جهان اسلام بخصوص منطقه خاور ميا نه مسلما ن برا ي قد رت ها ي ا قتصا دي جلب توجه نمود كما  ينكه ا ين منطقه در دورا ن جنگ سرد نيز ا هميت فرا وا ن دا شت. ا ما ا ز ا نجا يكه مردم  ا ين منطقه و د نيا ي اسلام مسلما ن بود ند، ا ين تصور د ر غرب پد يدا ر شد كه عمده ترين ما نع برا ي سلطه آ نان بر جها ن اسلام مسلما ن بود ن مرد م و روحيه ضد ا ستعما ري حا كم بر ذ هنيت مرد م مسلما ن آ نا ن را بفكر چا ره ا ندا خت تا ا ين ما نع را ا ز سري را ه بردا رند لذا بود كه بعد سپري شدن جنگ سرد و سقوط مكتب كمونيسم مسئله رو يا  رويي و تهد يد  تمد ن غرب ا ز سوي تمدن اسلام مطرح شد كه در ا ين را ستا  تز برخورد تمدنهاي سا موئل ها نتينتون  بعنوا ن را هنما ي سيا ست آ ينده غرب در مقا بل اسلام پي گيري شد.                                                                                                

حا دثه 11 سپتا مبر ا ين فرصت را كه غر ب سا لها در پي آ ن بود ند بوجود آ ورد و بها نه مبا رزه يك جنگ رسما ا علام نشده اي را در سر تا سر جهان بمنظور  ز مين گير كرد ن حركتها ي ا سلامي آ غاز نمودند كه تا كنون ا دا مه دارد و طرحها ي بعدي مسلما شد يد تر    آ نها در ا ين زمينه هنوز آ شكار نشده ا ست  و لي چشم ا ندا ز و دور نما ي آ ن خطرنا ك بنظر مي ر سد. در ا ين ميا ن در جها ن اسلام نيز تحولا ت و حر كت ها ي مشا هده مي شود جهت مقا بله با ا ين وضعيت كه در ا ين مقا له ا ز آ ن تحت عنوا ن گفتمان دفا ع ا ز ا سلام در برا بر ا تهام تروريست آ فريني اسلام، كه ا ز سوي دو لتهاي غربي و ر سا نه ها ي آ نها تبليغ مي شود. در مقا له در يك مقا يسه بين گفتما ن دفاعي مسلمانا ن در دورا ن استعما ر و اين دورا ن با ين نتيجه منتهي شديم كه گفتما ن دفا عي  فعلي مسلما نا ن بنحوي ا نفعا لي ا ست كه تلا ش دا رند با توجيه آ يا ت و روا يا تي  كه دفاع و جنگ عليه متجا وزا ن را تشويق مي كند، ا ز ا سلام د فا ع نما يند تا شا يد غرب ا ز ا دعاي خود مبني بر تروريست بود ن     مسلما نا ن د ست بر دا رند. د ر ا ين مقا له تلاش شد كه  ا ين گفتمان دفا عي را، با ا ستنا د به آ يات و روا يا ت و رد تو جيها ت مطرح شده ا ز سوي ا ين نوع ا فرا د كه چند نمونه ا ز مقا لا ت و گفتا ر شا ن به تفصيل مورد نقد قرا ر گر فت:، مقا له دكتر سجا دي تحت عنوا ن اسلام و تروريسم بين ا لملل، مقا له دكتر فيرحي تحت عنوا ن د فا ع مشروع، ترور، و عمليات شها د ت طلبا نه و كتاب عطاء الله مها جراني،. كه ا نتقا د عمده بر ا ين گو نه مقا لا ت و نويشته ها ا ين بود:                                  

  ا ينگونه بنظر مي رسيد كه ا ين ها نوعا  بحثها ي شا ن را در قا لب تئوريك صرف  انجام  دا ده ا ند و گو اينكه ا ين بحث ها در خلاء صورت گرفته و نسبت عا لم خا رج توجهي ندا شته ا ند و بر ا ين با ور ا ند كه ا گر ما ا ين بحثها را ا را ئه د هيم در خارج منشاء اثر  خوا هد بود، در حا ليكه ا ين گونه بحثها ي صرفا نظري منشاء ا ثر نخواهد بود و غرب شا يد بهتر ا ز ما ها ما هيت اسلام سياسي را درك كرده ا ند و با توجه با ين در ك شا ن ا ز اسلام سياسي سيا ست هاي شان را طرح ريزي كرده ا ند، هر چند ما اصرا ر كنيم كه ا سلام تروريسم آ فرين نيست در سيا ست آ نا ن تا ثير نخواهد كرد پس بي جهت ا نرژي خود را برا ي قا نع سا ختن آ نا ن صرف نسا زيم آ نان تصميم شا ن را گرفته ا ند، رجوع شود به محتوا ي مقا له  بر خورد تمدنها، طرح خاور ميانه بزرگ و.... نكته ديگر در ا ين نوع گفتمان دفا عي  متا ثير بود ن آ ن ا ز ا د بيا ت سيا سي غرب ا ست كه خيلي در رسيد ن آ نها به ا هدا ف شا ن كمك مي كند چو ن آ نا ن بردا شت شا ن ا ز بحث هاي نظري ما مبني بر ا ينكه اسلام ترور و تروريسم را رد مي كند، ا ين ا ست كه ا ين مقا ومت ها بعنوا ن ترور و تروريسم ا ست كه با دعا ي خود ي تا ن مخا لف اسلام مي با شد پس با يد با آ ن مقا بله شود و كسي حق  اعترا ض به آ ن را ندارد بنا بر ا ين ا ين جنبش ها ي ا نقلابي قر با ني ا ين نوع دفاعيا ت خوا هد بود و غربي ها نيز ا ز هيچ تلا شي برا ي در هم كوبيد ن ا ين جنبشها كه با منا فع آ نا ن مبارزه مي كنند دريغ نخواهد كرد. برا ي اثبات مدعاي خود در اين مقا له به آ يات ورواياتي استناد كرديم كه صرا حتا به مسلما نان اين اذن را مي دهد در هر فرصت و با هر وسيله معقول و ممكن ا ز خود دفع نمايند، نظر يات و آراء فقها را نقل كرديم مبني بر اينكه در شرايط حاضر دفاع از كيان اسلام و منافع جا معه اسلامي ضروري است و نيز نسبت به اين مسله كه در شرايط حاضر بهتر بلكه لازم است بحث تبيين موضع اسلام در را بطه به علما و فقها صا حب نظر و متخصص نسبت به مسائل اسلامي محول شود بجاي اينكه هر كسي و لو از اسلام با ندازه كافي اطلاه ندارد بيايد موضع اسلام را بيان نمايد كه با عث بد فهمي يا احيانا تحريف احكام دين خواهد شد، همانند دوران تقا بل مسلمين با ا ستعمار كه در آ ن بيان موضع اسلام در اختيار فقها بود و لي متاسفانه بر عكس شده: موضع رسمي دين اسلام نسبت به تحولات مربوط به اسلام و مصا لح جامعه اسلامي بدست سياست مداران، روشن فكر نماها افتاده است كه خطري بزرگي است برا ي فهم دين و نقش آ ن در زندگي بشري.                                                                                                          

  در نهايت را ه حل كه در ا ين مقا له برا ي رفع گر فتا ريهاي مسلممين پيشنهاد مي شود ا ين ا ست كه بهتر است ما گفتما ن دفا عي خود را  معطوف به وا قعيت رو يا رويي اسلام و غرب مسيحي سا زيم و به گفتما ن مقا بله با ا ستعمار كه  در دورا ن قبل ا ز ا ين وجود داشت بر گرد يم و با توكل به خدا وند كه و عده نصرت دا ده به يا ري كنند ه گا ن د ين ا ش. ا ن تنصروا ا لله ينصركم. به اميد روزي كه جامعه اسلامي با هوشمندي و فرا ست تمام از اين بلاي بنيان بر ا نداز خلاصي يابد و در سايه تعليمات حيات بخش و سعا د ت آ فرين اسلام عزيز كه فرموده: ا ن ا لعزة لله و لرسوله  و للموئمنين. بسر برند. و ا لسلام علي من اتبع الهداي.

پايان.     

 

 

 

                        .                                                                                                

 

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 11:28 توسط شریفی |

اسلام دفاع مشروع  و تروريسم:

مقد مه:

 بي ترديد يكي از مسائل كه امروزه به صورت وسيع در محافل علمي و سياسي جهان روي آن بحث هاي فراوان صورت گرفته وفعلا از موضوعات مطرح مي باشد مساله تروريسم ا ست. ايجاد جو ترس و وحشت يا قتل و غارت هاي بي دليل و نا مرئي، تهديد و ارعاب از طرق گونا گون  ترور ناميده مي شود. اين روزها ترور ماركي است كه برا ي بسيج افكار عمومي عليه هر فرد، گروه، نظام و مكتبي كه در برابر آمريكا و امپريا ليسم غرب بايستد بكار مي رود. واژه ترور گلوله ي سلاح تبليغاتي غرب ا ست كه بدان امپرياليسم، دشمنان خود را هد ف مي گيرد.

 غرب هميشه از واژه هاي مبهم و محبوب در جهت فريب افكار عمومي استفاده مي كند و از واژه هاي مبهم و منفور براي كوبيدن مجاهدان و  آ زا د يخواهان جهان بهره مي گيرد. از د يد گاه آ مريكا، اخراج دسته جمعي يك ملت و غصب وطن و كاشانه مردم فلسطين، تروريسم نيست، ولي قيام مردم مسلمان فلسطين براي دفاع از خود اعمال تروريستي است، لشكر كشي به گرانادا و باها ما،عراق،ا فغا نستان تروريسم نيست. ولي مقاومت در برابر اشغال نظامي، تروريسم است. زدن هواپيماي مسافر بري ايران در آسمان خليج فارس تروريسم نيست. ولي به گروكان گرفتن جاسوسان امريكايي تروريسم است. هيچكس آدم كشي بي دليل را تجويز نمي كند. هيچكس غارت و تهديد و ارعاب بيگناهان را تشويق نمي كند. ولي هيچكس هم در برا بر اعمال زور وفشار، قتل و غارت و اخراج و زندان و تبعيد بيگناهان، احساس خوشنودي نخواهد كرد.

اما  از طرفي ما در آيات قران بنحوي فراوان داريم كه در مقابل ظلم وبي عدالتي سكوت را جايز نمي شمارد:  ا ذ ن للذ ين يقا تلونكم با نهم ظلموا و ا ن لله علي نصرهم لقدير.  جنايتكا ران كه از موضع ابر قدرت بودن و سازمان ملل و نهادهاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي و نظامي جهاني دست به انواع جنايت مي زنند، از ديكتا تورها حمايت مي كنند، سلاح شيميايي و اتمي در اختيار نوكران مزدور خويش قرار مي دهند، معيارهاي انساني اخلاقي، حقوقي را در مورد انسان هاي مظلوم جهان سوم نا ديده مي گيرد، هرگز نمي توانند مدافع حقوق بشر و مخالف تروريسم خود را نشان دهند.

مسئله تروريسم و مباحث پيراموني آن به خصوص پس از حادثه يازده سپتامبر 2001 عليه ايالات متحده و اينكه اين حملات توسط باصطلاح، تروريست هاي مسلمان سازمان القاعده به ادعاي مقامات آمريكايي انجام گرفته است، بحث رابطه اسلام و تروريسم را در سطح  بين الملل، محافل سياسي و رسانه ها مطرح ساخت. بسياري از اين محافل اسلام را به عنوان د يني كه الهام بخش خشونت و ترور ا ست معرفي نمودند. ا ز سوي  ديگر در جهان اسلام نيز رسانه ها و نويسندگان در ا ين رابطه كتابها و مقالاتي زيادي را به دفاع از اسلام و اينكه اسلام آن طوري كه غربي ها معرفي مي كند دين خشونت و الهام بخش آن نيست، منتشر سا خته ا ند.

  بنا براين مقاله حاضر در پي آن است كه مسله اسلام و دفاع مشروع و ترور و ترور يسم را به بحث بگذارد.

 پس سوال اصلي كه اين مقاله در پي پاسخ دادن به آن است عبارت است اينكه موضع اسلام در برابر ترور و تروريسم چيست و اينكه آيا در اسلام دفاع مشروع معادل ترور است يا خير ؟ و نيز اينكه موضع ما مسلمانان در شرايط حاضر در برابر اتهام تروريستي بودن عمليات و مقاومت در برابر اعمال تجاوز كارانه از سوي بيگانگان و عمال آنان در جهان اسلام جگونه بايد باشد و ايا روند كنوني در دفاع از اسلام در قبال اتهام فوق منطبق با هنجارهاي اسلامي مي با شد ؟.

فرضيه اصلي: در اين مقاله عبارت است از اينكه اولا اسلام دفاع مشروع را در هر صورت و با ابزار هاي ممكنه جايز مي داند و ثانيا انجه امروزه در روند جاري دفاع از  اسلام در برابر اتهام تروريستي بودن فعاليت هاي كه از سوي مسلمان در مقابل اعمال اجحاف اميز و ظالمانه اي كه از  سوي بيگانگان نسبت به امور مسلمانان صورت مي گيرد در حقيقت تحريف اسلام در اين گونه مسايل بشمار مي رود و بيگانه با روح تعالي طلبي اسلام و عزت مسلمين است..

 وا قعيت ا ين است كه مسئله  ا رتباط  اسلام و ترورسيم، كه امروزه  ا ز سوي رسانهاي  مسلط جهان ومحا فل سياسي استكباري  تبليغ مي شود و  دولت هاي سلطه طلب  و ا ستكباري نيز ا ز آ ن در  را ستا ي اهدا ف سيا سي شان بهره بردا ري مي كنند، روي ديگري ا ز سكه ي  رويارويي تاريخي  دنيا ي شرق و غرب مي باشد كه به صورت ماهرا نه و عا مدا نه در شكل تقا بل غرب و تروريسم بين الملل مطرح  مي شود. اين واقعيتي ا ست كه بسياري از نويسندگان غربي به آن اذعا ن نموده اند:

آنچه ما امروز از ترور و خشونت و گراهام فولر، در كتاب خود تحت عنوان آينده اسلام سياسي، مي نويسد: مشخصا ضد يت با غرب شاهد آ ن هستيم چيزي تعجب آ ور و  تازه اي نيست كه تنها پس از يازده سپتامبر 2001 بوجود آمده باشد، بلكه ا ين وضعيت نتيجه دورا نهاي طولاني كشمكش بين شرق و غرب درقا لب استعمارقديم وجديد ، نو امپرياليزم، امروزي ا ست كه اگرا سلام ومسلمانان هم نبود بازهم اين رويارويي وجود داشت.  ا ين يگ نمونه از صدها نمونه اي است كه به آن اعتراف شده ا ست. اما ا مروزه مسئله به صورت ا نحرا في در قا لب  تروريسم بين  ا لملل  ا سلامي در مقابل جامعه بين المللي مطرح مي شود، و از سوي ديگر رسانه ها، گوينده گان و نويسندگان مسلمان در جهان اسلام به دفاع ا ز ا سلام برخاسته اند، در حاليكه و اقعيت مسئله چيزي   ديگر ا ست و آ ن مسئله تقا بل بين ا ستكبا ر و ا ستضعا ف، ا ستعما ر و مستعمره ها وغيره... مي باشد.                 

مقاله حاضر در پي آن است كه موضع اسلام را در قبا ل ترور و  تروريسم كه امروزه ا ز سوي دشمنان اسلام نسبت به فعا ليت هاي مسلمانان در مقابل تجاوزا ت، ظلم ها، و اجحا فا ت كه  ا ز جا نب  بيگا نگان نسبت به مسلمانان و ا رزشهاي اسلامي صورت مي گيرد را بيان نمايد و نگا هي ا نتقا دي به كفتمان دفاعي ا ز اسلام در بر ا بر ا تها م تروريست پروري ا سلام با      ا شاره به آ يا ت و روا يا ت مربوط به تجويز مقا بله  مسلما نا ن در برا بر تها جما ت ا ز سوي دشمنا ن اسلام.

  لذا لازم ا ست  ا بتدا  در يك نگاهي گذ را  و ا جما لي به چيستي ترور وترو ريسم ونظريا ت متفاوتي كه پيرامون آ ن مطرح ا ست  پردا خته شود.  بعد با نگاهي به ا د بيا ت سياسي اسلام در بر خورد با ديگر ملل و ا د يا ن به بررسي ا ين نكته مي پردازد كه آ يا در ا د بيا ت دفاعي اسلام ، جهاد ا بتدا يي و دفاعي ، ا صلا دستوري كه مصدا ق ترور بي هدف و كور،  مصطلح در عرف سياسي روابط بين الملل، بخصوص در پندا ر هاي  قدرتهاي سلطه طلب"  وجود دارد يا خير?.  د ر ادا مه نسبت به معناي گفتمان ا ز نظر لغوي و اصطلاحي در حد  نيا ز در ا ين مقاله توضيحاتي ارا ئه خواهد شد.  بعد با نگاهي   ، انتقادي ،  به محتوا و مضمون گفتمان دفاع ا ز اسلام در برابراتهام تروريست پروري اسلام،  بعد ا ز حادثه  11 سپتامبر 2001  درقا لب  مقا لا ت، نشريا ت و كتبي كه در با ب را بطه اسلام و تروريسم، با تمسك به  بعضي ا ز  آ يا‌ت و روا يا ت كه در ظاهر بر مد عا ي شان د لا لت دارد بدون توجه به دقايق تفسيري ا ين گونه آ يا ت، تقدم و تاخر زما ن نزول، شا ن نزول و د يگر خصوصيا ت مطرح در با ب تفسير قرا ن كريم: از قبيل نزول آ يا ت  در دورا ن ضعف مسلمانان، تقيه، پيشنهاد متاركه جنگ ا ز جا نب طرف مقا بل، عهد و قرا ر  دا د صلح و....  و نيز  روايا ت كه در زمينه وجود دا رد، بدون د قت در جنبه فقه ا لحد يثي آ ن و بحثهاي سندي و رجا لي مربوطه، مطلب نوشته نموده   ا ند  و مي  كنند  با ا ين دا عيه كه ا ز اسلام در قبا ل ا تهام فوق، الهام بخشي خشونت در اسلام ،  دفاع مي كنند.   نتيجه مي گيرند كه اسلام   با ترور و  تروريسم  كه  وا ژه هاي غربي ا ست و ريشه د ر ا د بيا ت سياسي ا سلام ندارد، مخا لف ا ست، كه در نتيجه  خوا سته يا نا خواسته  به رد  فعا ليت هاي مسلمانان كه عمد تا ماهيت دفاعي دارد، در برا بر تجاوزا ت و فعا ليت هاي مخرب بيگا نگان  نسبت به ا رزشها، فرهنگ، منافع مادي و حتي  ا شغا ل سرزمين شا ن ا ز سوي ا جا نب، در داخل  جهان اسلام و خارج ا ز آ ن، مي پردازند.                                                                                          

 و در ادامه به ا را ئه تصويري اجمالي ا ز اوضاع حا ل حاضر در جهان و مقا يسه آ ن با دوران ا ستعمار و  ضرورت  ا ينكه  بحثا ي ا ند يشه ا ي و تئوريك معطوف با شد به علاج نا بسا ما ني هاي موجود درجهان، وبيان ا ين نكته كه ا را ئه بحثهاي صرفا تئوريك تا چه    ميزا  ني توا نسته و يا خواهد توا نست در نگاهي غربيان، بخصوص آمريكائيان نسبت ا سلام تغيير ا يجا د نمايد، به نحوي كه  در بر خورد ها و بر نا مه ريزي هاي سياست خارجي آ ن نسبت به جهان ا سلام  و مسلمانا ن تجديد نظر  نمايد، يا ا ينكه ا ينگونه بحثها هيچ گونه تا ثيري در اين جهت ندا شته و ندارد.

 سپس به بيا ن ديدگاه هاي فقهي صاحب نظرا ن و كار  شنا سا ن مسا يل ا سلامي مي پردا زيم. هم چنين به بيان ا ين مسئاله مي پردازيم كه در عصر حاضر موضع اسلام در برا بر وضعيت كه بر جهان اسلام حاكم است، ا ز نظر دا خلي نسبت به حكام سيا سي وا بسته به بيگا نگان  و برنامه هاي سيكولاريستي و لا ئيكي  آ نا ن در قبا ل مقررا ت و قوا نين شريعت  اسلام، و ا ز نظر بين ا لمللي نسبت به تجاوزا ت، اجحا فا ت و ظلم هاي كه نسبت به جوامع اسلامي ومردم مسلمان  انجام مي شود و نيز واكنش ها مسلمانان   نسبت به فعا ليت هاي ضد ديني و ا رزشي مسلمانان  ا ز سوي آ نها، ، بيگانگان ،   ا ز  طريق نما نيد ه گي ها،  موئسسا ت و ديگر نهادهاي  وا بسته به آ نها، تحت عناوين مختلف در كشور هاي اسلامي به منظور ترويج فحشا و منكرا ت، ا يجاد   تفرقه   ميا ن مسلما نا ن، غارت منابع و ثرو ت هاي مادي ملل مسلمان  و غيره... صورت مي گيرد چيست ؟. در پايان ضمن نتيجه گيري از كل مباحث و ا ستنتاج فرضيه اصلي در ا ين تحقيق مبني بر ا ينكه در اسلام دفاع از منافع مادي و معنوي، ا فرا د مسلمان و جامعه ا سلامي  ا مر لازم و جايز  ا ست و ا ينكه مسئله دفاع در اسلام معادل ترور و تروريسم مصطلح در فرهنگ سياسي غرب   نيست، ا گرچه آ نا ن ، غربيها،  به آ ن به عنوا ن ترور يا تروريسم نگاه كنند، به ا را ئه پيشنهاد مورد نظر خود در مقا له حاضر مبني بر ا ينكه متفكرين و قلم بد ستا ن مسلمان به جاي اينكه بيا يند با بحثهاي انتزاعي صرف كه احيانا در عالم خارج و و ضعيت مسلمانان مثمر ثمر نيست، با تمسك به اسلام اصيل و راستين كه دستورا ت ا ش ضامن سعا د ت  د نيوي و اخروي مسلمانان مي با شد، همانطوريكه در صدر ا سلام به ا ثبا ت رسيد و نيز در دوران هجوم  استعمار به بلاد اسلامي در بيرون   را ند ن آ نان ا ز بلاد اسلامي با سر افگند گي  فرا وا ن انجاميد.                            

  ترور چيست ؟.  وا ژه ترور از كلمه تروريسم، اخذ شده كه به معناي ر عب و وحشت است. ا ين جرم، ا مروز د ر حقوق ا يرا ن كه متخذ ا ز فقه اسلامي ا ست جرم محاربه  ا ست.  محاربه يعني، تجريد ا لسلاح لاخافة ا لناس، جرم محاربه جرم مطلق ا ست و حتي لا زم نيست كه به كسي صد مه يا خسا رت وا رد شود. ا ما خصوصيت ذهني مرتكب و انگيزه، شرط ا ست و با يد قصد تر سا ندن مردم را دا شته با شد و عمل فا عل قا بليت تر سا ندن را دا شته با شد.

 بنا بر ا ين" نتيجه نبا يد با انگيزه خلط كرد. ا لبته ا ز دهه 90 به بعد، تحولي در مفهوم تروريسم ايجاد شد و يكي ا ز تا ثيرا ت ا ين تحول را مي توان در قا نون گذاري جرايي جريد فرا نسه ملا حظه كرد ، 1/ 421 / عكس ا لعمل هاي برا تروريسم با توجه به آ ثا ر و نتايج آ ن تعيين كرده ا ست. توجه دنيا به جرم تروريسم، بيشتر بعد ا ز حواد ث يازده سپتا مبر 2001 ا مريكا و و حشت ناشي ا ز آ ن اتفاق افتاد و با توجه به ا ين و عدم موازنه سياسي در رابط بين ا لمللي، نگرش به تروريسم، كاملا دگر گون شد. ا ين تحول، به قدري سريع بود كه ا ز حد كشورها تجاوز كرد و به سازمان ملل متحد كشيده شد، بطوري كه شوراي امنيت  سا زمان ملل در 12 سپتامبر قطع نامه اي صادر مي كند در حاليكه هيچ احرا زي نسبت به نفس وا قعه و يا عا ملين در دست نبود و صرفا تحت تا ثير تنشهاي سياسي ا ين قطع نامه صادر گرديد. متا سفانه تروريسم با سر كوبي و مقا بله و تلافي، تلا زم پيدا كرد كه ا ين امر منجر به خشو نت مي شود و خشونت تداوم مي يا بد.

 د ر حا ل حا ضر، يكي ا ز مبا حث بحث انگيز بين، منطقه اي و د ا خلي بحث تروريسم     ا ست.  متا سفا نه بحث تروريسم، بيشتر جنبه سياسي به خود گر فته ا ست تا جنبه حقو قي. نخستين  كنو ا نسيون بين ا لمللي در باره تروريسم د ر سا ل 1937، قبل ا ز جنگ جهاني دوم و در زمان حاكميت جامعه ملل سابق به امضا رسيد، گرچه ا ين كنوانسيون هيچ گاه جنبه عملي به خود نگر فت، و لي پا يه گذا ر مفاهيمي در قلمرو تروريسم شد كه تا كنون در حقوق بين ا لملل جرايي حفظ شده  ا ست. كنوا نسيون مذكور داراي دو بخش ا ساسي بود: تعريف و اركان جرم تروريسم و نحوه تشكيل محكمه بين ا لمللي جهت ر سيدگي به جرم ترورييسم بين  لمللي، د لييل عقيم ما ند ن ا ين   كنوا نيسيون، با  آ غا ز جنگ دوم جهاني با فا صله كمي پس  ا ز آ ن بود. 

ترور هميشه از سوي مردم و يا يك فرد متوجه حكومت و دو لت نبوده ا ست بر عكس برخي از حكومت ها بصورت  يك كانون قوي و سازمان يافته ترور در آ مده اند. بر خلاف آ نچه كه تصور آ ن مي رود اين حكومت هاي تروريست كشورهاي كوچكي از قبيل ،ايران، سوريه لبنان، كره شمالي و ليبي،  نيستند بلكه حكومتهاي قدرتمند و بزرگ اقدام به ترور و وحشت مي نمايند. آنان با سارمانهاي اطلاعاتي و جا سوسي خود تروريسم را در دنيا ا شاعه مي دهند و با فعال نگهدا شتن بازا ر خرويد و فروش اسلحه د نبا ل راهها يي هستند كه خون و اشك انسان هاي روي زمين رابراي را حتي خود پشتبان خود قرا ر دهند. تروريست كسيت ؟ تروريست ها مجا هد ين ا فغا ني بودند و يا نيروهاي اشغالگر شوروي ؟ مبارزا ن فلسطني تروريست هستند يا اسرا ئل ؟ به ا قليت سفيد پوست ا فريقاي جنوبي تروريست گفته مي شود يا به اكثريت سياهپوست ؟ ساندينيست ها تروريست هستند يا ضد انقلابيون نيكارا گوئه ؟ اينها و ده ها سئوال ديگر پرسش هاي ا ست كه مطرح مي شود براي انسان،  در محيطي كه هر كس فرد مقابل خود را تروريست ميداند قبل از همه بايد اصطلاح تروريسم مورد بحث و گفتگو قرار گيرد: پيرا مو ن تروريسم نظريات متفاوتي و جود دارد، تروريسم عموما نسبت به اصطلاحات ،، خشونت ،، و آ نارشي، اغتشاش، هرج مرج، كاملا معناي متفاوتي دارد بلكه هم بتوان گفت تروريسم ا ز نيمه دوم قرن نوزدهم بعنوان يك روش مورد استفاده آ نا رشيست ها بصورت ، اقدام به خشونت ، شنا خته شده است.

آ نا رشي در مفهوم كلي قيا م بر ضد حكومت موجود مي باشد. كلمه آ نارشي كه ا ز كلمه فرانسوي وا رد زبان ما شده ا ست، در فرهنگ لغات بصورت د كترين ، ضرو رت از بين رفتن تمام تشكيلات اختناق و فشار و در صدر آ نها حكومت ، بيان گرديده است. تروريسم نيز بصورت يك اقدام خشونت بار سازمان يافته بر ضد گروههاي قدرتمند و بر جسته فشار و اختناق از نظر اقتصادي، سياسي تعريف شده ا ست اما ا ين تعريف، تعريفي كه بتواند بدرد دوست و دشمن بخورد نيست زيرا ترور دولتي در اين تعريف جايي برا ي خود ندارد.                                                                                      

ا گر يك حركت تروريستي داراي يك علت ملي و ميهني باشد در كوتاه مدت به ا بعاد وسيع جهاني ميرسد.  ا رتبا طات جهاني شخص و يا كادر هاي هدف قرار گرفته را نيز جزو همان هدف قرار ميدهد  بدين ترتيب داراي يك قدرت گسترش سريع و زنجيرهي مي باشد. در ترور نفس ترور هدف نيست بلكه وسيله بيسار مهم براي بسهيل به هدف مي باشد. در موقع تجزيه وتحليل اساس اخلاقي اين عمل كه انسانها به بهاي زندگي خود زندگي افراد ديگر را بورطه نا بودي مي كشانند مشاهده خواهد شد كه پايه و اساس اين قبيل اعمال خشونت بار را فلسفه ا عتقادي بسيار عميق و آ رمان والا در سطح بسيار و سيع تشكيل مي دهد. عده اي نيز با توجه باين و يژگي بدون اينكه اهميتي به حق و يا ناحق بودن طرفها داشته با شند صرفا ايده آ ليسم تروريست را مد نظر داشته و تروريسم را بصورت ، رژيم ايده آ ل هاي والا ، تعريف كرده اند. يخصوص اعمال خشونت بار در جنگهاي آزاديبخش، يك نمونه خوب براي اين مسئله مي باشد.  در حاليكه اغلب مردم و تمام تشكيلات و كشورها تروريسم را محكوم مي كنند در عين حال ترور خود را مقدس دانسته و فرد، مردم و ملتهاي كه دست باين عمل مي زنند اعما ل خشونت آ ميز خويش را يك مبارزه بزرگ در راه آ زادي و استقلال خود و مردم كشورشان قلمدا د مي كنند بنابر ا ين نه يك تعريف و نه يك اقدام مشترك بوجود مي آ يد. در نظر اسرائليان فلسطيني ها، در نظر شوروي سابق مجاهدين افغاني، در نظر فرانسويان مجاهدين چاد و از نظر رژيم اقليت سفيد پوست و نژاد پرست آفريقاي جنوبي يك سياهپوست كه خود را برابر با سفيد پوست ميداند و نيز يك مبارزه كه نبرد بر ضد امپرياليسم آمريكا را يك وظيفه براي خود مي داند در امريكا تروريست بوده و هستند اما اين اشخاص و گروهها در چشم اردوكاههاي خويش يك قهرمان ديده مي شوند. از طرفي ديگر تروريسم از زاويه ديد رژيمهاي سياسي نيز بصورت ضامن ا قتدار آ نها در اشكال غير مستقيم تلقي مس گردد.  برخي از دايرة ا لمعارف ها، سازمان هاي تروريستي را به سه گروه اسا سي تقسيم مي كنند. ا ين سا زما ن ها بتربيب عبا رتند ا ز حركت هاي  ناسيونا ليستي، حركت هاي  قومي،  حركت هاي  جدا يي خواه و حركت هاي آ زا د ي بخش ملي. .                                                                 ترديدي نيست كه ا ين تعريف ها  ا ز تروريسم خيلي و سيع و فراگير ا ست كه با معناي و اقعي ترور و تروريسم ، خشونت هاي بي د ليل و كور و يا نا موجه ا ز نظر عقلا، عرف بين الملل،  منشور سازمان ملل متحد و اعلاميه  جهاني حقوق بشر، همخواني ند ا رد. با توجه به ا ينكه ترور و تروريسم دا را ي يك معناي منفي است در ا ذها ن آ حا د بشر، معناي فوق ديگر آ ن با ر منفي را ندارد و همه كس بد بودن آ نرا قبول نخواهد داشت، كه واقعيت نيز همين ا ست كه ترور با ا ين معناي وسيع كه شامل  هرگونه حركت توا م با خشونت با شد مردود ا ست.  و ا گر چنين معنا ي وسيع را ا ز آ ن ا را ده نمايم در د نيا هيچ جنبش ويا حركتي مشروع و بحق وجود نخواهد دا شت. پس برا ي ترور ما نميتوا نيم معيار خشونت را در نظر بگيريم، چو ن  آ نوقت در گيري و خشونت بين دو فرد را نيز بايد در زمره تروريسم قرا ر دهيم در حا ليكه هيچ كسي چنين چيزي را نگفته است. معيار دانستن آ نار شسيسم را نيز نمتوان به تنهايي    برا ي تشخيص ماهيت ترور و تروريسم قبول كرد زيرا هر عمل تروريستي مساوي با  آ نار شيسم ، بي حكومتي ،  نيست. عمليات چريكي را نيز نمي شود بعنوا ن ملا ك ترور و تروريسم         دا نست زيرا در ا ين صورت بسياري ا ز حركت هاي   آ زا د ي  بخش بايد در زمره تروريسم قرا ر گيرد كه با عرف بين ا لمللي و تصريحا ت آ ن مبني بر ا ينكه ملت ها حق دارند از ا زا د ي خود با هر شيوه ممكن كه  با روح منشور سازمان ملل تنا في ندا شته باشد دفاع نمايند.

 و ا قعيت ا ين ا ست كه تا كنون هيچ گونه تعريف جامع و مانعي كه در بر دارنده خصوصيات يك عمل تروريستي و تروريسم با شد ا ز هيچ مرجع بين ا لمللي ا را ئه نشده ا ست.  تنها چيزي كه در اين مقوله وجود دارد ترجيحا ت دولت هاي سلطه طلب و ا قمار آ نها در جهان ا ست كه دلبخواهي اعما ل مخا لفا ن شا ن را كه در مقابل آ نها ا يستا د گي و مقاومت مي كنند، چه بصورت مسلحانه يا غير مسلحانه در شكل شورش، تظاهرا ت و... عنوا ن خشونت گرا يا تروريست خطا ب مي شود و به بهانه مبارزه با ترور و خشونت به سركوبي آ نا ن اقد ا  م مي كنند كه نمونه هاي آ ن در تا ريخ تحولات جها ن فرا وا ن ا ست كه نمونه ها ي ا ز آ ن ذكر شد.

         سير تاريخي ترور:  ريشه تاريخي تروريسم دا را ي گذ شته  ا ي بسيار طولا ني    ا ست، ترور هاي قرن نوزدهم ميلادي بعنوا ن تظاهرا ت  آ نا ر شيست هاي جها ني خود را  نشان  ميداد ند. ا ما امروزه، ترور مورد بحث، در د نيا چند ا ن گذ شته طول اني ندا رد.  برد گي، ا ستعما ر، فريبكا ر يها ي كشف هاي جغرا فيايي، ا ربا ب رعيتي، روشهاي كو كلاس كلا ن ها ي و ا شغا لگرا ن نا حق، در گيرهاي متوا لي و اشغا ل ها بدون شك ا ز  اعما ل تروريستي بحساب ميا يند. با فت، هد ف و روشهاي تروريسم قبل ا ز سا ل 1960 تماما متفاوت بود. ترورهائيكه داراي ريشه هاي عميق بود بويژه در اروپا و امريكا خود را نشان داد. نكته اي كه در اينجا قابل توجه ا ست موفقيت سا زما ن هاي ا طلاعا تي غرب در رسا ند ن ا ين نوع رويدادها به تمام دنياست. ا گر همين حواد ث و با هما ن شد ت در مناطق ديگر دنيا و در كشور ها يشان بوقوع مي پيوست بدون شك تا ا ين در جه با ز تاب بوجود نمي آ ورد. بنا بر اين در ارتباط با ا ين وضع در غرب پيرا مو ن تروريسم تدا بير   جد يد مطرح گرد يد و حركتي در جهت مرد ود  شناختن تروريسم بوجود آ مد. اصولا نبايد فراموش كرد كه خود غربي ها ساليان سال از حربه ترور استفاده كرده و هنوز هم از ترور بعنوان يك وسيله، بهره مي گيرند.  دولت امريكا اين تنها دولت بزرگ بر روي زمين است كه پايه هاي اصلي آ نرا ترور تشكيل داده است پس ا ز يك سري عمليات تروريستي بر عليه سرخپوستان، ساهپوستان و مردم كشور خود و انگلستان، كشور مادريش به منظور بر   قرا ري حاكميت مطلق نظا مي خود بر تمام دنيا اعمال تروريستي از قبيل ا ستفا ده از سلاح، تحقق كود تا بوسيله ما مورين خود و ا يجا د اغتشا ش و د ر گيري را بفراموشي سپرد و سعي به گسترش تز جد يد ضد تروريسم نمود و با تبليغات وسييع سعي د ر توسعه ان كرد.                                                                                                          گاهها در مورد ترور: در مورد منشاء ترور و تروريسم ديدگاههاي متفاوتي ابراز شده ا ست، نگاهي جرم شناسي در مورد ترور كه ترور را به عنوان يك جرم نگاه مي كند  و در پي علل رواني آ ن مي گردند، ديگاهي كه ترور را نا شي ا ز جهل مي دا ند، ديدگاهي كه دين را عامل ترور مي دا ند و ديد گاههاي ديگري كه اينجا مجال تفصيل آ نها نيست.، آ نچه كه در مورد اين ديد گاهها مي توان گفت اين است كه هيچ كدام ا ز ا ينها بيا نگر عليت تامه برا ي ترور و تروريسم نيست بلكه ممكن است بعنوان علل بعيده ترور بشمار رود يا حتي در مواردي هيچ كدام ا ز اين ها صادق نباشد يا در بعضي موارد ممكن است چند تاي   آ نها مركبا عامل ترور باشد و...  يكي ا ز عوا مل عمده برا ي رشد ا عما ل خشو نت با ر برخورد دولتها ست. دولتها ا گر در اعما ل سيا سيهاي دا خلي شا ن ا گر بنحو عا دلانه به همه طبقا ت جامعه در سهيم شدن در سا ختار قدرت، توزيع عا د لانه ثروت بسط عدا لت عدم تبعيض و... رفتا ر نمايد در جلو گيري ا ز بوجود جوي خشونت خيلي موثر ا ست. در سطح بين ا لملل نيز ا گر تمام دولت ها بخصوص دولت هاي بزرگ ا گر در اعمال سياست ها ي شان نسبت به د يگر دولتها دو گانه رفتا كنند در رشد تروريسم دو لتي ا ز سوي دو لت هاي كه مظلوم وا قع مي شود جهت ا نتقام گيري در برا بر ا ين گونه ا جحا فا ت، خيلي موثر ا ست. بعنوا ن مثا ل رفتار دو گانه  دولت امريكا در سطح بين ا لمللي با عث بسياري ا ز مشلات در روا بط بين ا لمللي گرد يده ا ست، حما يت ا ز رژيم ا ستبدادي، در بر ا نگيختن ا حسا سا ت مردمي عليه ا ين كشور، كه سا لها ا ر ظلم و جور چنين رژيم ها رنج برده ا ند خيلي تا ثير دا رد، رفتا ر حما يت گرا نه امريكا ا ز ترور يسم دولتي ا سرائل و ترور خوا ندن تحركا ت مردم فلسطين خشم و نفرت روز ا فزوني را در ميا ن مردم و ا فكار عمومي منطقه ا ز امريكا تا ثير ز يا دي دا شته ا ست. سوء ا ستفا ده دولت امريكا ا ز قطع نامه 1373 شورا ي ا منيت در حمله به ا فغا نستا ن به عنوا ن دفاع مشروع با عث شد كه تروريسم دولتي و در وا كنش به آ ن خشونت ها ي متقا بل ا ز سوي جنبش ها، احزا ب، و گروههاي هد ف در جها ن ا فزا يش يا فت، ونيز متضرر شد ن بسيا ري ا ز جنبشها در جهان اسلام كه حتي كاري به فعا ليت هاي سياسي ندا شتند و صرفا فعا ليت فرهنگي،  معنوي و ا جتماعي دا شتند و بعنوا ن نهاد هاي مدني عادي مشغول فعا ليت بودند كه بعد ا ز حملات يازده سپتا مبر مورد ا جحا فا ت و فشار هاي بين ا لمللي وا قع شدن در حا ليكه هيچ نقشي در حوا د ث ندا شتند و دهها نمونه ديگر ا ز ا ين قبيل، با عث  واكنش توام با خشونتدرآنان خواهد شد.

وا ژه ترور و تروريسم كه ا مروزه عمد تا  در مورد فعا ليت هاي مسلمان در برابر دشمنان اسلام اعم ا ز داخلي و خا رجي، كه در صد د ضربه زدن به اسلام و مسلمانان هستند، ا ز سوي همان كسان ، دشمنان، بكار برده مي شود، يك اصطلاح غربي ا ست كه در ا دبيات سياسي ديني اسلام وجود ندارد و معناي آ ن در وا قع همان اعمال مافيايي و جنا يت كارا نه  اي  تقريبا بي هد  ف ، ندا شتن هد ف عقلايي،  ا ست كه در اسلام ا ز آ ن به عنوان مفسد في الارض نام برده مي شود و حكم آ ن هم معلوم است كه با آ ن مخا لف ا ست و عا مل آ نرا مستحق قتل مي داند. بعضي نويسنده گا ن وا ژه فتك را معادل ترور دا نسته اند و شواهدي نيز بر اين مدعا ا رائه نموده ا ند مانند قضيه مواجه نماينده امام حسين عليه ا لسلام، با حاكم كوفه در خانه يكي از بزرگان كوفه كه مسلم آ نجا بود صا حب خانه به مسلم توصيه كه فلاني دارد ميايد اينجا مي ترسم از حضور تو آ گاه شود بايد در جاي پنهان شوي، حضرت مسلم به توصيه ا و در گوشه پنهان شد ا ما به توصيه ا ومبني بر بقتل ا و عمل ننمود كه اقدام به حمله نا گهاني عليه حاكم كوفه نمايد، وقتي علت را ا ز ا و پرسيد، در جوا ب فرمود ا ين كار ا ز   جوا نمردي بدور بود چو ن در ظاهر برا ي عيا د ت تو آ مده بود و در اسلام ا ين عمل نكوهش شده است. ا ستناد به ا ين قضيه برا ي رد ترور گمراه كننده ا ست زيرا ترور كه امروزه مورد بحث   ا ست هر گيز تشا به با ا ين قضيه ندا رد، و بد دانستن آ ن ا ز باب ترور نبوده بلكه مذمت آ ن بخاطر مهمان بودن شخص مزكور ولو در ظاهر امر بوده. در شرايط امروزي ما هيچ يك ا ز موارد مانند آ ن نيست و انچه ا ز سوي مسلمانان انجام مي شود در مقا بل كساني است كه نه عنوان مهمان را دارد و نه حتي ظاهرا، بلكه علنا بجنگ اسلام و مسلمانان آ مده اند. گراهام فولر، در كتاب خود، فصل پنجم، مي گويد: امروزه تقريبا تمام مسلمانان اعتقاد دارند كه غرب عملا با اسلام و عليه اسلام و مسلمين، به بهانه مبارزه با تروريسم وا رد جنگ شده ا ست.  ا ما ا ين اصطلاح ما نند بسيا ري ا ز ا صطلاحا ت ديگر  ما نند بنياد گرا يي كه ريشه در خودي غرب داشته ، ا ئتلاف  جمعي از مسيحيان  در آ مريكا   .،  به عمد و مغرضا نه در مورد فعا ليت سياسي اسلام خواهانه،   كه خوا ستار حاكميت اسلام بر جوامع اسلامي هستند و مهمتر از آ ن خوا ها ن مقاومت و مقا بله  ا ز سوي مسلمانان در برا بر متجاوزين خا رجي و خا ئنين داخلي در كشور هاي  مسلمان صورت مي گيرد، بكار برده شده ا ست. ا مروزه بسيا ري بدون توجه به ا ين مطلب، كه ، خاستگاه ا صلي بنيا د گرايي و معناي متفاوت آن با اسلام گرايي، از وا ژه  بنيا د گرايي و وا ژه ترور و  ترور يسم را  به تبع ا ز ا د بيا ت رسانه هاي غربي، آ نرا در د فاعيا ت شان در برا بر ا ين اتهام         ، تروريسم پروري اسلام ، بكا ر مي گيرند و حا ل ا ينكه به تبعا ت ا ين عد م دقت شان توجه ندارند. خودي غربي ها  در وا كنش به علميا ت هاي خرا ب كارا نه اي ضد  ا جتماعي و خلاف مقررا ت اجتماعي  كه در آ نجا ا تفا ق مي ا فتد كه بمعناي و ا قع كلمه ترور و تروريست محسوب مي شود  تر جيحا، به آ ن عنوان اعما ل مافيايي مي د هد ند نه تروريستي  ا ما در جها ن ا سلام   ا ين عنوان  ، ترور و تروريست ، را  در مورد فعا ليت هاي كه ما هيتا با معناي ا صلي ترور و تروريست ، مافيايي يا افساد في ا لارض، بكا ر مي برند و ا ين اطلاق عمدا بخاطري با ر معنا يي بد ي كه  ا ين  عمل مافيا يي در ا ذها ن عموم دارد، در     ا ين موارد ، حر كت هاي دفاعي توا م با خشونت مسلحانه و غير مسلحانه مسلمانان در برا بر بيگا نگاني متجاوز ، بكار مي برند. ا ين حقيقتي  ا ست كه بسياري ا ز نويسنده گان، غربي، به آن ا عترا ف دارند: گراها م فولر در كتابش، آ ينده اسلام سياسي، و قتي به بحث تروريسم و  را بطه آ ن با آ سلام مي رسد ا ظها ر مي دا رد: ، استفاده ا ز ا صطلاح تروريسم يك چيزي ذهني شده كه نشا ند هنده  تصلب ماهيت سياسي تروريسم و تنوع منا فع سيا سي متاثر ا ز آ ن مي باشد،. بعد با ا شاره به عدم يك تعريف جامع و ما نع ا ز تروريسم مي گويد: ، تروريسم، ا مروزه بكار برده مي كود نسبت به اعما ل كه جنبشهاي آ زادي بخش ملي انجام مي دهند، مانند چچينيها در مبارزه 250 ساله شان براي كسب استقلال ا ز مسكو، يا براي بهم نزديك كردن جنبشهاي حاشيه اي مانند جنبش ام شينكيو در جاپان، جنبش بابر منهوف در آ لمان، يا گروههاي جنايت كاري كه در گير ا ند در تروريسم برا ي منافعي،.... يا د يگر گروهها از چپ ترين تا را سترين، سيكولار يا مذهبي، گروههاي سيا سي، خا ئنين، تاجرا ن، گروههاي قومي خارجي، دولتهاي خارجي،... در ادا مه مي گويد: تمايز بين ستيزيش، جنگ طلبي و تروريسم، به سهم خود در ا نظا ر ناظرا ن، وقتي شهروندان بي كناه و مقا مات رسمي همه وهمه سياسي شده ا ند، دشوا ر مينمايد.... بعد ا دامه مي دهد: ايالات متحده مخصوصا گرفتار ا ست در اين  اعمال استاندارد هاي دوگانه. بعد با اشاره ا نگيزه هاي آ مريكائيان در استفاده ا ز اين ا صطلاح مي گويد: بكار گيري تر جيحي واشنگتن اصطلاح تروريسم را باين لحاظ است كه امريكائيان عمدتا تمايل به نصيحت كردن ديگران دارند و خوي سلطه طلبي شان آ شكار تر و تند تر ا ز ديگر دولتها ا ست، در حاليكه تمامي اعمال خشونت بار در جامعه انساني اسفناك ا ست ، ا ين يك نمونه ا ز آ نچه كه گفته شد، كه غربيان، عمدا اين  ا صطلاح را بدون ا ينكه و اقعيت دا شته باشد، در مورد حركت هاي ضد اشغا لگري و ضد تخريب كاري ها ي شا ن در جهان اسلام، ا ز سوي مسلمان در دفاع ا ز اسلام و خود و... بكار مي برند تا ا ين حركتها ر ا  منفور جلوه د هند.                                                                                                        

 پس ما نبايد در تحليل هاي ما ن ا ز مسئله ترور و تروريسم  با ين ترفند غربيا ن بي توجه باشيم. و نا خود آ گاه آ ب به آ سياب دشمن بريزيم. بنا بر ا ين نتيجه ا ين بخش ا ين مي شود كه معناي ترور      با عترا ف بسياري در جهان، چيزي غير ا ز آ ن چيزي كه در ديناي اسلام بنام مقاومت، دفاع ا ز حق خود و... كه  ا ز نظر حقوق بين ا لملل نيز مشروع دا نسته شده    ا ست و ا سلام هم آ نرا لازم شمرده   و لي  قدرت هاي  سلطه طلب كه پايبند به قوا نين بين   ا لمللي نيستند به آ ن عنوا ن تروريست يا تروريسم مي دهد، آ نرا مصداق ترور يا تروريسم نمي كند و ا ز مشروعيت آ ن نمي كاهد بلكه ا ين حركتها بعنوان حق طبيعي و قا نو ني هر ملتي ا ست كه تحت ستم قرا ر دارد.

و اما وا ژه گفتمان:  كه در ا ين مقا له ا ز آ ن ا ستفاده مي شود در اصطلاح   عبا ر ت ا ست ا ز غا لب شدن يك ا د بيا ت، بعنوا ن دا ل بر تر، در حوزه اي ا ز حوزه ها،  بجاي  گفتمان  يا ا دبيات   سا بقا غا لب در همان  حوزه ا ز مباحث، كه در بحث ما مثلا ا د بيات بحث در  تقا بل بين ا سلام و كفر يا هر دشمن د يگر نسبت اسلام مورد نظر است.  سا بقا در دورا ن استعمار يا هر دوره اي كه اسلام مورد تهاجم قرا ر مي گرفت، گفتمان دفاعي ا ز سوي مدافعين اسلام   مبتني بود بر توجيه شرعي يا جهاد  د فاعي كه عموما از ا د بيات و گفتمان   ناظر به  مشروع د ا نستن صريح  آ ن ا ستفاده مي كردند، مانند دوران ا ستعمار كه گفتمان و  ا دبيات دفاعي در قا لب فتواي جهاد دفاعي در مقا بله با آ ن پد يده ، استعمار بيگا نگان،   بكار مي رفت.     

  گفتمان فعلي در دفاع ا ز اسلام در رسانه هاي جهان اسلام:

در حا ل حا ضر  بوضوح ديده مي شود كه  ا كثرا  نويسنده گان، گوينده گا ن در كتب،  مقا لات، نشر يا ت و ر سانه ها  همت  شان  بر ا ين ا ست كه گفتما  ن  د فاعي شا ن ا ز ا سلا م مبتني  بر دفاع ا نفعا لي، توجيه نا درست آ يا ت، روا يات، نفي خشو نت و.... كه جايگزين گفتما ن سا بق ، تجويز دفاع، گرديده ا ست.  توضيحات ارائه شده در اين با ب با  ا ستفاده ا ز كتا ب ا رزشمند،، هرا س بنيادين، ا روپا محوري و ظهور اسلام گرا يي، با بي سعيد، يكي ا ز ا ند يشمندا ن بر جسته مسلما ن كه در رشته جامعه شناسي كه  در دا نشگاه منچستر ا نگلستا ن تدريس مي كند، صورت گرفته ا ست: ايشا ن در ا ين كتا ب بحث گفتماني را تحت عنوان اسلام گرا يي در جهان ا سلام در رويارويي با غرب يا ا روپا  محوري مطرح سا خته ا ست. ا و در ا ين كتا ب ا بتدا به علت رويا رويي اسلام و غرب ا شاره مي كند:  بطور خلاصه، هرا س بنيا د ين غرب ا ز بنياد  گرا يي ا سلامي را در آ ن مي بيند كه غرب  هرا سنا ك  ا ست ا ز ا ينكه آ نچيزي  را كه آ نها قرنها قبل ا ز صحنه حيا ت سيا سي و   ا جتماعي را نده  بود ند د وبا ره در حا ل با ز گشت مي بينند و آ ن حرا س ا ز  د ين به طور مطلق ا ست  كه غرب آ نرا ا ز  سيا ست و جامعه منفك كرده بود ند و ا مروز ه با مشاهده ا سلام گرايي سيا سي در حرا س ا فتاده ا ند كه مبا د ا  آ ن كا بو س ، حاكميت كليسا يي قرون وسطا، دوبا ره با ز گرد د و همان بلاي را كه بر سري  آ نها آ ورده بود ، انگزا سيون يا تفتيش عقايد ،  تكرار شود، به  تعبير آ نان ا ين بنياد گرايي در حال با ز گشت، شبيه  به شبح يا كابوسي ا ست كه به صورت نا مرئي همه جا حضور دارد ولي محسوس نيست، بعبارتي ، بزعم غرب هما ن  خداي كه قرنها قبل كشته شده بود  د و با ره زنده شده، اسلام ا ست. ، بابي سعيد در كتاب ا ش كفتمان را به دا ل بر تر تعبير و معنا نموده است، بعد گفتمان اسلام گرا يي سيا سي را معنا مي كند به ا ينكه دا ل برتر اسلام گرا يان كه همه روي آ ن توا فق دا رند ا ين ا ست كه همگي خوا ها ن حاكميت سياسي اسلام به عنوا ن ا دا ره كننده قدرت سياسي در جهان اسلام مي با شند.  آ قا دكتر بهروز لك نيز در مقا له اسلام سياسي و جها ني شدن گفتمان سياسي اسلام گرايا ن را به د ا ل مرگز ي تعر يف نموده ا ست كه حا كميت اسلام را در عرصه سياسي و ا جتماعي خوا ستا ر ا ند.

 ا ستفاده ما در ا ين مقا له از ا ين وا ژه ، گفتمان،  ا شاره ا ست به همين معنا: كه د ا ل برتر مدا فعين ا سلام د ر گذشته ، دورا ن ا ستعما ر و قبل ا ز آ ن ، با گفتمان دفاعي كنوني ا ز سوي  بسياري ا ز متفكرين و نويسندگان  مسلما ن در دفاع ا ز ا سلام تفاوت زيا د ي دارد.  ا جما لا ا شاره مي شود كه گفتما ن دفا عي در دوره ا ستعما ر كه جها ن ا سلام تحت سيطره  ا ستعما ر قرا ر دا شت بدور ا ز محا فظه كاري و با  صرا حت در برا بر دشمنان ا علام مو ضع مي كردند و مردم را بر عليه ا ستبداد داخلي و استعما ر خارجي بر مي ا نگيختند و تا حدود ي زيا دي ا ين ا سترا تژي مقرون به توفيق نيز بود. نمونه با رز آ ن را ما در مبارزا ت ملت عرب بر عليه ا ستعمار و در اين چند دهه ا خير عيله ا سرائل غاصب مي بينيم كه رژيم ها ي سياسي بر سري ا قتدار عا جز ماندند ا ز مقا بله با ا ستعمار و رژيم صهيونيستي در نتنجه اين علماء ا سلام بودند كه با ا علان جهاد بر عليه ا جا نب توا نست آ نان را ا ز    سر زمين هاي آ نان بيرو ن سازد نه هيچ چيزي د يگر ا ز قبيل ملي گرا يي يا ا حسا سا ت پا ن عربيسم. هم چنين ا نچه در حا ل حاضر ا سرائل را وا دا ر نموده تا بطور نسبي ا ز تجاوز گري هاي هميشگي ا ش كوتا ه بيايد موضع گيري ها ي علماء اسلام و متفكرين اسلام خواه است نه غيرت و ا نگزه يااقتدار رژيم هاي عرب كه با ر ها با شكست مواجه گر ديد و دست بد ا من اسلام شدند و نجا ت يا فتند . بعنوان مثا ل جنبش ا خوا ن ا لمسلمين مصر كه بزرگترين جنبش ا سلامي ا ست در جهان عرب و جهان اسلام با ا لعموم، نقش كه ا ين جنبش در بر انگيختن توده هاي مسلمان عليه استعمار، جنگ  ا عرا ب و ا سرا ئل و ا نتفا ضه چند سا ل ا خير مردم مسلمان فلسطين كه ا سرا ئل را كلافه كرده ا ست و تا حدودي نيز  حا ضر شده ا ست  تا  ا متيا زا تي را به مردم فلسطين بدهد، امتيا زا تي كه پيش ازانتفا ضه كسي خوا ب آ نرا نيز نمي د يد. ا ما در حا ل حا ضر و ضعيت جهان اسلام پس ا ز يك وفقه كوتاه مد ت كه در آ ن د نيا ي غرب متوجه ا بر قدرت شرق ، شوروي سا بق ، بود بعد ا ز فروپا شي بلوك شرق و ا ز بين ر فتن فلسفه و بستر ا بر قدرتي آ مريكا، غرب و در ر ا س   آ ن امريكا بد نبا ل بها نه اي بودند تا توجيه گر حضور و سلطه شا ن بر جها ن و د نيا ي اسلام بخصوص با شد، ا ين بود كه با تو جه به ضربه هاي كه در عصر ا ستعما ر ا ز ا سلام و مسلما نا ن د يده بود ند و كينه اي آ ن را بد ل داشتند و  چشم طمع كه  به منا بع نهفته در سر زمين ها ي اسلامي دا شتند،  كه برا ي ادا مه حيا ت صنعتي غرب ا هميت بسزا ي  د ا رد،  ا سلام بعنوان يك نيروي با ا لقوه خطر نا ك در برا بر ا ين زيا ده خوا هي غرب در د ستور كار سياست مدا را ن غرب بعد از فرو پا شي شوروي قرا ر گر فت و در همين  را ستا بود كه  تز بر خورد تمد نهاي ها نتينتونگ، كه يكي ا ز صحنه گر دا نا ن سيا ست خا ر جي امريكا ا ست مطرح گر د يد و دولت امريكا مرموزانه ا ين ا ين را د نبا ل مي كرد تا ا ين كه حا د ثه 11 سپتا مبر پيش آ مد كه بي ربط  با طر ح يا تز بر خورد تمدنهاي ها نتينتو نگ نيز نبود، بهر حا ل امريكاي كه بد نبا ل فر صت منا سب مي گشت تا ا ين طرح را عملي كند ا ز ا ين  حا دثه كه به ا د عا ي مقا ما ت امريكايي،  كاري تند روا ن مسلمان سازمان ا لقا عده بود اين فرصت را بد ست آ ورد و امروزه به بها نه جنگ عليه تروريسم رسما جنگ عليه تمد ن اسلامي و اسلام گرايي سيا سي  را آ غاز نموده.

 و نيز طرح خاور ميانه بزرگ ا ز سوي امريكا گويا ي آ ن ا ست كه اين كشور در طرح خاور ميانه بزرگ ا ش  خوا هان خاور ميانه اي ا ست كه اسلام در ا ن كمرنگ يا كا ملا منزوي با شد و فر هنگ ليبرا ل د موكرا سي غرب در آ ن حاكم با شد.  ا مروزه  مايم وا ين و ضعيت، كه يك جنگ خطر نا ك بر عليه مسلمين و باور هاي آ ن و  يك جنگ عليه اسلام نقش آ ن در حيا ت سياسي و ا جتماعي مسلمين.  و ظيفه قلم بد ستا ن مسلمان، رسانه هاي اسلامي و گوينده گان چيست ؟ چگو نه با يد ا ز خود، ارزشها و عقايد ديني خود د فاع كنيم و گفتمان دفا عي ما ن در برا بر ا ين تها جم بر چه منطق و رويكرد ي با يد ا ستوا ر باشد.                                                                                                         

نقدي بر گفتمان معاصر در د فاع از اسلام در برا بر اتهام تروريسم.    

 تر د يد ي نسيت كه ا مروزه ما و د ين ما ا ز سوي بيگا نگان   بااين اتهام كه اسلام دين   ترور  و خشونت  ‌ا ست، روبرو هستيم، لذا د يده مي شود   كه گفتمان شكل گرفته، در دفاع ا ز اسلام در قا لب   كتب، مقالات و نشريا ت زيادي كه  در اين زمينه مطلب نوشته اند و به اين اتهام با ا ستفاده از آيا ت، روا يا ت، سنت، تحليل هاي تاريخي و ديدگاه هاي اشخا ص، پاسخ داده اند كه يك گفتمان متاثر ا ز ا دبيا ت غلبه يا فته غرب مي باشد. به نظر نويسنده اين مقاله، بسيا ري ا ز ا ين نوشته ها عجولانه و منفعلا نه نگا رش يا فته ا ست تاا سلام و مسلمانان را  ا ز ا ين اتهام خلاصي دهند. متاسفا نه شاهد آ ن هستيم بسياري از اين افرا د قلم بدست كساني اند كه در حد تخصص نسبت مسائل فقه سياسي اسلام آ گاهي ندارند، لذا در استفاده از منابع فقهي دچار لغزش شده اند.  وا قعيت اين ا ست ا كثر اين گونه دفاعيه ها    ا ولا ا ز سوي ا فرادي معلوم ا لحا ل كه نسبت اسلام و منا بع آ ن  شناخت  لازم  را  ندا رند و يا ا فرا دي ا ند كه كلا ديد گاه سيكولاريستي دا رند و  مخا لف سياسي بودن ا سلام و دخا لت آ ن در ا مور غير فردي ا ند، مانند بسياري ا ز ا ين روشنفكران سيكولار مسلك كه اصولا بين د ين و سيا ست تفكيك قا ئل ا ند، سعيد حجاريان از كساني است كه ا ز خلال گفته ها يش در كتاب عرفي شدن در سپهر سيا ست، به اين مطلب كه دين و شريعت در روند سياسي به سمت عرفي شدن پيش مي رود، نمونه تحولات دين در راستاي  عرفي شدن را در اروپا بررسي مي كند تا مي رسد به اسلام، ديگاه كلي او اين است كه دين دير يا زود در تيزاب مدرنيته تغيير مي كند، بنظرا و  ا ين امر يك مسا له قهري ا ست به صورت عموم، الا در بعضي امور از قبيل فروعات كه مربوط مي شود به مسا يل فردي، در ادا مه روند اسلام سياسي در ايرا ن را نيز ا ز ا ين قاعده كه ا و تصوير نموده مثتثني نميدا ند و مدعي ا ست  كه در مسايل ا جتماعي ا مروزه در ا يران اسلام به نفع امور عرفيه مصادره شده ا ست، بنا بر ا ين  اين گونه افرا د در با ب رابطه اسلام و تروريسم طبعا پيرور همان دسته دوم از نويسنده گان جا دارد كه اصولا حوزه دين را ا ز مسا ئل سيا سي و ا جتماعي جدا مي دا نند.   بنا بر اين دفاع شان ا ز  د ين مبتني ا ست  بر ا ين پيش فرض كه د ين  تخصصا ا ز حوزه مسا يل سياسي خارج است، بزعم اين عده اسلام اصلا  د ين  سياسي نيست تا دستور ترور بدهد، بعبا رت ساده تر ا ينها ا ز طريق پاك كردن صورت مسئله به ا ين اتهام پاسخ مي دهند. نمونه ديگر ا ز كسا ني كه ديدگا سيكولاريستي دارد، سروش،  و با ا ين ديد به اسلام و را بطه آ ن با  حوا د ث روز مره در جهان اسلام در ضد يت با غرب و سياست هاي آ ن در قبا ل مسلمانان، از اسلام دفاع نموده كه ارتباط  اسلام به سياست به آ ن نحوي برداشت شده و ا ز آ ن در ضد يت با غرب استفاده مي شود يك قرا ئت از اسلام ا ست معناي اين سخن اين است كه در اسلام قرئت هاي مختلف محتمل است كه طبق ديگر قرائت ها ا ز اسلام، اسلام مشوق ضد يت با غرب نيست.  عبدالكريم، در مجله كيان، شماره، 14، ص، 15، گفته است: در فرهنگ ما بنام ضد يت با غرب... بنام مبارزه... به حد كا في عقل سر كوفت  شده ا ست. درشماره ، 30 ، ص، 9، كيان، مي گويد: جاي ا ين سئوا ل بي پاسخ ، ا ز حاكمان باقي مي ماند ، كه به غرب دشنام مي دهند. با ز در شماره 30 مي گويد: تمدن جديد غرب بر ا يده حق بنا شده است. با ز در كتاب قبض و بسط ا ش، ص 110، مي گويد: پيروزي و موفقيت غرب در جهان اسلام، نه توطئه نا كسا ن بود و نه مقتضاي وجود ديو موهوم تاريخ. باز درنواري تحت كلام جديد، مي گويد: اين تكامل و اختراعات زير سايه د موكراسي غربي بوده ا ست. باز درنوا ر اش تحت عنوان، كلام جديد،  مي گويد: بايد در دين به حد اقل قناعت كرد و ميدان را به عقل و تجربه و برنامه هاي علمي بشري داد. باز در ادامه همان نوار دارد كه غير دين هم مي تواند مشكلات بشري امروز را حل كند. لذا د ين نمي تواند تنها راه حل صحيح مشلا ت د نيوي بشري باشد. ا ين ها نمونه هاي ا ز بيا نا ت ايشان در دفاع ا ز دين بود كه اشاره شد. ا لبته ا يشان با نگاهي مغا لطه آ ميز ا لقاء مي كند كه گويا كساني هستند كه تمام ا مور جزئي و كلي ا مور را مربوط به د ين مي دا ند، در حاليكه تمام عا لما ن دين شناس عقيده دارند كه خداوند به ا نسا نها عقل داده كه برخي ا ز ا مور يا بسياري از امور دنيوي خود را با عقل پيش ببرد و در بسياري ا ز مسا يل اخروي اسلام به عقل  بهاء داده است مثلا در اصول دين اسلام و تمامي فقها نظر دارند كه بايد با استدلال عقلي پيش رفت، پس ا ين مغا لطه اي بيش نيست كه گفته شود علماإ ا سلام همه امور را تا  بع دين تعبدي  مي داند و پاسخ آ ن را ا ز د ين مي خوا هد، خودي اسلام اين سيره عقلا را امضا كرده پس معلوم مي شود كه اسلام به ا نسان عقل داده تا   ا ز آ ن ا ستفاده كند. و اما آ نچه ا ز ا ين بيانات ايشان ، سروش، در دفاع از دين بر مي آيد اين ا ست كه ايشان معتقد ا ست كه دين به مسلمانان دستور نمي دهند كه در مقابل تجاوزات دشمن خشونت كنيد، چون دين ا مري حد ا قلي است، بنا بر اين آ نچه امروز در جهان اسلام از ضد يت با غرب مشاهده مي شود دستور دين نيست، چون اين قضايا مر بوط مي شود به مسا يل سياسي و دين در سياست دخالت ندارد، در نتيجه اين بر خورد ها ا ز سوي مسلمانان با اجحافات، بي عدالتي، ظلم، ستم، تجاوز و و و،،، ا ز نظر اسلام مردود است و اسلام    ا ز ا ين خشونت ها منزه ا ست.

 بنظر مي رسد ايشان ، سروش، اسلام را با مسيحيت تحريف شده اشتباه گرفته ا ست، در حقيقت هر دين ا لهي كه دچار تحريف مغرضانه از سوي  سيا ست مداران قدرت طلب، يا تحت ا لقائات آ نها نشده باشد، ا ز آ نجايكه منشاء ا لهي دارد نميتواند در برا بر بي عدا لتي بي تفاوت باشد چون خدا ي كه خود عا د ل است چطور به ظلم عده اي بر عليه عده ديكر كه ضعيف اند رضا يت خواهد داد. همان مسيحت كه ا مروزه معروف كه در آ موزه هايش دستور سياسي و اجتماعي ندارد اگر همانند دين مبين اسلام تاريخ و اسناد ا ش دست نخورده مي ما ند و دچار تحريف مغرضانه صاحبان قدرت نمي شد قطعا يك دين سياسي اجتماعي بود اما اسلام ا ز آ نجايكه به لطف حق، انا نحن نزلنا ا لذكر و انا له لحا فظون ، ا ز تحريف در همه جوا نب مصون مانده بر هر كسي كه با زبان ا سلام و تاريخ آ ن آ شنايي داشته با شد تصديق خواهد كرد كه  ا كثر مسايل ا ش مربوط به امور سياسي و اجتماعي مي شود. امام خميني در جواب كج اند يشان كه اسلام را از سياست جدا مي پندارند فرمود اكثر مسايل اسلام سياسي و ا جتماعي ا ست كه كمتر ا ز مسايل صرفا عبا دي آ ن نيست. .

 ا ين نوع دفاعيات از د ين در اصل تحريف دين ا ست نه دفاع از دين. ا ينجا سئوا ل كه ا ز اين گونه ا فرا د ، سروش و امثال اش ،  با يد پرسيده شود ا ين است كه شخصا خودي شما ا گر خود را بجاي همان هاي كه به ادعاي تان با خشونت به  ضد يت با غرب بر خورد مي كنند  باشيد چه راهي حلي دا ريد برا ي دفاع ا ز خود  سرزمين،  منافع،  فرهنگ و ارزشها ي كه به آ ن پا يبند ا يد ا گر بگويد هيچ وا كنشي ندا رم ا ين با عقل، كه خود مدافع استفاده ا ز آ ن هستيد قا بل جمع نيست و فرض هم اين ا ست كه دشمن با تمام توان شما را مورد حمله مستقيم و غير مستقيم قرا ر داده ا ست، آ يا عقل تان را تعطيل مي كنيد، در حاليكه مي گويد ا ز خود دفاع كن، وقتي عقل چنين حكم كند چگونه ا دعا مي كنيد كه شارع كه آ فريننده عقل ا ست با ين مساله، نعوذ باالله توجه نكرده، در نهايت ا ينكه امثال ايشان، آ نهمه آ يا ت در مورد دفاع   ا ز اسلام، دفاع ا ز ناموس، دفاع ا ز وطن، دفاع از ا رزشها و... كه در قرآ ن كريم آ مده را ناظر به چي  مي بيند كه ادعا دارند دين حد اقلي   ا ست و مربوط امور شخصي مي شود. اين بود نمونه اي ا ز دفاع اسلام كه فرا وا نند ا مثال آ ن كه بد ين طريق مي خواهند از اسلام دفاع كنند در برا بر اتهام ترويست پروري اسلام، ا ز سوي دشمنان اسلام، كه طي آ ن بوضوح مشاهده مي شود كه اسلام مورد مصادره قرا ر مي گيرد تا ا ين اتهام به آ ن زده نشود، معلوم نيست با ا ين نوع دفاع ا ز اسلام، ا ينها مي خواهند ا ز اسلام چه تصويري ا را ئه دهند و با الاخره ا ينكه ا ينها در جوا ب آ نهاي كه در دنياي امروز بخصوص در جهان اسلام و مسلمانان كه بد ين نحو مورد هجمه وا قع شده   ا ند و دا رند دفاع مي كنند  چه جوابي دارند ؟ آيا اجازه مي دهند كه ا ز خود و سر زمين خود و.... دفاع كنند؟ ا گر جوا ب مثبت است با چه منطقي ؟ با دعاي ا ينها اسلام كه به اين كارها كاري ندارد چون مسله، سياسي و اجتماعي غير فردي ا ست كه از حوزه اسلام خارج است، آيا عقل كه اينها اين همه ا ز آ ن دم مي زنند ا ين ا جازه را  مي دهد كه ا ز خود و.... دفاع كنند يا خير؟ اگر نه، خلاف گفته هاي خودي شان است و تعطيل عقل لازم مي آ يد، اگر بله پس چرا آ نرا رد مي كنند، چون به هر حا ل دفاع لازم ا ست چه بحكم شرع چه  بحكم عقل. سئوا ل ديگري كه ا ز ا ينها بايد پرسيد اين است كه آ يا شما دفاع را به چه معنا مي گيريد ؟ مگر در وضعيت كنوني كه با چشم سر مي بينيم، دشمن با چه ا بزار و ا مكانات و بي رحمي هجوم آ ورده، آ يا مي شود بدون خشونت با آ ن مقابله نمود، ا لبته نمي گويم تنها با خشو نت بر خورد شود بلكه ا ز ابزا ر هاي مختلف كه در اختيار داريم بايد بهره جست ا ز جمله جنگ و در گيري مسلحانه، عمليات شهادت طلبانه، تبليغات و... چنانچه  قرآ ن كريم مي فر مايد، وقتي دشمن به شما تعدي نمود شما مقابله بمثل نمايد. همين جا هم اسلام عدا لت را در برا بر حتي متجاوز سفارش نموده كه بيش از آن تعدي نكنيد. سوره بقره، آ يه 94،سوره نحل، آ يه، 126، سوره، شورا، آ يه، 40 و 43، و دهها آ يه ديگري كه در قرآ ن مربوط به جهاد دفاعي ا ست كه ا دعاي نسخ و يا مورد خا ص هم نشده در مورد شان، اين آ يا ت را ا ينها چه جوا ب مي دهند كه مدعي ا ند اسلام دين سياسي نيست. آ يا ا مروزه منهاي حكم عقل به دفاع  ا ز خود و.... اين ا يات كه مطلق هم هستند براي مجوز بودن جهت دفاع در برا بر اين همه مصائب كه عمدتا باعث و باني آ نها آ مريكا و غرب در جهان و مسلمانان است كافي نيست  برا ي مقابله با آ ن، چرا بگويم اسلام با اين اعما ل مخا لف ا ست، مگر تجاوز نيست، كه هست پس چكار كنيم ؟ ا لبته نبايد سوء تفاهم شود كه ما هر گونه بردا شت را ا ز ا سلام درست مي دا نيم، بهمين لحاظ هم قبلا  ا شاره شد در ا ين گونه مسائل ، پاسخ به اتهام تروريسم پروري اسلام،  بايد مبتني بر تخصص در مسائل فقه سياسي باشد. هستند بسياري ا ز منحريفين كه ا ز اين آيا ت در مقا بل خودي مسلمانان حتي سوء استفاده مي كنند ، نمونه طالبان عليه شيعيان و ديگر اقوام مسلمان در ا فغانستان، بر خورد سپاه صحابه در پاكستان و سائر كشوره،  كه بنظر ما ا ين هم در ا ثر ا لقاء آ ت دشمنان اسلام است كه مي خواهند اسلام را ا ز درون بجان هم بيندازند تا خود آ سوده به غا رت منابع و ثروت آ نان بپردازند. خودي غربيها بيز به اين امر اعترا ف دارند كه   ا ينگونه سوء استفاده بر ا ثر تحريكات غربيها صورت مي گيرد، ، ر جوع شود به فصل پنجم از كتاب، ا ينده اسلام سياسي، تاليف، گراهام فولر، ترجمه، ا ين حقير ،. در ا ين كتاب اوضمن ا ينكه مسلمانان را تند رو و تروريست مي خواند، در رد توجيه شرعي و ديني حركتهاي كه ا ز سوي جنبشهاي اسلام گرا در تقا بل با غرب صورت مي گيرد، به ا ين گونه  بر خورد ها در ميان خودي فرق مسلمان اشاره مي كند.سپس با شگرد خاص  نتيجه مي گيرد كه خشو نت  ا سلام خوا هان بد ين گونه، بر خورد خشن، به منحصر غرب نيست و اين يك گرا يش صرفا منحصر به يك اقليتي ا ست  كه بردا شت خاص ا ز اسلام دارند، نه اسلام. ا و در ا ين كتاب به عقايد وها بيت عربستا ن سعودي  و شاخه هاي ديگري آ ن در دنياي اسلام    ا شاره مي كند.،  ا لبته ا ين واقعيتي تلخ كه ما در دنياي اسلام چنين فرقه هاي ضا لة اي را داريم حرفي حقي ا ست اما استفاده ا ز  آ ن بصورت انحرا في ا ز ا ين نويسنده و ديگر نويسنده گان، رسا نه هاي غربي جهت انحرا ف افكار عمومي جهانيان انجام مي شود، در جاي ديگري ا ز ا ين مقا له هم تذ كر دا ده شد كه ما منكر ا ين مسئله نيستيم، ولي مي گويم ا گر در دنياي اسلام ا ين كونه فرقه ها ا ين نمونه عقا يد د يده مي شود معناي آ ن ا ين نيست كه د يدگاه آ نان همان د يد گاه اسلام است بلكه بر عكس ما معتقد ايم كه ا ين عقا يد و معتقدين به آ ن خود عوامل ا ستعمار بوده و عستند تا اسلام و مسلمين را ا ز درون دچا ر رخوت نمايد تا خود راحت تر بتوا نند به ا ستعمار و استثمار شان ا دامه دهند. آ نچه نويسنده مذكور بدان ا شاره نموده ، وهابيت ، به شهادت تاريخ و شواهد زياد و اعترا ف خودي ا ستعمار گران سا خته و پرداخته خودي آ نها ست. ، ا ين بود يك نوع ا ز گفتما ن در دفاع ا ز اسلام كه شبيه به تحريف اسلام يا پا ك كردن صورت مسئله ، اسلام سياسي ، است.  ا ز طرفي عده ديگر  ا ز روي ا حساسا ت و تحت شرايط سخت و د شوا ر كنوني كه در آ ن رسانه هاي مسلط بين المللي عليه اسلام و مسلمين تبليغا ت مي كنند در صدد پاسخ گويي به ا ين ا تهام بر آ مده اند. ا ين نويسندگان مانند طيف فوق     ا لذكر سيكولار اند يش نيستند، ا ما  با تمسك به بعضي  ا ز عموما ت، اطلا قا ت و رويدا دهاي تاريخي سلام بدون توجه به ظرا فت و زوا ياي فقهي ا ين گونه موا رد، نتيجه گرفته اند كه اسلام د ين صلح،  مسا لمت و سا زش ا ست، ا ما كمتر به آين جهت قضيه كه آ نچه مروزه ما با آ ن روبرو هستيم از چه عواملي نشاء ت گرفته ا ست و يا اينكه اين  گونه  اقدا ما ت به اصطلاح تروريستي و خشن بحق است يا خير؟، به رد آن پرداخته مي شود.

 يكي ا ز كساينكه در با ب را بطه و غرب كتابي را برشته تحرير در ا ورده است، عطاء ا لله مهاجري ا ست. ا يشا ن در ا ين كتا ب، ا دعا دارد كه ا ز اسلام دارد دفاع مي كند و ا ستناد به فرا ز هاي تاريخي، آ يا ت، روا يا ت و رويه عملي پيامبر و ائمه ا طهار عليهم ا لسلام خوا سته ا تصويري ا ز ا سلام ا رائه دهد كه در ا ن نفرت، كينه و خشو نت نباشد. ا سدلال      آ قاي مها جرا ني ا ز جريان دعوت پيامبر شروع مي شود كه خدا وند متعا ل در آ ية 24 تا 26 سوره سباء، بر دا شت ايشان ا ين ا ست كه در آيات، دعوت پيامبر داراي سه فراز بوده 1 اينكه ا ز عبارت ما و شما ا ستفاده نموده، ا ي اهل كتا ب يكي ا ز ا زما و شما بر هدا يت ايم، نفرموده من بر هدا يت ا م نه شما، پس د يكران را در كنار خود قبول داشته است و ا ين نشانه روحيه همزيستي و د يگر خواهي پيا مبر بوده. ا ينجا با يد به ا يشان گفت كه ا ين برداشت كا ملا ا شتباه ا ست: ا ولا منظور پيامبر در ا ين ا حتجاج نسبت به ا هل كتا ب بر محق بودن خودش يقين دا شته و نيز بر ضلا لت طرف مقا بل، معنا ي سخن پيامبر صل ا لله عليه و آ له، ا ين نبوده كه هم شما حق ايد و  هم من پس بيا يد با هم همزيستي دا شته با شيم كه ا گر ا ين حرف را بپذيريم ديگر د عوت معنا نخوا هد د اشت، در حا ليكه پيامبر مامور ا ست كه آ نا ن را هدا يت كند 2 فرا ز ديگري را ا يشان مطرح مي كند دلالت بر ا ينكه مي خوا هد فضاي گفتگو را با ز كند كه حرفي در ستي ا ست. اما ا ستفاده ا يشان نا درست ا ست. چو ن پيامبر كه طر فدار پلورا ليزم ديني نعوذ با ا لله نبوده تا در كنار دين خود دين آ نان نيز بخوا هد بلكه خوا ها ن گرويدن آ نان به دين اسلام بوده نه ا ينكه خوا ها ن برسميت شنا ختن دين آ نا ن بوده و برا ي پرهيز ا ز نزا ع تز همزيسمتي را مطرح كرده با شد، 3 فرا ز ديگري را كه ا يشا ن مطرح كرده مسئله داوري خدا وند در قيا مت بين مسلمانان و اهل كتاب است، برداشت ا يشان ا ين است كه پيامبر نمي خوا هد آ نان را وادار به پذيزش دين خود كند، كه حرفي حقي ا ست اما اراده باطل شده ا ز آ ن، چو ن معناي ا ين حرف ا ين نيست كه پيامبر  آ نان آ زاد كذاشته با شد در انتخا ب دين خود يا دين اسلام بلكه ا شاره به داوري خداوند در قيامت نوعي تهديد ا ست نسبت به آ نان و اتمام حجت كه ا گر دعوت مرا قبول نكرديد خدا وند در قيامت ا ز شما باز خواست خواهد كرد، يعني بين عمل من ، دعود شما، و امتناع شما قضاوت خواهد نمود و شما را در صورت نپذيرفتن دعوت من عذا ب خواهد كرد. خلاصه ا ينكه بردا شت ايشان ا ز ا ين آ يات قرا ن ا ين مطلب را ا لقا ء مي كند كه پيامبر بعنوا ن يك فرد عادي تصور مي شود كه جمعي را دعوت مي كند به امري كه خود نيز نسبت به حقا نيت آ ن نعوذ با ا لله اطمنا ن ندارد. ا ين بود نمونه  توجيه و تا ويل آ يات قرآ ن در با ب زندگي مسا لمت آ مزا نه بين مسلمانان و غرب در قا لب دفاع از اسلام در برا بر اتهام خشونت و نفي خشو نت.  با ز هم ا يشان در با ب بنياد گرا يي اسلامي و رويه خشن شا ن نسبت به غرب ميگويد: بنياد گرا چي كسي ا ست ؟ آ يا بنياد گرا ا ز پيامبر بنياد گرا   تر است ؟ وقتي پيامبر اسلام ديگري را به رمسيت مي شناسد و با آ داب تمام و نيكويي مثل زدني با آنها سخن مي گويد، چگونه بنياد گرا ا ين راه و رسم را ا ز پيامبر نمي آ مورد ؟ آ و به اصطلاح دا يه دلسوز تر  ا ز مادر است ؟. ا ين نيز يك مغا لطه است كه ايشان مرتكب شده ا ست. چو ن ملايمت پيامبر قطعا به معناي برسميت شنا ختن آ نان ؤ آ داب و رسوم آ نان نبوده بلكه برا هدايت آنها بوده است و ا لا دعوت معني نخواهد د اشت، پيامبر گفتگويش بر سري دست بر دا شتن آنان ا ز رسوم و ا عتقادات با طل شا ن بوده نه ا ينكه آ نان در كنار خود برسميت بشنا سد پس به چي چيزي دعو ت مي كند و ا ختلاف بر سري چسيت آ گر ا ين مسله برا ي ايشان حل مي بود ديگر چنين حرفهاي را نمي زدند. با ز در جا ي  ا ز اين كتاب امده كه گفتگوي پيامبر به حذف طرف نبوده بلكه برا ي رسيدن به تفاهم بوده. با ز مسئله تفاهم در عرف بمعني تقسيم منا فع است، با دعاي ايشان پيامبر مي خوا سته بر سري منا فع اعم ا ز مادي و معنوي با ا هل كتاب به تفا هم بر سد. مگر ا يشا ن كه اينگونه توجيها ت را آ ية در ست كرده اند آ ية ديكر قر آ ن را نخوا نده ا ند كه مي گويد: من نتبع غير ا لاسلام دينا لن يقبل منه، ا لاسلام يعلوا ولا نعلي عليه،. خلاصه ا يشان بين ملايمت در دعوت، جد ل ا حسن و خوش رويي با برسميت شنا ختن خلط كرده ا ست. يگ ا يرا د عامي كه بر مها جرا ني و ا مثال ايشان در دفاع ا ز اسلام، وا رد ا ست كه ا ينها گذشته ا ز بد فهمي شا ن نسبت به آ يا ت و روا يا ت، بحث شا ن صرفا تئوريك و ا نتزا عي ا ست. مگر ا ينها به عا لم وا قع نظر ندا رند و ز مينه ا ين همه خشو نت را نمي بينند، در كي نسبت به مسائل پيرا مو ن خود در جها ن اسلام دارند ؟ يا خير در خلاء بحث مي كنند. بر فرض قبول كنيم كه ا سلام دين مسا لمت ا ست ا ما ا ين سوا ل جاي طرح اش باقي ا ست كه شما كه ا ين همه ا ز صلح و مسا لمت حرف مي ز نيد، آ يا غرب كه شما ا ز آ ن بحث مي كنيد ا ين صلح و مسا لمت را مرا عا ت كرده ا ست ؟ ا گر چنا نچه پا سخ منفي ا ست كه هست پا سخ شا ن به ا ين خشو نت غرب عليه مسلما نا ن چيست آ يا ما نند باور هاي مسيحيت مي گو يند: ا گر كسي بتو سيلي زد طرف ديگري صورت ا ت را جلو ببر، ا گر ا ين ا ست ا ين كه ا سلام نيست ا ين هما ن مسيحيت ا ست كه با ا سلام خلط شده ا ست، اسلام مي گويد: ا گر كسي بر شما تعدي كرد شما هم حق داريد ما نند ا و مقا بله به مثل كنيد، آ ن همه آ يا ت در را ربطه با جهاد دفا عي را چي جوا ب مي د هند. ايشان كه ا ين همه به تفسير علامه طبا طبايي در معني آ يا ت تمسك جسته ا ند ديگر نظر يا ت ا يشان كه اين تفسير شريف نمونه عمدة برويش مبتني بر آ ن نظرا ت نويشته شده ا ست: رويش تفسير آ يه به آ ية كه خودي ا يشان در ا لميزا ن ا ز ا ين رو يش زياد در تفسير ا ستفاده نموده ا ند. پس برا ي در ك درست ا ز آ يا ت لازم ا ست آ يا ت با توجه به ديكر آ يا ت ملاحظه شود تا درك شود، كه ا ين كار را امثا ل مهاجرا ني نكرده يا ا ز عهده ا ش بر نيا مده كه دوم درست ا ست كه ا ين كار ا ز عهده هر كسي بر نمي آ يد. بنظر ا ين حقير مها جرا ني در سر تا سر ا ين كتا ب ، اسلام و غرب ، بر دا شت شا ن ا ز ا سلام كاملا    ا شتباه بوده و ا ين كار نه دفاع ا ز ا سلام كه مثله كرد ن ا سلام و بي روح كرد ن آ ن ا ست كه خوا ست غرب چيزي جز ا ين نيست لذا ست كه ا ين گونه ا تهاما ت را نسبت به اسلام مطرح مي كنند تا ما خود به بي روح كرد ن و تحريف آ ن اقدام نمايم و آ نا ن آ سوده نقشه ها ي شا ن را پياده كنند.

يكي ا ز كسانيكه در را بطه با ا سلام و تروريسم، مقا له اي را به رشته تحرير در آ ورده است، تحت عنوان اسلام و تروريسم بين ا لملل، ا قاي دكتر عبد ا لقيوم سجادي ا ست. وقتي مقا له ا يشان را مطا لعه مي نمودم در يافتم كه جنا ب ا يشان  نيز در اين مقا له هما نند بسياري ا ز ديگر نويسنده گان، گويا ا ينكه بحثهاي شان را در خلاء محض  و ا نتزاعي،  به صورت تئوريك محض ا را ئه نموده اند. بنظر مي رسد نويسنده مقا له در حين نوشتن مطالب نسبت به محيط پيراموني و ا وضاع رقت باري  كه امروز ما مسلمانان در آ ن زندگي مي كنيم ا لتفا تي ندا شته ا ست، گويا نوسنده در فضا ي كاملا ا كادميك قرا ر داشته و سرگرم بحث و مناظره  با كسا نيست كه صرفا اسلام را مورد بحث قرا ر مي دهند كه تروريست پرور ا ست يا نيست ؟ و ا يشان در مقام دفاع ا ز اسلام مي باشد.   ا ين بود نمونه اي ا ز گفتما ن دفا ع ا ز ا سلام در برا بر ا تهام خشونت و ترور كه برا رعا يت ا ختصار ذ كر تمام موارد آ ن خود ا ري كرديم كساني كه خوا ها ن ا طلا عا ت بيشتر ا ند در با ره كتا ب ا يشان رجوع كنند به     كتا ب ايشان.                 

و اقعيت ا ين ا ست كه امروزه ما با شرا يطي مواجه ايم كه مي طلبد روشنفكران و شخصيت هاي چون جنا ب ا يشان، دكتر سجادي ،  كه در رشته علوم سياسي تحصيل نموده اند و ا ز طرفي نسبت به  مسا ئل فقه سياسي اسلام نيز آ شنا هستند، با توجه به ا وضاع جهان اسلام و هجمه سنگين كه  ا زسوي  بيگانگان به ا نحاء مختلف سياسي، فرهنگي نظامي و غيره... صورت مي گيرد فرا تر ا ز بحث هاي صرفا ا نتزا عي كه در خارج منشاء ا ثر نيست يا ا ثري ا ندكي دارد  نياز داريم،  بعبا رتي ديگر ما ا مروز نيا ز مند ا ين هستيم كه نويسنده گان و قلم  بد ستا ن ما نگاهي شان بجهان خارج و آ نچه رخ دا ده و مي دهد معطو ف دا رند و الا ا ين حقير بر اين باور ا ست كه ما هرچند  كوشش و تلاش كنيم كه دشمنان اسلام را متقاعد سازيم كه ا سلام با ترور مخا لف ا ست و هزارا ن د ليل و مدرك هم ارائه نمايم، در ديد آ نان نسبت به اسلام تغييري حاصل نخواهد شد، به فرموده قرآ ن كريم، لن ترضي عنك ا ليهود و لا ا لنصارا حتي  تتبع ملتهم ، آ نان تصميم شان را گرفته اند و ا ز اسلام كه با رها و با رها به آ نان سيلي زده و دماغ شان را به خاك ماليده هرا س دارند، مطا لعه تا ريخ اسلام به خصوص  در  ا ين  صده ا خير كه  جهان اسلام با پديده استمعار رو برو بود، نقش كه اسلام در بيداري جوامع اسلامي و مقاومت در برا بر آ ن و با ا لاخره اخرا ج ذليلانه آ نان ا ز سر زمين هاي اسلامي كه در موارد عديده اي سر مشق ديگر ملل عالم برا ي مبارزه با ا ستعمار نيز بوده، از ياد و خاطره آ نان نرفته ا ست. زهي خيال باطل كه ما بخواهم با اين بحثهاي انديشه اي و تئوريك آ نان را  قانع سازيم. آ نچه را كه ما مي گويم شايد ا ز ما بهتر خودي آ نا ن درك كرده اند، ما خيا ل مي كنيم كه اتهام كه آنان به اسلام و مسلمانان مي زنند ا ز روي نا آ كاهي به مباني اسلام يا انديشه ساسي اسلام ا ست و فكر مي كنيم كه لازم است برا ي دفاع ا ز اسلام به آ ن پاسخ دهيم تا ا شتباه شان رفع شود. بسياري ا ز نويسنده گان غربي كه با ديد ا نصا ف مند ا نه  به تحليل مسائل دنياي اسلام و غرب و رويارويي ا يند و پردا خته ا ند و به ا ين ا تهام ، تروريستي بودن حركت مسلمانان در عصر حاضردر مقا بل غرب،  كه عمد تا ا ز سوي سيا ست مدا را ن و رسانه هاي تحت نفوذ ا ستكبار جهاني و صهيو نيزم بين ا لمللي مطرح  مي شود مي خند ند و ا ز آ ن  ا نتقا د مي كنند، بعنوان نمونه رجوع شود به فصل پنجم ا ز كتاب، ا ينده اسلام سياسي نويشته گراهام فولر، ترجمه اين حقير، ا و ا ين ا تهام را كاملا سياسي و در را ستاي بر قرا ري    نو امپريا ليزم غرب مي داند، بعقيده ا و همين ا عمال متعارض با منافع غرب  كه ا ز سوي غرب و  امريكا مثلا به عنوان ترور محكوم مي شود ا گر معارض با منافع آ نها نباشد ترور محسوب نمي شود،    ا عما ل تروريستي كه ا ز سوي  دولت هاي هوا دا ر ا مريكا در جهان اسلام عليه شهروندان، بخصوص اسلام گرا ها صورت مي گيرد هر گيز ترور دانسته نمي شود بلكه تشويق نيز مي شود، كشورهاي را  مثا ل مي زند كه بد ترين نوع ترور را انجام مي دهند مانند مصر، ا لجزا ير، ا رد ن، ا زبكستان و عرا ق رژيم سابق ا يران و.....

پس لازم ا ست كه ما به علاج درد هاي جهان اسلام و مردم تحت ستم با ند يشيم، نه ا ينكه بنويسم ا سلام با ترور كه در ا د بيا ت ساسي ا سلام و فرهنگ مبارزه اسلام با گفر و نفاق،  بي عدا لتي و.... جاي ندارد، و ا سلام با آ ن  ا ر تباطي ندارد و ترور محكوم ا ست، كه دشمنان ا ز آ ن به نفع خود سوء استفاده كند و به  سركوب مبارزين بحق و مشروع در دفاع از منافع حياتي اسلام و مسلمين، ا رزشهاي اسلامي دفع تجاوز، مبارزه براي آ رادي سر زمين شان ا ز ا شغال بيگانگان و صدها موارد ديگر  بپر دا زند به ا ستناد اينكه اينها تروريست ا ند و خودي ا ند يشمندا ن مسلمان نيز تروريسيم را بر خلا ف ا سلام  كه حرف حقي  ا ست ا ما به صورت نا بجا بكار برده مي شود: د فا عيا ت مشروع و قانوني ا ز نظر عرف بين ا لملل كه خودي همين كشورهاي مورد بحث ، امريكا و غرب،  علي ا لظاهر مشروعيت  آ نرا قبول دا رند ا ما چون با منافع آ نها هم خوا ني ندا رد يا حتي ا رتبا طي چندا ني با آ نها ندا رد آ نرا به عنوان تروريسم محكوم مي كنند، به گفته بسيازي ا ز صاحب نظرا ن  مجامع  بين ا لمللي تحت سلطه ا ستكبار جهاني حتي زحمت ا را ئه يك تعريف روشن و واضح ا ز ترور و ترويسم را به خود نداده اند.   كوتاه سخن اينكه نتيجه  آ  ن همه روضه خواني ا ين بود كه نويسنده گان چون نويسنده مقاله فوق ا لذ كر، خوب بود بجاي بحث تئوريك محض به مسائل روز جهان اسلام مي پرداخت، مثلا اينكه مبارزات جنبشهاي اسلامي در جهان كه عليه سلطه ا جانب بر كشور هاي اسلامي مبارزه مي كنند فعا ليت شان ا ز نظر اسلامي چه حكمي دا رد ؟ و اينكه آ يا ا ينها مصداق ترور مطرح در ا دبيات غرب است يا مصداق دفاع را دا رد كه حق مشروع و قانوني هر قوم و ملتي است و اينكه ايا عمليات بيگانگان در سر زمين هاي اسلامي كه بسيا ري شان به ضر ر ا سلام و مسلمين مي باشد، وظيفه مسلمانان در قبا ل آ ن چيست ؟ اين همه موئسسات تبليغي مخرب سياسي، فرهنگي، ا قتصادي، مذهبي و غيره.... كه در جهان اسلام مشغول فعا ليت ا ند و ظيفه مسلمانان علما اسلام و دولت هاي اسلامي در قبا ل آ نها چسيت ؟ و ده ها مسائل مبتلا به ديگر كه لازم است به آنها پاسخ دا ده شود، بعوض ا ينكه بنشينيم بحث كنيم كه اسلام با ترور چه ا رتباطي دا رد  كه ثمره عملي چنداني هم ندارد.

    مگر ا مثال جناب آ قاي سجا دي كه مقا له مورد بحث را نويشته ا ند مقا له ها نتنتونگ را كه يكي ا ز طرا حان پشت صحنه سياست خارجي ا مريكا است را، تحت عنوان جنگ تمدن ها نخوا نده اند يا طرح خاور ميانه بزرگ ا ز ا سترا تژيست هاي سياست خارجي امريكا را مطا لعه نفرموده ا ند كه حتما چنين نيست. پس چه فايده دارد كه بيايم وقت صرف كنيم مقا له بنويسم كه اسلام با ترور مخالف است كه ا لبته حرف حقي است، چو ن ترور بعقيده بسياري از متفكران جهان نوعي عمل ما فياني و جنايت كارانه است كه با روح اسلام ساز گاري ندارد اما مطلب چيزي ديگري است و ا ن اين كه امروزه بسيار به طرز ماهرانه دفاع مسلمان ها ا ز هويت، منا فع، ارزشها و سرزمين شا ن تحت عنوا ن ترور وا رد ا دبيات بحث هاي سيا سي شده و ما نا خود آ گاه با ا ظهار نظر هاي خود آ ب به آ سيا ب دشمن مي ريزم، وقتي ما ميگويم اسلام با ترور مخالف است، آ نا ن آ نرا حمل مي كنند بر همين مقاومت و برخودرد كه ا ز سوي مسلمانان بر عليه ستم ها، بي عدا لتي ها و تجاوزا ت كه بر سري شان مي آ يد ترور تلقي مي كنند باستناد اينكه خودي تان ترور را محكوم مي كنيد و ا ين حركات هم ترور است و كسي حق ا عترا ض هم ندارد و اگرهم ا عترا ض شود متهم بدفاع و حمايت ا ز ترور و تروريسم مي شود، در ما با اين كار خود زبان خود را بسته ايم. پس بيايم محكم و استوا ر اسلام با تجاوز به هر نحوي ا ز سوي هر كسي يا كشوري به كشوري ديگري، به خصوص غير مسلممانان به بلاد اسلامي مخا لف است و با آ ن مقا بله مي كند و اين ترور نيست، حق مشروع و قانوني هرملتي است، تا زماني كه غرب و امريكا ا ز دست اندازي به امور داخلي مسلمانان، تجاوز به آ ن، تبليغا ت عليه ا سلام برنامه ريزي برا ي تخريب فرهنگ اسلامي در جهان اسلام، و علي ا لخصوص حما يت ا ز رژيم هاي سر كوبگر و دست نشانده و مزدور درجهان اسلام بر ندارد مسلمانان حق دارند به هر نحوي ممكن ا ز خودي شا ن دفاع كند و به منا فع آ نها در هر جاي دنيا ضربه بزنند، كه متا سفا نه ا ين لحن در كمتر مقا له يا كتابي مشاهده مي شود، در عوض ديده مي شود كه در ا ين مقا لات به آ يا ت كه مشتمل بر كلما ت صلح، عفو، عهد، وفا، مدا را و عدم تعدي كه هر كدام در جاي خود درست است، اما مسئله اين نيست، امروز ما با با شرا يطي مواجه ا يم كه با ا ين پيش آ مد ها مشكل ما حل نمي شود.                                                                                  بعلاوه متا سفانه در استفاده ا ز همين آ يات يا روايات دقت كافي نمي شود و به ظاهر آ نها استناد مي شود در حاليكه در بسياري ا ز ا ين موارد ا نچه نتيجه گرفته شده، خلاف مفاد آيات شريفه قرآ ن مي با شد، چون صلح، مدا را، عقد، پيمان، سازش و سلم.... هر كدام داراي شرا يطي است كه تقريبا هيچ كدا م در شرا يط ا مروزي ما در جهان اسلام و روابط بين ا لملل تطبيق نمي كند و ما امروز كاملا در شرا يط دفاعي قرا ر دا ريم كه   دفاع هم  مطلقا   ا مري لازم و وا جب ا ست عقلا و شرعا و هيچ يك ا ز ملا ك و معيا ر ترور و تروريسم بر ا ن مطبق نيست مثلا يكي از روا يا تي به آ ن برا ي رد عمل ترور اسلام به آ ن ا ستناد شده روايتي ا ست ا ز يك جريا ن، كه شخصي خدمت امام رصا دق  عليه ا لسلام مي رسد، ا ز شخصي كه ا ز امام علي  به بدي ياد مي و دشنام مي دهد، ا ز امام علي ا لظاهر اذن مي خواهد كه او را در جاي كمين نمايد و به قتل برساند به جرم سا ب النبي و امام معصوم، امام ا و را ا ز ا ين عمل بر حذر به اينكه، هذا فتك، وقد نهي رسول ا لله عن ا لفتك، يا ا با  الصالح، الاسلام قيد ا لفتك.  دكتر داود فيرحي ا ين استنبا ط را به ا يت الله منتظري به نقل   ا ز سا يت ديد گاه، نسبت داده ا ست.  كه استنبا ط  مي كند ا ز ا ين روا يت بد ليل ا طلاق   ا ش تحريم مطلق ترور را در اسلام. بنظر مي رسد كه با ز هم در تحليل ا ين روا يت خلطي صورت گرفته ا ست بين مفهموم و مصدا ق، ا ز آ نجا يكه سا ب ا لنبي و ائمه در فقه شيعه حكمي خاص خود را دارد و در آ ن حد يث امام آ نرا منع نموده ا ز ا نجام آ‌ن   شايد بدليل عدم اهميت آ ن بوده، يا بي دفا ع بود ن.  ا ما ا ينكه مسئله فتك را مطرح نموده معناي فتك، با آنچه امروزه بعنوان ترور تلقي مي شود فرق دارد، چون در روا يت كمين كردن در برا بر فرد غير مسلح و بي دفاع مطرح ا ست لذا امام ا ز ا ين عمل نهي نموده ا ند، ولي حكم دشنام دا د ن به ائمه اطهار روشن است كه اگر صلاح دانسته شود بدون كمين كردن ا نجام مي شود پس اينكه ا ز كشتن ا و در خفا منع شده لازم نمي  آ يد كه كشتن ا و منتفي با شد، اما امروز اتهام  ترور كه  مسلمانان به آ ن متهم مي شود كاملا با مورد روا يت فرق دارد، ما قبول داريم كه كمين كردن فردي بي دفاع ولو با ا لاصالة دشمن هم باشد جائز نيست ا ما آ نچه ما با آ ن مواجه ايم چيزي د يگري ا ست دشمنان مسلمين با انواع  تجهيزا ت نظامي و غير نظامي به ما حمله نموده لذا فرض مسئله در اين مورد با مورد روا يت متفاوت است ا ينها دشمن بي دفاع نيستند تا كشتن آ نها فتك با شد بر فرض كه قبول كنيم كه فتك همان ترور مصطلح است. پس فرض مسئله دو چيز ا ست ا ين يك خلطي بيش نيست بين مفهوم و مصداق.  تحركا ت مسلمانان در شرايط امروزي جهان اسلام در برابر نو امپرياليزم غرب مصداق فتك منهي در روايت نيست. ا لا ا ينكه غرب و آمريكا ا ين دفاع را به ضرر خود مي داند، آنرا ترور مي خوانند و ما نيز متا سفانه تحت تا ثير ا ين جو، تلقي مان با آ نان يكي شده. پس به قول معروف ما نبايد، شعري را بگويم كه در قافيه آ ن گير كنيم:  با ين معنا كه نيايم به تبع ا ز ا د بيا ت سياسي غرب ا ين فعاليت هاي كه در جهان عليه ستم هاي غرب در حق جوامع اسلامي با ا نحاء مختلف صورت مي گيرد را مصداق ترور بدانيم، بلكه بايد ا ز آ ن دفاع كنيم و اشكا ل كار را در سيا ست هاي نا درست  خودي آمريكا و غرب ببنيم و آنان وادار نمايم تا در سيا ست هاي ظالمانه شان تجديد نظر نمايند تا به اين وضعيت خاتمه داده شود، بقول معروف توپ را در زمين حريف بيندازيم تا با خيا ل راحت تر بازي كنيم ا گرچه دشوار است اما نا ممكن نيست، كاري امروز غرب انجام داده ا ست، توپ را بزمين ما انداخته تا به تعب دفاع ا ز خود بيفتيم و خود شا ن  را حت دارد تماشا مي كند كه ما چگونه ا ز خود دفاع مي كنيم.

      ما ا مروز  مشغول بحثهاي  بي حا صل ا يم كه ثمره اصلي آ نرا آنان مي برد، چون  از قضا وت هاي ما درمورد محكوم بو د ن ترور در اسلام بعنو ا ن يك عمل مخا لف اسلا م 

 در دفاع ا ز اسلام،  ا ستفا ده مي كنند كه جنبش هاي مبارز مسلمان را در سر تا سر جهان     ا سلام متهم به تروريسم  كنند، و ا ز طرفي ما هم در بحثهاي مان با ين نتيجه رسيده ا يم كه اسلام با ترور مخا لف ا ست پس ا ين جنبش ها و حركات شان تروريستي ا ست و ضد اسلام  ا ست.  در نتيجه ا ين جنبشها  و لو حركات شان  بحق هم هست يكه و تنها در ميدان مبارزه با غول بي شاخ چون امريكا با همه امكا نا ت ا ش  مي ما نند و نابود مي شوند  و اين روند        ا د ا مه خواهد يا فت تا همه مسلمانان يا ا ز ارزشهاي اسلامي شان جدا شوند يا نابود شوند. ما با ين د ل خوش نكنيم كه با محكوم كردن ترور و مخا لف دانستن آ ن با اسلام خود را نجا ت دا ده ايم بلكه ممكن است چند روزي  خطر را  بتا خير انداخته   باشيم و لي با ا ين روند نوبت ما هم خواهد رسيد، مثل ما، هما نند آ ن سيمرغ با جوجه هاي ا ش مي ماند كه ماري لانه آ نها را پيدا نموده بود و روزي يكي ا ز آ نها را مي خورد، يكي گريه مي كرد علت را پرسيد گفت امروز نوبت من است كه مار بيايد مرا بخورد، ديگري كمي نارا حت بود علت را پرسيد گفت مرا فردا قرا ر ا ست كه ما ر بخورد سومي داشت مي خنديد علت را پرسيد گفت مي تا پس فردا مهلت دارم در حاليكه مار نقشه هرسه را كشيده بود كه بخورد، اين مثل عينا براي ما     ا مروز قا بل تطبيق ا ست، يكي در جنگ به آمريكا كمك مي كند، ديگري سوخت به هوا پيماهاي آن مي دهد تا كشور همسايه مسلمان را بمباران كند، ديگري  پا يگاه مي دهد و د يگري بي طرفي   فعا ل را اختيار مي كند و لي دشمن مانند آ ن ما ر، نقشه براي همه دارد، جنگ تمدن ها، خاور ميانه بزرگ، اشغال افغا نستان، اشغا ل عراق و تهديد ا يران و سوريه ا را ده   بر دا شتن حزب ا لله ا ز برا بر اسرايل و..... تماما گو ياي همه چيز هست، با زهم ما بيايم در بحثهاي مان به همين بسنده كنيم كه اسلام با ترور و تروريسم مخا لف است، و،دشمن، كاري خودش را مي كند. آ نچه در ا ين چند سطر ا ز نظر  خواننده گرا مي گذ شت نگاهي بود ا نتقادي به مقا له آ قاي دكتر  عبد ا لقيوم سجادي كه در فصلنامه گفتمان نو، تحت عنوان اسلام و تروريسم بين ا لملل بچا پ ريسده ا ست.  ا ين در حاليست كه در ا ين را ستا ، ا ستدلال به آ يا ت ، كمترين د قت در د قا يق فقهي و تفسيري آ ن صورت مي گيرد. بسياري از ا ين نوشتا ر توسط كسا ني ارا ئه مي شود كه يا اصلا تخصص لازم در زمينه فقه و تفسير ندارند يا ا گر هم دا رند ا ند ك و آ نقدر ناچيز ا ست كه نمي شود آ نا ن را  به عنوا ن كارشنا س مسا يل اسلا مي لقب دا د، بنابر ا ين، اين گونه افرا د در د فاع شان از اسلام ا گرچه  ا نگيزه خير دارند و ا مثال آ نا ن زيا د هم هستند ولي در ا ين عمل  اكثرا به تحريف واقعيات اسلام و بنوعي سلاخي كردن اسلام مبتلا شده اند.  نظير اين و ضعيت را ما در ا وا يل عصر مدرنيته، آ ن زما نيكه در دنياي غرب پيشرفتهاي علمي و تكنيكي تا حدودي نما يا ن گشت و ا ين حا لت در غير غرب  ، جهان اسلام،  حالتي ا ز يائس سرخوردگي  را بوجود آ ورده بود و قتي  به مظاهر پيشرفت مادي و صنعتي در جهان غرب نگاه مي كردند.   در جهان اسلام اين مساله مطرح گرديد كه اسلام دين پيشرفت و ترقي نيست و يا با آ ن سازگاري ندارد. در ا ين چنين اوضاع و احوا لي، مشابه آنچه كه امروز ما شاهد آ ن مواجه  هستيم كه عده اي به هر طريقي مي خواهند رابطه اسلام و ترور را نفي كنند،  در آ ن دوره نيز عده اي ا ز افرا د به ظاهر د لسوز به اسلام و طرفدا ر پيشرفت، خوا ستند آيا ت و روايا ت د يني را با مظاهر پيشرفت و ترقي حاصله در غرب منطبق نمايد، با ا نگيزه دفاع از د ين و معرفي نمودن آن بنحوي  سازگار با علم و پيشرفت. ا لبته منظور اين گفتا ر اين نيست كه نعوذ باالله      ا لقاء  شود كه اسلام با تمدن و پيشرفت مخالف است، اسلام دين زندگي است كه هم برا ي ا ين د نيا ي ما ا نسا نها برانامه دارد آ ن دنيا ي ما، در بعد علم، پيشرفت، توصيه به بهبود زندگي در اين دنيا و نهي ا ر با ر دوش ديگران بودن، كه در روايتي ا ز پيامبر اسلام ،ص، آ مده: الكاد لعياله كا المجاهد في سبيل الله،طلب ا لعلم فريضة علي كل مسلم و مسلمة، ا طلبوا ا لعلم ولو با ا لصين  و....  براي مزيد ا طلاع رجوع شود به كتاب، را بطه علم و د ين،  تا ليف، دكتر محمد جواد با هنر.

 بلكه منظور ا ين ا ست كه ما نبايد تحت تا ثير تبليغات در هر عصر و دوره اسلام را   به نفع آ ن مصادره نمايم تا بعد گرفتار تبعا ت آن شويم، در ست همانند كاري علما مسيحي و كليسائيان نسبت به د ين مسيحيت انجام دادند: آ نان در  آ ن دوره  آراء    ا ند يشمندان كيهان شناس، فيزيك دانان، ايده هاي فلسفي  آ ن عصر، يونان باستان، را به عنوا ن ا يده هاي مذهبي قلمداد نمودند كه بعدا و قتي در اثر پيشرفت علوم بطلان آ ن نظريا ت به ا ثبا ت رسيد تمام عقايد دين مسيحيت در معرض ترديد واقع شد، به قول معروف چرا آدم شعري را بگويد كه بعدا در قافيه آن گير كند.  در شرا يط حاضر نيز مشابه آنچه گفته شد، در شرف رخ دادن است عده اي بنام دفاع ا ز اسلام و رد ا تهام تروريست  پروري اسلام، تلا ش دارند حتي بسياري از مسلمات اسلام را با توجيها تي  سست  و بيگا نه با روح اسلام، به نحوي  كه خوشا يند غربي ها ا ست تا ويل مي  برند  كه اين گونه تاويلا ت مصدا ق ا تم تفسير   برآ ي مي باشد كه در ا سلام بشد ت ا ز آ ن نهي شده و بر آ ن وعده عذا ب داده   شده  ا ست. من فسر القرآن  بر ا ئيه    ا لقرآن برائيه فليتبوء مقعده من ا لنا ر.

  اين افرا د در نوشتار شان كمتر با ين بعد قضيه كه وا ژه ترور  به معناي را يج آ ن در عرف بين المللي امروز، با هيچ يك ا ز دستو را ت ا سلام در د فاع ا ز منا فع جمعي و فردي مسلمانان، حفظ كيان اسلام، تماميت ا رضي بلا د اسلا مي و ا رزشهاي آ ن  منطبق نيست، ما در ا سلام، گذ شته ا ز بحث جهاد ا بتدا يي كه جاي بحث آن اينجا نيست، مسآله دفاع را داريم  در ا ين روا يات مسلما نا ن در دفا ع ا ز نفس، ما ل بطور مطلق در هر متجا و ز چي كا فر يا حتي مسلما ن ا جا زه دا ده است.،   ا مري در هر شرا يط حق مشروع و قانوني هر كسي است، اختصاص به مسلمانان هم ندارد و در دوره هاي مختلف تاريخي تقريبا تمام ملت ها با آ ن روبرو بوده و     آ نرا حق  مسلم و طبيعي خود  شا ن  ميدا نستند و بنظر نمي رسد ا صولا در دنيا كسي با آ ن مخالف نمي باشد.  مگر خودي امريكا ئيان در تار يخ جنگ هاي   ا ستقلال شان آ ن را تجربه نكرد ند، يا در همين دورا ن بعد ا ز حادثه سپتامبر بنام دفاع ا ز منافع شان در عمليات هاي به اصطلاح ضد تروريستي پيش گيرا نه ا قدا ما تي مسلم تروريستي را در سطح جهان به صورت اعلان شده و نشده ا نجا م مي دهند و به هيچ كسي هم  اجازه نمي دهند كه به آ ن اعترا ض نمايند

 ا ما در مورد كشور ها و ملت هاي ديگر وقتي در دفاع از خودي شان، منافع شان و سرزمين شان ا قدا ما تي را يا به صورت د ستور مذهبي يا عرق ملي و فرهنگي    ا نجام مي دهند متهم به تروريست مي شوند. در قبال اين مسا له آ نچه  قلم  بد ستا ن  و روشن فكرا ن ما ا نجام مي دهند ا ين است كه مي گويند اين ا قدا ما ت  ا ز نظر ا سلام مردود ا ست، در حا ليكه اين گونه وا كنش ها كمترين اثري را د ر رويكرد خصما نه  ا ين قد رت ها نسبت به ا سلام و مسلمين ندارد،  آ نان تصميم شان را گرفته اند مبني بر اينكه با اسلام مبارزه كنند و پروژه جنگ تمدن ها را نيز در همين راستا طراحي نموده اند.                                                  پس عا قلا نه ا ين ا ست كه قلم بد ستا ن و متفكرين ما ا گر وا قعا به اسلام و مسلمين د لسو ز ا ند و مي خوا هند از ا سلام دفاع كنند بيايند موضع ا سلام را به صورت شفا ف تبيين نما يند و ا ز هياهوي تبليغاتي رسا نه ها و سياست بازا ن بين المللي نترسند،  اعلان دا رند كه ا سلام هما نند هر ملت و نحله اي اين آ ن وجود دارد، صرفا جنبه دفاعي دارد و اين چيزي ا ست كه تمام عقلا عا لم اعم از مسلمان و غير مسلمان معقول بودن آ نرا قبول دارند و عرف     را يج بين المللي نيز آ نرا تحت عنوان دفاع مشروع مي پذيرد.                                                        حق را به خود مي دهد كه از منا فع خود د فاع نما يند با ا ين توجيه  كه  د فاع ا ز حقوق  و     منا فع در هيچ قانوني منع نشده است.                                                                                                                  

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 11:24 توسط شریفی |


ادامه مطلب
+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:59 توسط شریفی |

آسيب شناسي فرهنگي جامعه اسلامي از ديدگاه امام خميني( ره)

 

تدوين كننده: عصمت الله شريفي، كارشناسي ارشد علوم سياسي

واژه هاي كليدي: آسيب ، فرهنگ و ديدگاه امام خميني

مقدمه:

آسيب شناسي فرهنگي طبيعتاً به بررسي آفات و آسيب هايي مي‌پردازد كه رنگ وصبغه فرهنگي دارند و عناصر و هنجارهاي را كه  سازنده عادات، رفتارها و كنش‌هاي افراد در يك جامعه است، تحت تأثير خود قرار ميدهد. آسيب هايي از اين دست ، صرف نظر از ميزان تخريب و خسارتي كه بر مسائل روبنايي فرهنگ يك ملّت يا جامعه وارد مي‌سازند، گاهي  آن چنان در متن فرهنگ اصيل يك ملت يا جامعه رسوخ مي‌كنند كه از درون ريشه مقاومت افراد را در برابر نماد  مفاسد و ناهنجاري ها و كلا هويت فرهنگي خود جامعه را  تضعيف و آسيب پذير مي‌گردانند و در نتيجه  اين قبيل كنش‌ها رفته رفته نهادينه شده، حكم آداب و سنن حاكم بر جامعه را پيدا مي‌كند و منجر به استحاله فرهنگي مي گردد، و سرانجام به شكل‌گيري فرهنگ مي ‌انجامد كه با فرهنگ اوليه و اصيل مورد قبول در جامعه متفاوت واحيانا متضاد خواهد بود.

خطر كم رنگ شدن ارزش‌هاي والاي فرهنگي- ارزشي و يا حتي نابودي فرهنگ اصيل و بنيادين اسلامي درجوامع اسلامي گاهي ممكن است از درون جامعه متوجه ساختار فرهنگي جامعه شود، همان گونه كه مي‌تواند از پذيرش و يا آمادگي براي پذيرش ارزش‌هاي وارداتي فرهنگ بيگانه ناشي گردد. به هر حال، بحث از عوامل و عناصر آسيب رسان فرهنگي و يا بحث از ساختار آسيب پذير فرهنگ به قالب و زمينه آسيب شناسي فرهنگي مربوط مي‌شود، همان طور كه بحث عوامل مؤثر در تهاجم فرهنگي و يا بحث از ريشه‌ها و عوامل زمينه ساز جهت رسوخ فرهنگ وارداتي، در آسيب شناسي فرهنگي جاي مي‌گيرد. در اين مقاله ابتدا به بيان و تشريح معناي لغوي و اصطلاحي فرهنگ، تعريف فرهنگ، اهميت آسيب شناسي فرهنگي، منشاء آسيب هاي فرهنگي و نهايتا آسيب شناسي و بيان آسيب هاي كه ممكن است يك جامعه اسلامي را تهديد نمايد، با استفاده از بيانات امام خميني رحمت الله عليه، بحث و بررسي مي گردد.

1. معناي لغوي فرهنگ

كلمه (فرهنگ) همچون ساير كلمات در ادبيات جوامع، داراي معناي خاص خود مي باشد. فرهنگ در ادبـيـات فـارسـي بـه مـعـنـاي ادب، تـربـيـت، دانش، علم، معرفت، مجموعه آداب و رسوم، مجموعه علوم و معارف و هنرهاي يك قوم است. فـرهـنـگ، واژه اي است فارسي و مركب از دو جزء (فر) و (هنگ) است كه در معاني گوناگوني، مانند دانش، دانايي، خِرَد، معرفت، حرفه و هنر، ادب و... به كار رفته است. امـروزه كـلمـه فـرهـنـگ در مـفهوم كه دانش مردم شناسي و انسان شناسي از آن اراده مي‌شود، نام علمي است كه معادل آن در زبان‌ هاي اروپايي مانند انگليسي[i] (كالچر) و به زبان فرانسوي[ii] (كـولتـور) اسـت. مـفهوم علمي اين اصطلاح در دانش مردم شناسي و انسان شناسي، نخستين بار در انگلستان به كار رفته و (ادوارد تيلور) آن را در اثر خود به نام (فرهنگ ابتدائي) كه در سال 1871 م. منتشر شده است، وصف كرده است. از آن پس، اين مـفـهـوم را بـيشتر انسان شناسان آمريكائي در تأ ليف‌هاي خود به كار برده اند. لغت فرهنگ از منظر آنان يك اصطلاح فني و عبارت است از شيوه خاص زندگي قومي يا محيط اجتماعي انسان و به طور كلي آنچه آدمي از نظر مادي يا غير مادي به وجود آورده است. و امـا معادل كلمه فرهنگ در زبان عربي، كلمه (ثقافه) است كه دانشمندان علوم اجتماعي عرب آن را بـه كـار برده‌اند و به معناي آموختن، ماهر شدن و مهارت يافتن آمده است. در فرهنگ المنجد چنين آمده است: الثقافه: التمكُّن من العلوم و الفنون و الاداب، ثقافه يعني برخوردار شدن از علوم وفنون و آداب. و اما در ادبـيـّات اسـلامـي، كـلمه اي كه معادل فرهنگ باشد به طور خاص وجود ندارد. ولي در قرآن و روايات، مفاهيم و كلماتي وجود دارد كه در بردارنده معناي فرهنگ هستند، مانند علم، ادب، بصيرت، فهم، شعور، عقل و غيره كه هرگاه هر مسلماني واجد آن شد آن فرد داراي فرهنگ است.[iii]

2. تعريف فرهنگ

فـرهنگ، مقوله اي بسيار گسترده است. از اينرو، جامعه شناسان و مردم شناسان درباره تعريف جامع و كامل آن اتفّاق نظر ندارند و هر يك تعريف خاصي از آن ارائه داده است؛ كه در ادامه برخي از آن‌ها را مرور مي‌كنيم: ادوارد تيلور مردم شناس انگليسي، فرهنگ را اين گونه تعريف كرده است: فـرهـنـگ، عـبـارت از مـجموعه علوم، دانش ها، هنرها، افكار و عقايد، اخلاقيات،مقررات و قوانين، آداب و رسـوم و سـايـر آمـوخـتـه‌ها و عـاداتـي است كه انسان به عنوان عضوي از جامعه كسب مي‌كند. را لف لينتون، انسان شناس مشهور آمريكايي در تعريف فرهنگ مي‌گويد: فرهنگ،تـركـيـبـي از رفـتـار كـسـب شـده اسـت كـه بـه وسـيـله اعـضـاي جـامـعـه مـعـيـنـّي از نـسـلي بـه نسل ديگر منتقل مي‌شود و در ميان افراد،مشترك است.[iv] واژه فرهنگ‌ در يك تعبير، به‌ معناي‌ تمامي‌ برنامه‌ها و اقداماتي‌ كه‌ انسانها در چارچوب‌اجتماعي‌ به‌ منظور شكل‌ بخشيدن‌ به‌ زندگي‌ خود و سازگار شدن‌ با محيط‌ مي‌پرورانند فرض‌ شده‌است‌. در اين‌ ديدگاه‌ فرهنگ‌ به‌ عنوان‌ رابط‌ ميان‌ جامعه‌ و محيط‌ پيراموني‌ مورد بحث‌ قرارمي‌گيرد. در نتيجه،‌ تحول‌ فرهنگي‌ نيز به‌ عنوان‌ «تكامل‌ امكانات‌ بالقوه‌ فرهنگي‌ جامعه‌ با توجه‌ به‌عامل‌ سازگاري‌ فزاينده‌ با محيط‌» تعريف‌ مي‌شود.[v]

3. آسيب شناسي فرهنگي و اهميت آن از ديدگاه امام خميني

اهميت آسيب شناسي فرهنگي دريک جامعه اسلامي که خواهان احياء فرهنگ اسلامي است هنگامي روشن تر خواهد بود كه به حساسيت‌هاي سودمند و سعادت آفرين ناشي از دين و فرهنگ اسلام بخوبي توجه  شود و مشخصه‌هاي فرهنگي اسلام كاملاً مدنظر قرار گيرد. وجود اين قبيل حساسيت‌هاي ديني- ارزشي و فرهنگي، در واقع رهنمود عمل و رفتارهاي آحاد افراد  امت اسلامي و مشعل فروزان راه آنان خواهد بود. به بركت وجود همين حساسيت هاست كه مي‌توان حيات و توان و ثبات فرهنگ مسلماني را بيمه كرد و در مقابل، بي‌بندوباري‌هاي فرهنگي و يا فرهنگ بي‌بندوباري و ساير مفاسد فرهنگي و يا فرهنگ هاي فساد انگيز مقاومت به خرج داد.

حضرت امام خميني در مورد اهميت تحول فرهنگي در جامعه اسلامي مي‌فرمايد:« بزرگترين تحولي كه بايد بشود در فرهنگ بايد بشود براي اينكه بزرگترين موئسسه اي است كه ملت را يا به تباهي مي‌كشد يا به اوج عظمت و قدرت مي‌كشد. برنامه‌هاي فرهنگي تحول لازم دارد، فرهنگ بايد متحول بشود، بايد فرهنگ را يك جوري درست بكنيد فرهنگ را يك جوري بار بياوريد كه براي ملت شما مفيد باشد و اين نمي‌شود جز كه ايمان باشد»[vi]

حضرت امام در زمينه اهميت فرهنگ و نقش آن در حيات اجتماعي يك جامعه و هويت آن مي‌فرمايد:« بي‌شک بالاترين و والا ترين عنصري که در موجوديت هر جامعه دخالت اساسي دارد فرهنگ آن جامعه است. اساسا فرهنگ هر جامعه هويت و موجوديت آن جامعه را تشکيل مي‌دهد وبا انحراف فرهنگ هر چند جامعه در بعدهاي اقتصادي، سياسي، صنعتي و نظامي قدرتمند و قوي باشد ولي پوچ وپوک وميان تهي است.»[vii] امام خميني رحمت الله عليه بخوبي در يافته بود که مصيبت بزرگ مسلمانان خود باختگي فرهنگي است و بدين جهت تنها راه مقابله با خود باختگي، و دستيابي به هويت اصيل را تحول فرهنگي دانسته واز فرهنگ به عنوان اساس هويت و موجوديت جامعه ياد کرده اند، چونکه اگر فرهنگ جامعه اي وابسته و مرتزق از فرهنگ مخالف باشد ناچار ديگر ابعاد آن جامعه نيز به آن سو گرايش پيدا مي‌کند و در آن مستهلک مي‌شود و موجوديت خودرا در تمام ابعاد از دست مي‌دهد، بنابراين استقلال و موجوديت هر جامعه از استقلال فرهنگ آن نشأت مي‌گيرد. از اين  اين رو امام (ره) اصلاح فرهنگ را در رأس تمام اصلاحات قرار مي‌دهند و تحول فرهنگ را بزرگترين تحول در جهت رسيدن به جامعه انساني و اسلامي سالم و مستقل مي‌دانند، چرا که فرهنگ بزرگترين عنصري است که ملت را به تباهي ويا به اوج عظمت و قدرت مي‌رساند.[viii]

 امام راحل در فرازي ديگري از کلام شان درباره جايگاه واهميت فرهنگ در عرصه حيات جامعه مي‌فرمايد:« يك ملتي احتياج به فرهنگ دارد، ملت با فرهنگ اش زندگاني سياسي مي‌تواند بكند، ما فرهنگ مان يك فرهنگي است كه استقلال ندارد ومربوط به خود مردم نيست بلكه اداره اش بايد به دست خارجي‌ها بشود و به امر آنها تنظيم بشود برنامه هايش و لهذا يك فرهنگ سالم تحويل نمي‌دهند، يك فرهنگيان سالم تحويل به ما نمي‌دهند، اساتيد دانشگاه نمي‌توانند، نمي‌توانستند كه به كار خودشان آنطور كه بايد ادامه دهند، دانشجوهاي دانشگاه‌ها نمي‌توانند به آنطوري كه مي‌خواهند به كارشان ادامه بدهند، همه دستگاه‌ها بايد دستگاه مداحي براي آريامهر باشد. همه همه بايد يك دستگاهي باشد كه اداره ظلم را تقويت كند.» [ix]

«هيچ ملتي نمي‏تواند استقلال پيدا كند الا اينكه خودش خودش را بفهمد و تا زماني كه ملتها خودشان را گم كرده‏اند و ديگران را به جاي خودشان نشانده‏اند، نمي‏توانند استقلال پيدا كنند. كمال تأسف است كه كشور ما حقوق اسلامي و قضاي اسلامي و فرهنگ اسلامي دارد و اين فرهنگ و حقوق را ناديده گرفته و به دنبال غرب است. چنان غرب در نظر يك قشري از اين ملت جلوه كرده است كه گمان مي‏كنيم غير از غرب، ديگر هيچ چيز نيست. اين وابستگي فكري، عقلي و مغزي غربي منشأ اكثر بدبختي‏هاي ملتها و ملت ما نيز هست.»[x]

4. منشأ آسيب‌هاي فرهنگي در جامعه اسلامي ازديدگاه امام خميني

براي بررسي آسيب‌هاي فرهنگي در  جوامع اسلامي بايد منشاء آنرا را ريشه يابي کرد تا به کليد رمز اين آسيب ديدگي كه امروزه گريبان گير مسلمانان شده است، دست يافت. بطور کلي علل آسيب ديدگي مسلمانان و جوامع اسلامي را با توجه به ديدگاه امام خميني ( ره) مي‌توان از چند محور مورد بررسي قرار داد:

الف ـ بي‌توجهي به فرهنگ قرآني

مطالعه و تدبر در آيات قرآن  و روايات اسلامي اين حقيقت را مي رساند كه  اسلام و قرآن انسانها را  دعوت به پاکي ، درستکاري ، امانت داري ، تلاش و کوشش ، آگاهي ، بيداري ، دانش آموزي پژوهش ، اتحاد و فداکاري و... امر مي‌کنند. اما با نهايت تاسف مشاهده مي شود كه امروزه تعليمات اسلام، قرآن و پيامبران آسماني در بسياري بشري عموما، و از جمله جوامع اسلامي متروک يا نيمه متروک مانده است بطوريكه  ادعاي اسلام و شعار پاي بندي به ارزشهاي  دين منهاي از التزام عملي به آن، در بسياري از شوون زندگاني مردم مشهود است. رسالت بدوشان نهضت احياگري فكري- فرهنگي در جهان اسلام وظيفه دارند که خود را از اين آفت مبرا سازند و جامعه اسلامي را  با فرهنگ سعادت آفرين قرآن آشنا سازند. امام راحل مي‌فرمايد:« مشکل عمده مسلمين، همان دوري از(فرهنگ) اسلام وقرآن است.»[xi] بنابراين دست اندركاران نهضت بيداري اسلامي بعنوان مهمترين عناصرکه مي‌تواند اين عارضه ( آسيب ديدگي فرهنگي) را جبران نمايد، وظيفه دارند جامعه اسلامي را به فرهنگ قرآني بعنوان موثرترين راه نجات از سيطره فرهنگ بيگانه توجه دهند.

ب. دور شدن از فرهنگ جهاد، تلاش ومبارزه

فرهنگ اسلام فرهنگ تلاش و مبارزه است. جامعه اسلامي براي تثبيت موقعيت فرهنگي و دست يافتن به آرمانها والاي كه اسلام به آن دعوت مي نمايد  بايد در تمام جبهه‌ها (فرهنگي، اقتصادي، سياسي، نظامي، اجتماعي و...) با اعتماد و تكيه بر فرهنگ سعادت بخش اسلام ناب، با تمام توان در ميدان تلاش ، مبارزه و پيشرفت حضوري پر رنگ و اثرگذار داشته باشد. حضرت امام(ره) در همين زمينه مي‌فرمايد: شهادت عزت ابدي است، ملتي که شهادت را آروزو دارد پيروزاست، يک ملتي که زن ومرد اش براي جانفشاني حاضرند، و طلب شهادت مي‌کنند هيچ قدرتي با آن نمي‌تواند مقابله کند.[xii] لذا پرچمداران احياء فرهنگ جهاد وتلاش در راستاي بهبود اوضاع جوامع اسلامي مسئوول هستند و بايد تلاش نمايند تا فرهنگ و سنت جهاد ومبارزه را در همه ابعاد اش، بخصوص در مقابل مظالم، تعديات و تهاجمات فرهنگي- فكري که از سوي دشمنان اسلام عليه مسلمين صورت مي‌پذيرد، در جامعه اسلامي احياءكنند

ج. استفاده نکردن از فرصت‌هاي مادي و معنوي

بطور قطعي مي توان مدعي شد كه نشانه رشد و بلوغ فکري و عقلاني يک فرد و يک جامعه بهره برداري  از فرصت‌هاي مادي و معنوي است. هنجارهاي اسلامي  نه تنها به مسلمانان توصيه به بهره برداري بهينه  از تمام فرصت‌ها را مي‌کند،  بلکه آنان را به فرصت آفريني و استفاده بهينه از فرصت‌هاي گوناگون جهت ارتقا بخشيدن به موقعيت در خور يك جامعه اسلامي ايدآل تشويق مي‌کند. روشن است که در شرايط مختلف زماني و مکاني، فرصت‌ها تفسيرهاي گوناگوني پيدا مي‌کنند و بهره برداري بهينه  از آنها رمز پيشرفت و رشد محسوب مي گردد و بستري مناسب براي جبران عقب ماندگي هاست .امام راحل در زمينه لزوم استفاده از فرصت ها وترغيب مسلمانان  نسبت به آن مي‌فرمايد:« امروز روزي است که اسلام بايد تحقق پيدا کند.»[xiii] بنابراين کانون‌هاي اصلي اصلاح واحياء فرهنگ و ارزشهاي ديني در دنياي اسلام ، براي بهره برداري از موقعيت‌ها وامکانات بوجود آمده در دنيا، جهت ترويج و نهادينه ساختن ارزشهاي والاي فرهنگي اسلام عزيز مسئوليت عظيمي دارند و غلفت ازاين وظيفه مهم و حياتي باعث ازدست رفتن فرصت‌هاي بوجود آمده خواهد شد که جبران آن دشوار است. البته اين نكته را نبايد ناديده انگاشت كه  بهره برداري از ابزار و امكانات روز دنيا و بهره مندي از تجربيات علمي و فناوري پيشرفته به گونه اي تعريف شده که ناخودآگاه و غير مستقيم خود فراموشي و بيگانگي با فرهنگ ديني و ملي را به فکر و جان ملتها تزريق مي كند . لذا بايد هنگام بهره برداري از اين ابزار مواظب بود كه بار منفي آن ها انتقال نيابد. براساس تربيت ديني اسلام همانگونه که گام اول فرا روي انسانها توحيد حقيقي و نفي تمام خدايان دروغين است، گام نخست در راستاي پيشرفت و مبارزه با انحطاط فكري فرهنگي  نفي عملي و همه جانبه فرهنگ‌هاي غلط و بي‌محتوا و مادي  غرب و غرب زدگان است  وتنها در اين صورت است كه شيريني تعاليم فرهنگي - ارزشي اسلام به کام ماخواهد نشست.[xiv]

د. دوري از فرهنگ اخلاص وکاربراي خدا

ارزشمندي کار و عمل در يك  جامعه اسلامي به اين جهت است که بايد همگان برمحور خدا و دستيابي به رضايت او کار و تلاش کنند. در اين ميدان خودخواهي و خودپرستي رنگ مي‌بازد و روحيه خيرخواهي و دلسوزي زمينه ساز بستر مناسب براي رشد و تعالي همه جانبه و همگاني مي‌گردد.[xv] امام راحل مي‌فرمايد:« کوشش کنيد قصد خودتان را خالص کنيد براي خدا؛ جديت کنيد که کارهايتان براي خدا باشد، قيام تان لله باشد.»[xvi] دست اندركاران در موئسسات و كانون هاي علمي- فرهنگي در جهان اسلام كه امروزه ما شاهد رونق يافتن آنها مي باشيم شايد مهمترين الترناتيو[xvii] است که در جهت مقابله با تبليغات فرهنگ مادي گرايانه و روحيه تملق ودو روئي و رياء كاري در جامعه اسلامي. انسانهاي متدين و متعهد، بايد به مبارزه با اين پديده مهلك برخيزند و روحيه اخلاص و عمل براي رضاي حق تعالي را رونق بخشند، امري امام خميني در جريان رهبري نهضت اسلامي در ايران آنرا بمعني واقع کلمه عمل نمود. ايشان هيچگاه بخاطري رضايت اين و آن كار نمي كرد و تنها بر اساس تكليف الهي خويش تصميم مي گرفت و عمل مي نمود. ايشان همواره مسئوولان را به  اخلاص و دوري از رياء كاري بر حذر مي داشتند. پس از روشن شدن منشاء آسيب ديدگي فرهنگي در جامعه اسلامي، در ادامه به شناسايي مهم ترين آسيب‌هاي فرهنگي در جامعه اسلامي ، با عنايت به ديدگاه هاي امام راحل(ره) مي پردازيم.

آسيب شناسيي و بيان آسيب هاي فرهنگي از ديدگاه امام خميني 

1. وابستگي فكري و فرهنگي به بيگانگان

يكي از مهمترين و مهلك ترين آسيبي كه در دوران معاصر گريبانگير جوامع اسلامي شده است وابستگي فكري-فرهنگي نسبت به فرهنگ بيگانگان است. انديشه‌هاي بيگانه ممكن است از طريق دشمنان يا دوستاني كه احيانا مجذوب جذبه هاي فرهنگي - فكري بيگانگان شده اند، نفوذ كنند و از اين طريق به اضمحلال فرهنگ اصيل اسلامي لطمه وارد شود. بر اساس مستندات تاريخي نمونه اين نوع مجذوب شدن ها و گرايش‌ به انديشه و تفكرات بيگانه در جريانات قرون اوليه اسلامي نيز ديده مي‌شود: مثلا مجذوب شدگان به فلسفه يوناني و آداب و رسوم ايران باستان و تصوف هندي را مي توان مثال زد. اين جريانها، نظريات و انديشه هايي را كه داراي بار فرهنگي خاص بخود بود را نيز  احيانا به قصد خدمت و نه به قصد خيانت وارد انديشه و فرهنگ مسلمانان كردند.[xviii]

بنابراين در مسأله ورود و نفوذ انديشه‌هاي بيگانه در درون فرهنگ و انديشه يك جامعه، بايد به عوامل  داخلي آن همانند عناصر و عوامل  بيروني آن توجه كرد. دشمنان مسلمين  به خوبي درك كرده است كه اگر ملتي از نظر فرهنگي، اتكاء به فرهنگ خود نداشته باشد زمينه فروپاشي استقلال فكري آن‌ها و در نتيجه پذيرفتن همه نوع سلطه  استعماري براي آنان فراهم خواهد نمود. در اين ميان دشمنان اسلام تلاشهاي گوناگون و وسيعي را بمنظور تخريب فرهنگ دين و انقلابي مردم مسلمان ايران برنامه ريزي نموده است. تـجربه‌ها و توطئه‌هاي مكرر، ولي ناموفقِ دشمنانِ انقلاب اسلامي ايران در سالهاي گذشته، آن‌ها را به فكر اتّخاذ شيوه‌هاي جـديـد انـداخـتـه اسـت كه در ذيل به  نمونه هاي از آن اشاره مي شود: در ميان دشمنان انقلاب اسلامي در جهان، صهيونست ها بيشتر از همه در تلاش اند كه فرهنگ و تفكر انقلابي نشأت گرفته از نهضت الهي امام خميني را كه مهمترين خطر را فرا روي سلطه طلبي و تجاوز گري آنان بوجود آورده است خنثي نمايند. بعنوان مثال تلاش صهيونيست‌ها در گرد همايي ها و كنفرانس هاي  باصطلاح  علمي و تحقيقاتي كه به منظور دست يـابـي بـه بـهـتـريـن راه جهت مقابله و مـبـارزه بـا مـذهـب تـشـيـع و انـقـلاب اسـلامـي در ايران كه در سـال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي تـرتـيـب مي دهند. در يكي از اين كنفرانس ها  كه چـنـديـن تـن از مـقـامـات امـنـيـتي-  نظامي آمريكا و ده‌ها نفر از پـژوهـشـگـران امور خاورميانه كه تحت نفوذ صهيونستها هستند، از دانشگاه‌هاي رژيم اشغالگر قدس، آمريكا، و اروپا در آن حضور داشتند. در اين كنفرانس باين نتيجه گيري دست يافته بودند كه مهمترين عامل كه ميتواند آنان را در رسيدن به اهداف شان كمك نمايد اين است كه مسلمانان را نسبت به فرهنگ و تفكر خودي بد بين نمايند و فرهنگ و تفكر آنان تحقير نمايد. اين امر گوياي اين واقعيت بزرگ و آشكار است كه تحقير يك ملت از نظر فرهنگي، بستر مناسبي در جهت پـيـاده شـدن اهـداف بـيـگانگان خواهد بود. آري دشمن براي القاي فرهنگ استعماري خود، نخست بايد فرهنگ‌هاي موجود را كه مانع از سيطره آنان مي شود، زير سؤال ببرند.[xix] امام راحل مي‌فرمايد:(فـرهنگ ما را طوري كردند كه همه چيزمان الان عوض شده، غربي شده، وقتي هم حرف مي‌زنيم حـرفـمـان غـربـي اسـت، وقـتـي اسم مي‌گذاريم، اسم خيابان‌هاي غرب را مي‌گذاريم، اسم اشـخـاص غـربـي را مي‌گـذاريـم، خـيابان روزولت، خيابان كندي، خيابان كذا، اين‌ها غرب زدگي است. در تمام اروپا بگرديد يك خيابان محمدرضا پيدا نمي‌كنيد، يك خيابان نادر پيدا نمي‌كـنـيـد. خـيابان هايمان هم غربي است. ما يك وابستگي روحي پيدا كرده ايم اين وابستگي روحي از همه چيز براي ما بدتر است.)[xx] حضرت امام در در باره اينكه فرهنگ استعماري وابستگي فكري مي‌آورد، مي‌فرمايد:« غرب همه چيز استعماري دارد. فرهنگ استعماري دارد، صادر مي‌كند براي كشورهائي كه عقب افتاده‌اند به اصطلاح آنها آن چيزي كه مناسب با آنجاست به طوري كه وابستگي داشته باشد، آنها مي‌خواهند ما وابسته باشيم و چيزهائي كه به ما مي‌دهند چيزهائي است كه وابستگي مي‌آورد، استقلال نمي‌خواهند ما داشته باشيم. استقلال فرهنگي نمي‌خواهند داشته باشيم، استقلال فكري نمي‌خواهند داشته باشيم، عمالي كه آنها تربيت كرده ند در پيش خودشان و صادر كردند براي ما، آنها هم كمك كردند به آنها و طرز كفر جامعه را طوري عوض كردند كه اگر يك مطلبي غربي نباشد جامعه نمي‌پذيرد اين را.»[xxi]

امام (ره) مي‌فرمايد:«.. ما الان در همه چيز به گمان همه يك نحو وابستگي داريم كه بالاتر از همه، وابستگي افكار است. افكار جوان‌هاي ما، پيرمرد‌هاي ما، تحصيلكرده‌هاي ما، روشنفكرهاي ما، بسياري از اين افكار وابسته به غرب است، وابسته به امريكاست و لهذا حتي آنهائي كه سوء نيت ندارند وخيال مي‌كنند مي‌خواهند خدمت بكنند به مملكت خودشان، از باب اينكه راه را درست نمي‌دانند وباور شان آمده است كه ما بايد همه چيز را از غرب بگيريم، اين وابستگي را دارند واين وابستگي سر منشاء همه وابستگي هاست كه ما داريم. اگر ما وابستگي فرهنگي را داشته باشيم دنبالش وابستگي اقتصادي هم هست، وابستگي اجتماعي هم هست، سياسي هم هست، همه اينها هست. »[xxii]

حضرت امام ‌چاره اساسي اين  مشكل  را، در زدودن وابستگي فكري و فرهنگي مي‌داند:« چاره اساسي و يا مقدمه اساسي، آن است كه ملت‌هاي مسلمان و دولت‌ها اگر ملي هستند كوشش كنند تا وابستگي فكري خود را از غرب بزدايند و فرهنگ واصالت خود را بيابند و فرهنگ مترقي اسلام را كه الهام (گرفته) از وحي الهي مي‌باشد بشناسند و بشناسانند.[xxiii]«... خود مان سري پاي خودمان بايستيم، شرق بايد سرپاي خودش بايستد، اگر شرق بخواهد باز وابستگي فكري داشته باشد به آنها و گمان كند كه همه چيز از آنجا بايد بيايد، بايد تا آخر وابسته باشد. شرق يك فرهنگ اسلامي دارد كه بلند ترين، مترقي ترين فرهنگ است، با اين فرهنگ اسلامي بايد تمام احتياجاتش را اصلاح كند و دستش را پيش غرب دراز نكند، پيش اين غرب و از غرب بخواهد، خودش بايد درست بكند، سابق اينطور بوده است كه كتب طبي شرق در اروپا رفته است، اروپا را طبيب كرده و آن طبيب‌هاي بزرگ را درست كرده، كتب شرق بوده است....»[xxiv] « بازي مي‌دهد جوان‌هاي ما را، هردو دسته بازي مي‌دهند، هم غرب ما را بازي مي‌دهد. ملعبه كردند ما را هم غرب ما را ملعبه كرده هم شرق ما را ملعبه كرده است و تا اين گول خوردن‌ها هست تا اين غربزدگي و شرق زدگي در ما هست هيچ اميدي به اصلاح نيست ما بايد اول تمام همّ مان را صرف كنيم كه خودمان را از اين وابستگي فكري بيرون بياوريم. ما فكرهاي مان وابسته است. ما فرهنگمان وابسته است ما بايد سعي كنيم از اين فرهنگ وابسته خارج بكنيم خودمان را، چه فرهنگ آن طرف كه همه اش فساد وچه فرهنگ اين طرف كه همه اش فساد استيعني همه اش براي به دام انداختن ماهاست، به دام انداختن بشر است.»[xxv] امام راحل مي‌فرمايد:

« بزرگترين وابستگي ملت‌هاي مستضعف به ابر قدرتها و مستكبرين وابستگي فكري و دروني است كه ساير وابستگي‌ها از آن سرچشمه مي‌گيرد و تا استقلال فكري براي ملتي حاصل نشود، استقلال در ابعاد ديگر حاصل نخاهد شد. وبراي به دست آوردن استقلال فكري و بيرون رفتن از زندان وابستگي، خود و مفاخر ومآثر ملي وفرهنگي خود را در يابيد... بزرگترين فاجعه براي ملت ما اين وابستگي فكري است كه گمان مي‌كنند همه چيز از غرب[ است] وما در همه ابعاد فقير هستيم وبايد از خارج وارد كنيم شما استادان و فرهنگيان و دانشجويان و دانشمندان دانشگاه‌ها و دانشسراها و نويسندگان و روشنفكران و دانشمندان معظم بايد كوشش كنيد و مغزها را از اين وابستگي فكري شستشو دهيد وبا اين خدمت بزرگ و ارزنده ملت و كشور خود را نجات دهيد.»[xxvi] امام راحل ميفرمايند: « از آن طرف تبليغ كردند كه شما هيچ نداريد، خودتان چيزي نيستيد، از آن طرف هم نگذاشتند كه ما اين استعدادهائي كه داريم و جوان‌هاي ما استعداد هائي كه دارند رشد كنند. از همه اطراف ما را وابسته كردند و تا اين وابستگي فكري هست در ما كه همه نظرمان به اين است كه همه چيزمان را از غرب بايد بياوريم و هر وقت هم كه هر چيزي پيدا مي‌كنيم غرب بايد اين را معالجه بكند، تا اين وابستگي هست ما نمي‌توانيم استقلال پيدا كنيم، هيچ نحو استقلالي حاصل نمي‌شود الا اينكه ما خودمان را بشناسيم. مما خودمان هم فرهنگ داريم خودمان هم همه چيز داريم و احتياج به غرب در اين امور نداريم وآني كه به ما مي‌دهند، آن نيست كه واقعيت رشد آوري باشد، آن است كه ما را مي‌خواهد در يك حدي نگه دارند.» [xxvii]

امام راحل در فرازي ديگري از سخنان شان مي‌فرمايد:« اگر مملكت بخواهد يك مملكت مستقل براي خودتان باشد، بايد اين تحولات حاصل بشود، يك فرهنگ استعماري بر گردد به يك فرهنگ استقلال، مستقل، همه چيز بايد عوض بشود، مغزهاي استعماري بر گردد به يك مغزهاي مستقل، تا اين نشود، ما نمي‌توانيم به آن پيروزي نهائي برسيم.»[xxviii] از نطر امام راحل وابستگي فكري مانع استقلال است:« از آن طرف تبليغ كردند كه شما هيچ نداريد، خودتان چيزي نيستيد، از آن طرف هم نگذاشتند كه ما اين استعدادهايي كه داريم و جوانهاي ما استعداد‌هاي دارند رشد كنند. از همه اطراف ما را وابسته كردند و تا اين وابستگي فكري هست در ما كه همه نظرمان به اين است كه همه چيزما را از غرب بايد بياوريم و هر وقت هم كه وابستگي هست ما نمي‌توانيم استقلال پيدا كنيم، هيچ نحوو استقلالي حاصل نمي‌شود الا اينكه ما خودمان را بشناسيم. ما خودان هم فرهنگ داريم خودمان هم همه چيز داريم و احتياج به غرب در اين امور نداريم و آني كه به ما ممي دهند، آن نيست كه واقعيت رشد آور باشد، آن است كه ما را مي‌خواهند در يك حدي نگه دارند.»[xxix] « ملت ما امروز بايد فکر اين مطلب باشند وقويا فکر اين مطلب باشند. از خارج نترسيد تا داخل يک آسيبي نبيند، از خارج نبايد ترسيد. از داخل بترسيد.»[xxx]

باز امام راحل در فرازي ديگري از سخنان شان مي‌فرمايد: « وظيفه تمام مسلمانان نفي سلطه فرهنگي اجنبي و نشر فرهنگ غني اسلام است.»[xxxi] حضرت امام خميني مي‌فرمايد:« آن چيزي كه ما را مي‌ترساند وابستگي فرهنگي است.» [xxxii]« هيچ ملتي نمي‏تواند استقلال پيدا كند الا اينكه خودش خودش را بفهمد و تا زماني كه ملتها خودشان را گم كرده‏اند و ديگران را به جاي خودشان نشانده ‏اند، نمي‏توانند استقلال پيدا كنند. كمال تأسف است كه كشور ما حقوق اسلامي و قضاي اسلامي و فرهنگ اسلامي دارد و اين فرهنگ و حقوق را ناديده گرفته و به دنبال غرب است. چنان غرب در نظر يك قشري از اين ملت جلوه كرده است كه گمان مي‏كنيم غير از غرب، ديگر هيچ چيز نيست. اين وابستگي فكري، عقلي و مغزي غربي منشأ اكثر بدبختي‏هاي ملتها و ملت ما نيز هست.»[xxxiii]

 از ديدگاه امام خميني وابستگي فکري و فرهنگي از موانع استقلال يك ملت به شمار مي‌رود و زدودن مظاهر فرهنگي غرب از جامعه اسلامي مهمترين عنصر زمينه ساز خوباوري و استقلال فکري و فرهنگي به حساب مي‌آيد. خود باوري و استقلال فکري در انديشه امام شرط اول استقلال است و بدين لحاظ است که خود باوري در دانشگاهها را شرط رشد مي‌دانند وبراين نگته تاکيد مي‌ورزند که: دانشگاه بايد در خدمت رفع وابستگي فکري جامعه  باشد و عمده اين است که افکار ملت از وابستگي به قدرتهاي بزرگ آزاد گردد و اگر افکار آزاد شد و باورمان آمد که مي‌توانيم، خواهيم توانست، چرا که باور به توانايي مارا توانا خواهد کرد بنابراين بايد عزممان را جزم کنيم که پيش اجنبي دست دراز نکنيم که عمده شرافت انساني است ا لبته ملتي که بخواهد سرپاي خود بايستد وخود به اداره کشور بپردازد در درجه اول لازم است بيدار شود.[xxxiv] از آنجايکه فرهنگ يک مقوله خيلي اساسي در حيات اجتماعي ملتها بشمار مي‌رود، بدون شک دشمنان يک ملت و امت براي اينکه آنان را براحتي تحت سيطره خود در آورد تلاش مي‌کنند تفکر، فرهنگ و ارزشهاي آنان را مورد تهاجم قرار دهند، اگر چنانچه دشمن بتواند ملتي را با فرهنگ وارزشهاي خود شان بيگانه نمايد، بسهولت مي‌تواند آنان را تحت سلطه نگهدارد.

2. كوتاهي در امر اصلاح فرهنگي

 با توجه به اهميت فرهنگ و انديشه در حفظ هويت جامعه اسلامي، امام خميني ضمن هشدار نسبت به خطر استحاله فرهنگي در جامعه اسلامي كه  از سوي دشمنان ، که اسلام و فرهنگ اسلامي را در طول تاريخ مانع ومزاحم سيطره شان برمقدرات مسلمين مي‌بينند، مي‌فرمايد:« آنچيزي که ملت‌ها را مي‌سازد فرهنگ صحيح است... فرهنگ مبداء همه خوشبختيها و بد بختيهاي ملت است... اگر فرهنگ درست بشود يک مملکت اصلاح مي‌شود.... اگر فرهنگ، فرهنگ صحيح باشد جوانهاي ما صحيح بار مي‌آيند... اساسا فرهنگ هر جامعه هويت و موجوديت آن جامعه را تشکيل مي‌دهد، وبا انحراف فرهنگ، هرچند جامعه در بعد‌هاي اقتصادي، سياسي صنعتي و نظامي قدرتمند و قوي باشد ولي پوچ و پوک و ميان تهي است... رأس همه اصلاحات اصلاح فرهنگ است، ونجات جوانهاي ما از اين وابستگي به غرب... تا اين مغز استعماري را ما عوض نکنيم، يک مغز استقلالي جايش نگذاريم نمي‌توانيم اين مملکت را اداره کنيم... فرهنگ استعماري، جوان استعماري تحويل مملکت مي‌دهد... با انحراف فرهنگ، کشور به انحراف کشيده مي‌شود... راه اصلاح يک مملکتي {اصلاح} فرهنگ آن مملکت است، اصلاح بايد از فرهنگ شروع شود... استقلال و موجوديت هر جامعه از استقلال فرهنگ آن نشات مي‌گيرد.» [xxxv] از اين بيانات حضرت امام استفاده مي‌شود که فرهنگ يک جامعه مساوي با هويت آن جامعه است و اگر اين جنبه از حيات يک جامعه آسيب ببيند هويت آن جامعه در خطر است. حضرت امام رضوان الله عليه در مورد لزوم پاسداري مسلمين جهان از فرهنک اصيل اسلامي و مبارزه با سلطه فرهنگي بيگانگان مي‌فرمايد:

 «وظيفه مسلمانان نفي سلطه فرهنگي اجنبي و نشر فرهنگ غني اسلام است.... فرهنگ از خود ما بايد باشد، اقتصاد هم از خود ما بايد باشد، تا اين بنا در توده‌ها نباشد و تا اين مغزي که انگلي است و استعماري است عوض نشود و باور مان نيايد که ما هم آدم هستيم نمي‌توانيم استقلال پيدا کنيم ».[xxxvi] حضرت امام دررابطه به جدي کرفتن اصلاح فرهنگ مي‌فرمايد:« ومي دانيد و مي‌دانيم اگر انحرافي در فرهنگ يک کشور پيدا شود و همه ارگان‌ها ومقامات آن رژيم به صراط مستقيم انساني و الهي پايبند و به استقلال و آزادي ملت از قيود شيطاني عقيده داشته باشند و آن را تعقيب نکنند وملت نيز به تبعيت از اسلام و خواسته‌هاي ارزنده آن پايبند نباشد ديري نخواهد گذشت که انحراف فرهنگي برهمه غلبه کند وهمه را خواهي نخواهي به انحراف کشاند.»[xxxvii] امام خميني در رابطه به خطرات فکري وفرهنگي كه ممکن است عارض جامعه اسلامي شود واز اين رهگذر مکتب اسلام که يک مکتب مترقي و انسان ساز است لطمه ببيند، چون دشمنان در تلاش است که از طريق منحرف کردن افکار مسلمين واستحاله فرهنگي آنان، قصد صدمه زدن به مکتب اسلام را دارند. مي‌فرمايد:« بايد اين فرم غربي برگردد به يک فرم اسلامي، تا حال ما همه چيزمان را تقريبا بايد بگيم غربي بود، همه چيز غربي بود حالا بايد بعد از اينکه ما دست آنها را کوتاه کرديم اينطور نباشد.»[xxxviii]

ايشان مي فرمايد:«...اشخاص معدود قدرت ندارند تا اين امر عظيم الحجم مهم را اصلاح كنند وصد درصد آن را اسلامي وملي و در خدمت كشور قرار دهند. همه مسئووليم وهمه بايد در پيشگاه خدا وخلق خدا جواب تهيه كنيم و در اين زمان كه فرصتي ارزند داريم از هيچ كس هيچ عذري پذيرفته نيست وهمه بايد به مقدار توان خويش در اين امر حياتي كوشش نمائيم تا خود جوانان برومن مجاهد و كوشش ملت و مجاهدات بي دريغ آن هدر نرود.:« اين غرب يا شرق که سلطه پيدا کرده است بر همه ممالک اسلامي مهم اش اين سلطه فرهنگي بوده است که در آن مراکز تربيت مي‌شدند بچه‌هاي ما به تربيت هايي که وقتي که از دانشگاه‌ها بيرون مي‌آمدند طرفدار غرب يا طرفدار شرق بودند.» [xxxix]

در خصوص جامعه اسلامي ايران اگرچه نظام وابسته به بيگانگان ساقط گشته است، اما پر واضح است که با سقوط يك رژيم سياسي، يا عقب نشيني‌هاي تاکتيکي بعضي از رژيم هاي وابسته در جهان اسلام ، آثار فكري و فرهنگي آنان كه مدتهاي طولاني حاكم بوده به آساني از بين نمي‏رود. هر قدر زمان مبارزه براي پيروزي يک نهضت ديني كوتاه ‏تر باشد، حضور ارزش‏هاي قبلي در جامعه بيشتر نمودار است. انقلاب و نهضت اسلامي انقلاب در  ارزش‏ها و هنجارهاي ديني است و اگر اين ارزش‏هاي اسلامي كه نهضت اسلامي براي تحقّق آن‏ها صورت گرفته در جامعه كم رنگ شود خطر بزرگي فرهنگ اسلامي را تهديد مي‏كند. بيگانگان تلاش دارند اين فرهنگ تازه پا گرفته را تحقير نمايد و مردم را نسبت به آن بد بين نمايد. بـه راسـتـي كـه تـحـقـيـر فـرهـنـگـي مـلت مـسـلمـان مـسـاوي اسـت بـا زوال ارزش‌ها و تخريب باورها و ورود فرهنگ استعماري بيگانه؛ آن فرهنگي كه امام در ردّ آن مي‌فرمود:« آنچه مي‌توان گفت اُم الامراض است رواج روز افـزون فـرهـنـگ اجـنـبـي اسـتـعـمـاري اسـت كـه در سال‌هاي بسي طولاني، جوانان ما را با افكار مسموم پرورش داده و عُمّالِ داخلي استعمار به آن دامـن زده ‌اند و از يـك فـرهـنـگِ فـاسـد اسـتـعـمـاري جـز كـارمـنـد و كـارفـرمـاي اسـتـعـمـار زده حـاصـل نمي‌شود. بايد كوشش كنيد، مفاسدِ فرهنگ معاصر را بررسي كرده و به اطلاع ملت‌ها بـرسـانـيد و با خواست خداوند متعال آن را عقب زده و به جاي آن فرهنگ اسلامي را جايگزين كنيد تـا نـسـل‌هاي آيـنـده بـا روش آن كـه انـسـان سـازي و عدل پروري است، تربيت شوند.[xl]

 3.گرايش يا رجعت به ارزشهاي طرد شده.

 قرآن کريم در سوره مائده ـ که آخرين سوره يا از آخرين سوره‏هاي قرآن‏است كه در دو سه ماه آخر عمر شريف رسول اکرم(ص) نازل شده است، و زمان، زماني است که مشرکين يکسره به زانو در آمده ‏اند و خطري از ناحيه آنها اسلام را تهديد نمي‏کند و در همين وقت است كه در غدير خم تکليف امامت و رهبري آينده امت اسلام روشن، وامامت و خلافت علي عليه السلام به امر خداوند اعلام مي‏شود ـ يک اعلام خطر از ناحيه خدا توسط پيامبر گرامي اسلام  به همه مسلمانان مي‏ شود ، و آن اينکه تا کنون از دشمن‏مي‏ترسيديد که ريشه شما را برکند. اکنون نگراني از آن ناحيه منتفي است. اکنون از کافران و دشمنان خارجي‏نترسيد،. «اليوم يئس الذين کفروامن دينکم فلا تخشوهم و اخشون». يعني چه ؟ يعني جامعه اسلامي از اين پس از درون خود تهديد مي‏شود، يعني اين خطر وجود دارد که مسلمانان راه‏ انحراف از مسير خدائي را كه  پيامبر اسلام براي آنان مشخص نموده( راه ولايت امام علي) در پيش گيرند و خدا و دستور او را فراموش کند. متاسفانه جامعه اسلام در اثر بي توجهي به دستور پيامبر اسلام راهي را پيمود كه تا هم اكنون تالي فاسد آن گريبان گير امت اسلام است. در اثر اين انحراف سيره رسول گرامي اسلام مخدوش گرديد و سنت هاي جاهلي بر جامعه اسلامي حاكم گرديد دليل اين امر هم آن  بود كه عهد جاهليت با عهد اسلامي چندان فاصله نداشت و از طرفي ارزشهاي اسلامي آنچنان كه بايد نهادينه نشده بود لذا در اثر تخلف از وصيت پيامبر مبني بر ولايت امير المومنين علي عليه السلام، ارزشهاي مطرود دوباره كم كم دامن جامعه اسلامي را گرفت و كسانيكه  منتظر فرصت بودند تا نيات شان را عملي سازند فرصت يافتند و در نتيجه مقام ولايت و خلافت اسلامي بمرور زمان تبديل به سلطنت اشرافي شد. در اني ميان عده منافق كه كينه اسلام و پيامبر را بدل داشتند بر مسند خلافت تكيه زدند و سنت نبي گرامي اسلام را تبديل به منش پادشاهان و كسراها نمودند. از اين دوره به بعد است كه امت اسلام در معرض انواع و اقسام آسيب قرار گرفتند از جمله بازگشت به آداب و رسوم مطرود دوران جاهليت. سنت لايتغير خداست که هر ملتي تا زماني كه  از درون و از جنبه روحي و اخلاقي تغيير نکند و عوض ‏نشود، خداوند متعال سرنوشت آنها را تغيير ندهد: « ان الله لا يغير مابقوم حتي يغيروا ما بانفسهم ». خداوند وضع و سرنوشت مردمي راعوض نمي‏کند، مادامي که آنها خود را و آنچه به انديشه‏ها و رفتارهاي‏خودشان مربوط است تغيير ندهند.[xli].   اسلامي وديني ماندن يک جامعه يکي از مهمترين اموري است که بايد به آن توجه شود. چه بسيار جامعه هاي که در ظاهر اسلامي اند، شعار واهداف شان اسلامي بوده اما به مرور زمان آن شعارها واهداف کم رنگ ويا بکلي از بين رفته است. نهضت اسلامي ايران بهدف انقلاب در ارزش‏ها و هنجارهاي ديني بوجود آمده  است و اگر اين ارزش‏هاي اسلامي كه انقلاب و نهضت اسلامي براي تحقّق آن‏ها بود، در جامعه كم رنگ شود خطر بزرگي انقلاب ونهضت اسلامي را تهديد مي‏كند. حضرت امام خميني در مورد لزوم پايداري بر سر ارزشهاي اسلامي مي‌فرمايد:« ما همه زنده ايم براي احياي سنت پيامبر اسلام و احياي قرآن کريم و بايد دين خودمان را به اسلام ادا کنيم.... تا همه احکام اسلام جريان پيدا نکند، ما همه در راهيم.... ما براي اسلام قيام کرديم، هما نطوريکه در صدر اسلام پيغمبر اکرم (ص) براي اسلام قيام کرد، و آن قدري که او در زحمت و رنج واقع شد ما نشديم.... ما مي‌خواهيم مملکت اسلامي درست کنيم ما نمي‌خواهيم يک مملکت غربي درست کنيم.... اين نهضت براي اين است که احکام خدا جاري شود.... ما دنبال اين هستيم که اسلام تحقق پيدا کند دنبال اسم نيستيم. »[xlii]

حضرت امام رحمت الله عليه در بيانات شان، تاكيد دارند كه بايد آنچه را از موهبت اين نهضت الهي بدست آورده ايم حفظ نمايم ودر غير اين صورت دچار آسيب‌هاي جدي خواهم شد:« اين تحول روحي را بايد حفظش كنيد. نگويند كه حالا گذشت وديگر چطور؛ هر كه برود سراغ كار خودش، وهركه سر كسب خودش؛.»[xliii] پاسداري از اهداف و پايداري روي هدف‌هاي ارزشي وآرماني که باعث بوجود آمدن نهضت اسلامي بوده، از اهميت فوق العاده اي بر خوردار مي‌باشد. امام راحل مي‌فرمايد: « درد آشنايان جوامع اسلامي، همانان كه با محرومان وپابرهنگان ميثاق خون بسته اند، بايد توجه كنند كه در آغاز راه مبارزه اند.» [xliv] حضرت امام رضوان الله عليه مي‌فرمايد:« شما از اول اگر جلوي فساد را نگيريد معلوم نيست كه به وضع سابق منتهي نشود. ا لبته بايد عاقلانه باشد كه مسأله حادي پيش نيايد.»[xlv] حضرت امام در فرازي ديگري از سخنان شان مي‌فرمايد:« اميدوارم كه همه ايران توجه به اين معنا داشته باشند، اين نكته اصيلي كه من دارم عرض مي‌كنم، اين نكته اي كه اصيل است در مسأله وآن نكته اينكه مسأله، مسأله نقشه و توطئه است كه جوانهاي مارا بكشند دنبال اين كارها، به اسم اينكه مي‌خواهند برايتان مراكز مثلا عيش ونوشي درست كنيم. مسأله اين نيست. مي‌خواهند شما را از همه چيز ساقط كنند وهمه چيزتان را ببرند.»[xlvi]

انقلاب اسلامي كه كاخ فساد و تباهي، الحاد و نفاق و مظاهر گوناگون ماديت و نفسانيت شيطاني را متزلزل نمود و با دميدن معنويت به پيكر مرده جامعه حركتي رو به جلو و كمال را پديد آورد، بنيان‌گذار يك نظام فرهنگي بر پايه ارزش‌هاي الهي گرديد كه در صورت وارد آمدن خدشه‌اي به اين ارزش‌ها و مظاهر گوناگون فرهنگي آن و بازگشت به جاهليت پهلوي فلسفة انقلاب اسلامي زير سؤال رفته و آرمان‌هاي آن بر باد مي‌رود. ميكروب رجعت يا ارتجاع، دشمن بزرگ هر نهضت و انقلاب است كه به درون جوامع انقلابي نفوذ كرده و در آن رشد مي‌يابد و دشمن نيز با آگاهي از اين حقيقت، براي مشاهدة اثرات اين ميكروب در كالبد سالم و نيرومند جامعه اسلامي به انتظار نشسته است. نفوذ فساد و ايجاد ترديد در اذهان جوانان نسبت به آرمان‌ها، نشانه‌هايي از تأثير ميكروب ارتجاع و عقب‌گرد است. دچار شدن به فسادهاي اخلاقي، مالي و فساد اداري، كاخ آرماني انقلاب اسلامي و هر حقيقت ديگري را ويران مي‌كند و بنيانهاي طاغوتي، غير خدايي و ضد ارزشي جاي‌‌گزين آن خواهد شد و اين همان رجعت و ارتجاع است. نهضت اسلامي كه تحولي بنيادين و ساختاري در ابعاد گوناگون جامعه ايران بود و پيامي جهاني براي نوسازي فكري و فرهنگي جوامع اسلامي و بشري داشت، اگر خصلت انقلابي و روحيه جهادي خود را از دست بدهد و ارزش‌هاي جاهلي عصر طاغوت خود را نمايان سازند، زنگ خطري است كه به صدا درآمده و آسيبي است كه پيكره اين شجرة طيبه را فرا گرفته است. از اين رو: خاموش كردن فرهنگ و روحية جهاد و كوشش در صحنه‌هاي انقلاب و ميدان سازندگي بخصوص در عرصه هاي معنوي و جاي‌گزين كردن روحية ضد جهادي به جاي آن و نيز پشيمان كردن مجاهدان راه خدا از مجاهدت‌ هاي گذشته، نقطه مهم براي  حمله دشمن در تهاجم فرهنگي عليه نظام اسلامي است.[xlvii]

 امام راحل معتقد بودند: يكي از مسائلي كه مردم ايران را به ستوه درآورد فساد دامنگير نهادهاي رژيم شاهنشاهي بود. ا لبته به زعم امام، خود نهاد سلطنت فساد برانگيز و ريشه‌ي مفاسد بود.« اين فسادي كه در ايران پيدا شده است، همه‌ي فسادها زير سر رژيم شاهنشاهي بود. در تاريخ از اولي كه رژيم شاهنشاهي پيدا شده است تا حالا كه ما مشاهده مي‌كنيم، هر چه مفسده بوده رژيم شاهنشاهي اين مفاسد را ايجاد كرده.»[xlviii] « اين رژيم و اين حكومت، حكومتي است كه مي‌خواهد جوان‌هاي ما را فاسد كند و اين مراكز زياد فحشا و هم اطراف و هم جوانب فحشا را رواج داده براي اين است كه جوان‌ها را از دانشگاه‌ها بكشند به ميخانه‌ها و به كارهاي زشت و بد.»[xlix]« انقلاب ايران در اثر مفاسدي است كه در هيأت حاكمه وجود دارد و همچنين بر اثر كارهاي مخالف عقل است كه شاه انجام مي‌د‌‌هد و خرابي‌هايي كه با دست عمال شاه در سراسر مملكت انجام مي‌گيرد.»[l] « مراكز فحشا در اين كشور اين‌قدر زياد بود كه احصاء نداشت. مراكز فساد اين‌قدر بود كه جوان‌هاي ما را به فساد كشاند... كاري كردند كه ملت ما به جان آمد... و خداي تبارك و تعالي بر اين ملت منت گذاشت و قيام كردند.»[li]

4. جايگزين شدن اهداف مادي بجاي اهداف معنوي

امام خميني براين اعتقاد بودند که يکي از آسيب ها در جامعه اسلامي تقليل اهداف معنوي به اهداف مادي، جايگزين شدن ضد ارزش‌ها به جاي ارزش‌ها و اعتقادات ديني، تحريف آرمان‌ها و ارزش‌ها و گرايش به راحت طلبي وتجمل گرايي است. امام خميني ضمن هشدار اكيد، در اين رابطه مي‌فرمايد:« مگر اين انقلاب براي اين بوده که يک خانه اي به مردم بدهد؟ يک کسب وکاري براي مردم ايجاد بکند؟ اين انقلاب براي خدا بوده است وبراي اسلام.»[lii]

امام راحل مي‌فرمايد:« معنويات اساس اسلام است سعي كنيد معنويات را زياد كنيد واز تشريفات، تا آن جا كه مقدور است بكاهيد. خود را با ساده زيستن عادت دهيد؛ و از تعلق قلب به مال ومنال و جاه و مقام بپرهيزيد. با زندگي اشرافي و مصرفي نمي‌توان ارزشهاي انساني ـ را حفظ كرد.»[liii]

حضرت امام خميني در رابطه به لزوم استقامت در پيگيري اهداف معنوي و انگيزه‌هاي الهي نهضت اسلامي مي‌فرمايد:« آن روزي آسيب خداي نخواسته به کشورما و به ملت ما مي‌رسد که اين معنايي که در اول نهضت پيدا شد و سبب پيروزي شد اين معنا از بين مردم برود يعني به واسطه اختلافات و تشتتات و هواهاي نفساني طوري بشود که از آن معناي الهي که در بين ملت بود و موجب پيروزي شد تهي بشود و در آن وقت دست رحمت الهي از سر اين کشور خداي نخواسته برداشته بشود.» [liv] امام مي‌فرمايد:« اگراغراض الهي داشتيد، مادي هم دنبالش هست، اما اين مادي، ديگر الهي شده است مقصد را الهي کنيد، براي خدا قدم برداريد.» [lv] بنابراين مي‌توان اين پرسش را مطرح کرد که چرا کشورهاي غربي و اروپايي تا اين حد  در انحطاط اخلاقي به سر مي‌برند و کمتر توجهي به معنويت، خدا ،پاکي و ارزش‌هاي والاي انساني دارند؟ در اين صورت مي‌توان ادعا کرد که هر چند کشورهاي اسلامي شايد از نظر فناوري و پيشرفت علمي عقب تر از کشورهاي غربي هستند وتاحدودي بي‌بند وباري و رزايل اخلاقي وجود دارد. اما همين امر نيز معلول نفوذ فرهنگ   مادي بيگانگان و دشمنان اسلام بوده و اين غربي هاست که در کنار فناوري، فرهنگ و ابتذال و بي ‌ديني را به جامعه اسلامي تزريق کرده اند. اگر مي‌بينيم کشورهاي غربي در انحطاط اخلاقي به سر مي‌برند اين معلول غوطه ور شدن در تکنولوژي و فناوري منهاي معاد و خدا است که محصولش بمب اتم، تخريب شهرهاي بزرگ، کشتار انسان‌ها و نابودي ارزش هاي والاي انسانيست. اما در دل ونهاد مسلمانان و فطرت پاک آنان هنوز پاکي و فضيلت خواهي وعدالت دوستي زنده و پويا است و با همين سرمايه مي‌توان بر کجي‌ها و کجروي‌هاي برخواسته از اراده غرب غلبه پيدا کنند و فکر و رفتار و زندگي فردي و اجتماعي خويش را در پرتو تعاليم سازنده اسلام بيمه کنند. [lvi]

 4. غفلت از تهاجم فرهنگي

اشاعه‏ي فساد و فحشا در جامعه خصوصاً در بين نسل جوان و تأثيرپذيري از ظواهر پر زرق و برق و فريبنده غرب و غفلت از تهاجم فرهنگي و تبليغاتي دشمن و رجعت تدريجي به ارزش‏هاي فرهنگي رژيم پيشين همواره از آسيب‏هاي جدّي است كه جامعه اسلامي را تهديد مي‏كند. و به تعبير مقام معظّم رهبري: تهاجم فرهنگي، يا شبيخون فرهنگي دشمن دقيقاً در همين راستا مي‏باشد. بحران هويّت اجتماعي و ديني بالأخص بين نوجوان و جوانان و گرايش به الگوهاي غربي و فرهنگ مبتذل غرب، از خطرات وآسيب‌هاي مهمّي است كه فرهنگ ديني جامعه را تهديد مي‏كند. بر اين اساس جايگزين شدن ارزش‏ها و فرهنگ بيگانه با همان ابتذال، فساد، فحشا و بي‏بند و باري به جاي ارزش‏هاي ديني و انقلابي از آفت‏هاي مهمي مي‏باشد كه بايد با آن مبارزه كرد.[lvii]

تهاجمات فرهنگي استعمار، چندين نسل است كه در دل و جان مسلمانان ريشه دوانده است، لذا زدودن آن‌ها از اقدامات اساسي به شمار مي‌رود. استعمار غربي از همان آغاز چيرگي بر جهان اسلام ـ كه آن را اكتشاف جغرافيايي ناميدند ـ با دستگاه‌هاي آموزشي و تربيتي و هيئت‌هاي علمي به سمپاشي ميان مسلمانان اقدام نمودند تا استعمار نظامي ـ اقتصادي را به استعمار فرهنگي مبدل سازد و از اين جا بود كه در بين مسلمانان عده اي غرب زده و پيرو پديد آمدند كه كاملاً از تمدن غرب دنبال روي مي‌كردند و عده اي ديگر از مسلمانان نيز در برابر آن تمدن، احساس خردي و حقارت نمودند، لذا سستي و خود كم بيني در ميانشان راه پيدا كرد. امام راحل در زمينه تهاجم فرهنگي و تبليغاتي دشمنان نسبت به جامعه اسلامي مي‌گويد:« تبليغات كرده بودند كه ما را از خود مان به خودمان بدبين كرده بودند، محتوايمان را بيرون كشيده بودند، ما يك آدم هايي بوديم كه همه توجه مان به غرب بود. تبليغات خارجي و دنبال آن هم تبليغات داخلي، اسباب اين شد كه ملت‌هاي ما را از اسلام جدا كردند و دولت‌هاي ما را هم جدا كردند. و مع الاسف به طوري شد كه جوان‌هاي شرق تمام آمالشان را به تحقق معاني غربي خرج كردند و تمام حيثيت ملي خودشان را، بعضي از جوان‌هاي ما را فداي غرب كردند واين شكست روحي بود كه براي ما ازهمه شكست هايي كه داشتيم بالاتر بود.»[lviii]

يک نگاه به وضعيت فرهنگي در جوامع اسلامي در گذشته وحال آشکار مي‌سازد که جهان اسلام چقدر در اين زمينه آسيب ديده است و مسلمين تا چه اندازه مورد هجمه فرهنگي واقع شده‌اند و از هويت اصلي شان دور افتاده است. لذا بر نخبگان متعهد در دنياي اسلام است که احساس مسئووليت نمايند و اين لکه ننگ را از پيکره امت اسلام بزدايند و هويت گمشده مسلمين را به آنان بازگرداند. مطالعه تاريخ تحولات جهان اين حقيقت را بوضوح آشکار مي‌سازد: پس از رنسانس، که در تاريخ سياسي اجتماعي مغرب بمنزله تولد دوباره بشمار مي‌رود، كشورهاي قدرتمند در اروپا سر بر آوردند و هجوم همه جانبه به مناطق ديگر وبخصوص جهان اسلام را آغاز كردند. بايد از يورش دوم فرنگي‏ها به عنوان جنگ صليبي دوم نام برد كه پيچيده‏ تر ازيورش اولي (جنگنهاي صليبي) بود و اين بار، صليبيان بدون بيرق صليبي آمدند و از سلاح گرم به جاي شمشير استفاده كردند و از آن مهلك‏ تر، كوشش آنان براي استحاله فرهنگي و تخريب عقيدتي مسلمانان و ديگر ملل تحت سلطه بود.

تهاجم فكري وفرهنگي غرب براي استحاله فکري و فرهنگي مسلمانان به منزله يك شوك الكتريكي بر مراكز عصبي جهان اسلام بود كه صرف نظر از عوارض آن يورش، اين شوك موجب پديد آمدن امواجي حياتي نيز شد، كه بعدها پديده آورنده يك سلسله حركات پيوسته تاريخي در عرض جغرافياي اسلامي گرديد كه از آن به بيداري اسلامي تعبير مي‏كنيم؛ بيداري اسلامي‌ي دعوت براي بازگشت به اسلام. تهاجم استعمار براي امت اسلامي مصايب بي‌شماري را بارث گذاشت که هرکدام دردناک است، اما براي هر مؤمن و متعهد، دردي جانكاه‏ تر از اين نيست كه مي‌بينيم، اين‏چنين اعتبار عقيدتي و هويتي ‏مسلمانان لگدمال شده است.

 از همان مقطع تاريخي كه سرزمين‏هاي اسلامي و شرقي مورد تهاجم نظامي و فرهنگي "مغرب‏زمين" قرار گرفت تبليغ، ترويج و نهادينه كردن فرهنگ اجنبي كه مصداق بارزسلطه استعمار بود ـ آغاز شد. متعاقب اين اوضاع در دنياي اسلام شخصيت‌هاي دلسوز و دردمند  برخاستند و بانگ بيداري مشرق‏زمين و مسلمانان را سر دادند و در برابر برتري‏طلبي‏هاي فرهنگي و تمدني "فرنگيان" وتهاجم فرهنگي بيرحمانه آنان بر طبل نهضت بيداري اسلامي در "مشرق‏زمين" كوفتند. امروزه  بطوريکه ملاحظه مي‌شود فرهنگ اسلامي در سايه نهضت بيداري و خيزش مسلمانان در حال بازسازي خويش است. با احيا و بازسازي فرهنگ اسلامي، مشت سحره فراعنه زمان ما باز شده است. امروزه ديگر به برکت رونق معنويت گرايي، ارزش‏هاي وارداتي فرنگي ها نه ‏تنها در نزد فرهيختگان بلكه در نزد توده‏هاي ميليوني مسلمانان رنگ باخته است و مشعل‏داران فرهنگ اسلامي در برابر نظريه پردازان فرهنگي "فرنگ"، قدّ مردانگي علم كرده و با تكيه بر فرهنگ غني اسلامي، توليدات عقيدتي ـ فرهنگي عظيمي را موجب شده‏اند. حضرت امام خميني فرهنگ استعماري را ام الامراض ميدانست:« آنچه مي‌توان گفت ام الامراض است، رواج روز افزون فرهنگ اجنبي استعماري است که در سال‌هاي بسي طولاني جوانان مارا با افکار مسموم پرورش داده و عمال داخلي استعمار برآن دامن زده‌اند و از يک فرهنگ فاسد استعماري جز کارمند و کارفرماي استعمارزده حاصل نمي‌شود.»[lix] يكي از آسيب‌هاي كه ممکن است گريبان فرهنگ وارزشهاي جامعه اسلامي شود، آن است که دست اندرکاران از طرحها ونقشه‌هاي تهاجم همه جانبه که دشمنان براي به شکست کشاندن نهضت بيداري اسلامي در راستاي نيل به اهداف شان دارند، غفلت ورزند.

حضرت امام رضوان الله عليه در مورد اين نوع آسيب پذيري(دروني) مي‌فرمايد:« حريفاي ما که کار کشته و کار کرده ومطالعه کرده هستند، اينها مطالعه کردند که بايد در اين وقتي که يک همچو انقلابي با دست ملت پيش آمده است،... بايد خود انقلاب را از باطن و داخل خودش فاسد کنند.» [lx] باز امام در رابطه به غفلت و بي‌توجهي نسبت به نقشه‌هاي دشمن که از اسلام سيلي خورده‌اند مي‌فرمايد:« بدانيد که امروز چون نمي‌توانند به اسم غير اسلام يک مسأله اي را عنوان کنند، با اسم اسلام درست مي‌كنند.»[lxi]

5. كوتاهي در امر تبليغات

تـبـليغات و جنگ رواني از كارآمدترين روش‌هاي دشمن براي دست يابي مجدد به منافع بخطر افتاده يا از دست رفته شان است مي‌توان گفت: جنگ رواني فرآيند بهره برداري صحيح و طـراحـي شـده از تـبـليغات و ديگر اقدام هايي است كه هدف اصلي آن نفوذ و تأثيرگذاري در عقايد، احساسات، تمايلات و رفتار انسان‌ها است. جـنـگ روانـي از اواخـر جـنـگ جـهـانـي دوم بـه صورت حربه اي روان شناسانه با هدف استعمارِ فـكـري- فرهنگي و اسـتـثـمـار اقـتـصـادي و سـياسي ملت‌هاي ستم ديده، مورد استفاده استعمارگران قرارگرفت. امروزه جنگ رواني چهره اي كاملا متفاوت از گذشته به خود گرفته، به گونه اي كه بخشي مـهـم از كـلّيـه فـعـّاليـّت‌هاي كـشـورهـاي گـونـاگـون بـه ويـژه كـشـورهـاي اسـتـعمارگر را تـشـكيل مي‌دهد و سازمان‌هاي اطلاعاتي و جاسوسي در سطح ملّي، منطقه اي و بين المللي، نقش اساسي در هدايت و كنترل آن را بر عهده دارند. تضعيف روحيه ملّت، شايعه پراكني و تضعيف نهادهاي مقدس نـظـام اسلامي و... نمونه اي از جنگ‌هاي رواني بعد از انقلاب در ايران مي‌باشد.[lxii] امام راحل در وصيت نامه سياسي الهي شان مي‌فرمايد:« و وصيت اينجانب به وزارت ارشاد در همه اعصار خصوصا عصر حاضر كه ويژگي خاصي دارد، آن است كه براي تبليغ حق مقابل باطل و ارائه چهره حقيقي جمهوري اسلامي كوشش كنند... ما اكنون، در اين زمان كه دست ابرقدرتها را از كشور خود كوتاه كرديم، مورد تهاجم تبليغاتي تمام رسانه‌هاي گروهي وابسته به قدرتهاي بزرگ هستيم. چه دروغها و تهمت‌ها كه گويندگان ونويسندگان وابسته به ابرقدرتها به اين جمهوري اسلامي نوپا نزده و نمي‌زنند. مع الاسف اكثر دولتهاي منطقه اسلامي كه به حكم اسلام بايد دست اخوت به ما دهند، به عداوت با ما و اسلام برخاسته‌اند و همه در خدمت جهانخواران ازهر طرف به ما هجوم آورده اند و قدرت تبليغاتي ما بسيار ضعيف و ناتوان است و مي‌دانيد كه امروز جهان روي تبليغات مي‌چرخد... و با كمال تأسف، نويسندگان به اصطلاح روشنفكر كه به سوي يكي از دو قطب گرايش دارند، به جاي آنكه در فكر استقلال و آزادي كشور و ملت خود باشند، خودخواهيها و فرصت طلبيهاو انحصارجوييها به آنان مجال نمي‌دهد كه لحظه اي تفكر نمايند و مصالح كشورو ملت خود را در نظر بگيرند، و مقايسه بين آزادي و استقلال را در اين جمهوري با رژيم ستمگر سابق نمايند و زندگي شرافتمندانه ارزنده را توام با بعض آنچه را كه از دست داده اند، كه رفاه و عيش زدگي است، با آنچه از رژيم ستمشاهي دريافت مي‌كردند توأم با وابستگي و نوكرمابي و ثناجويي و مداحي ازجرثومه‌هاي فساد و معادن ظلم و فحشا بسنجند؛ و از تهمت‌ها و نارواها به اين جمهوري تازه تولد يافته دست بكشند و با ملت و دولت در صف واحد بر ضدطاغوتيان و ستم پيشگان زبانها و قلمها را به كار بگيرند.»[lxiii] حضرت امام معتقد است كه بايد تبليغات كنيم يعني اسلام واقعي و جامعيت آن را به مردم بشناسانيم. در اين زمينه مي‏فرمايد: « تبليغات و تعليمات دو فعّاليت مهم و اساسي ماست. وظيفه‏ي فقهاست كه عقايد و احكام و نظامات اسلام را تبليغ كنند و به مردم تعليم دهند، تا زمينه براي اجراي احكام و برقراري نظامات اسلام در جامعه فراهم شود... بسياري از احكام عبادي اسلام منشأ خدمات اجتماعي و سياسي است. عبادت‏هاي اسلامي اصولاً توأم با سياست و تدبير جامعه است... امروز بايد با جدّيت اين اجتماعات را ترتيب دهيم، و از آن براي تبليغات و تعليمات استفاده كنيم. به اين ترتيب، نهضت اعتقادي و سياسي اسلام وسعت پيدا مي‏كند و اوج مي‏گيرد».[lxiv]

امام راحل دررابطه با اينكه دشمنان ما هميشه در امر تبليغات دستي بالا را دارند، وما بايد تلاش كنيم كه از امكانات رسانه اي حد اكثر استفاده را ببريم مي‌فرمايد:« بدانيد كه تبليغات در راس امور است... امروز جهان روي تبليغات مي‌چرخد.... توجه داشته باشيد كه بالاترين چيزيكه مي‌تواند اين انقلاب را در اين جا به ثمر برساند ودر خارج صادر كند، تبليغات است، تبليغات صحيح.... تقويت وتوسعه تبليغات خصوصا در خارج از كشور، از اهم امور است.... مسأله تبليغات يك امر مهمي است كه مي‌شود گفت در دنيا در راس همه امور قرار گرفته است، ومي توان گفت كه دنيا بر دوش تبليغات است... غربيان و در سابق انگليستان وبعد از او امريكا وساير كشورهاي قدرتمند، دنبال اين بودند كه با تبليغات دامنه دار خودشان، به ممالك ضيعف باور بياورند كه ناتوانند... تبليغات و مقالات وسخنرانيها و كتب ومجلات، برخلاف اسلام وعفت عمومي ومصالح كشور حرام است، وبرهمه ما وهمه مسلمانان جلوگيري از آنها واجب است.»[lxv]

با نگاهي به تأكيدات مكرر امام(ره) مبني بر اهميت تبليغات، هم از جهت معرفي عمل كرد و خدمات نظام اسلامي در برابر دروغ‌ها و تهمت هايي كه گويندگان و نويسندگان وابسته به ابرقدرت‌ها زده و مي‌زنند و هم از انجام دادن تبليغات صحيح جهت نشان دادن چهرة نوراني اسلام مي‌فرمايد:« اگر اين چهره(اسلام) با آن جمال جميل كه قرآن و سنت در همة ابعاد به آن دعوت كرده از زير نقاب مخالفان اسلام و كج فهمي‌هاي دوستان خود نمايي نمايد، اسلام جهان‌گير خواهد شد و پرچم پرافتخار آن در همه جا به اهتزاز در خواهد آمدبنابراين ، بي‌توجهي در امر تبليغات يا ضعف در آن از آسيب هاي مهلك است.» امام بر آن هستند كه قدرت تبليغاتي ما بسيار ضعيف و ناتوان است و حال آن كه امروز جهان روي تبليغات مي‌چرخد..»[lxvi]

 امام راحل در وصيت نامه شان مي‌فرمايد:« امروز و در آتيه نيز آنچه براي ملت ايران ومسلمانان جهان بايد مطرح باشد واهميت آن را در نظر گيرند، خنثي كردن تبليغات تفرقه افكن خانه برانداز است.«توصيه اينجانب به مسلمين و خصوص ايرانيان بويژه در عصر حاضر، آن است كه در مقابل اين توطئه‌ها عكس العمل نشان داده و به انسجام و وحدت خود، به هر راه ممكن افزايش دهند و كفار و منافقان را مايوس نمايند.»[lxvii]

 حضرت امام در مورد هجمه تبليغاتي  دشمنان مي‌فرمايد:« ... غربيان و در سابق انگلستان و بعد از او آمريکا و ساير کشورهاي قدرتمند، دنبال اين بودند که با تبليغات دامنه دار خودشان، به ممالک ضعيف باور بياورند که نا توانند.....»[lxviii]

6. تأثيرپذيري از تبليغات سوء دشمنان

ما در عصري زندگي مي‌كنيم كه کسترش ارتباطات و وفور ابزار تبليغات با وجود آثار مثبتي كه در روند بـسـيـاري از امـور داشـتـه است، شرايط بهتري نيز در جهتِ استعمارِ پنهانِ ازسوي بيگانگان را به وجود آورده است.امـروزه بيگانگان بسان گذشته با لشكركشي و ادوات نظامي به سرزمين‌ها هجوم نمي‌برند بلكه به واسطه ابزارهاي پيشرفته به راحتي تا عمق خانواده‌ها نفوذ مي‌كنند و فرهنگ ديني و ملّي ملت‌ها را تحت تأثير قرار مي‌دهند. امروزه سردمدار اين حركت خائنانه، در دنيا، صهيونيسم مي‌باشد كه به عنوان يكي از مظاهر كثيف استعمارِ نو، با اتكاء به ابزارهاي تبليغي و با حمايت اقتصادي شيطان بزرگ به اين كار دست مي‌زند.صـهـيـونـيـسـت‌ها بـا نـفوذ در خبرگزاري ها، آژانس‌هاي خبري، مطبوعات، سينما، تلويزيون، تـئاتـر و سـايـر رسـانـه‌هاي گـروهـي جهان، شاهراه اطلاع رساني بين المللي را در قبضه خويش درآورده اند.(فؤ اد سيد عبدالرحمن الرفاعي) يكي از نويسندگان عرب، ضمن تأييد سيطره صهيونيسم بر خبرگزاري‌هاي عمده جهان، مي‌نويسد:« مـا در پـروتـكـل‌هاي فـلاسـفـه صهيونيسم اين عبارات را مي‌خوانيم: لازم است هيچ خبري در اختيار جوامع قرار نگيرد، مگر اين كه با موافقت و تائيد ما باشد؛»[lxix] تحقق اين امر جز با سلطه بر خبرگزاري‌ها امكان پذير نمي‌باشد. در دوران معاصر ايـن نـكـتـه تـعـجـّب آور اسـت كـه وقـتـي نـامـي از خـبـرگـزاري‌ها بـرده مي‌شـود، اول نـام خـبـرگـزاري رويـتـر به ذهن خطور مي‌كند، و شگفت آور آن كه مؤ سس اين خبرگزاري، (ژوليـوس روتـيـر) مي‌باشد كه شخصي يهودي است. روزنامه‌هاي معروف آمـريـكـا از جـمـله نـيويورك تايمز، واشنگتن پست، ديلي نيوز، نيويورك پست نيز تحت سيطره صهيونيست‌ها مي‌باشد.

در مورد تسلط صهيونيست‌ها بر سينماهاي جهان نيز برخي از آمارها حاكي از آن است كه بيش از نـود درصـد از مـجـمـوعـه كساني كه در امر توليد، كارگرداني، بازيگري، فيلم برداري و مونتاژ شبكه‌هاي سينمايي آمريكا فعّاليّت مي‌كنند يهودي اند. گفتني است كه صهيونيست‌ها براي رسيدن به اهداف پليد خود، مشهورترين هنرپيشه‌هاي زن و مرد را به استخدام خود درمي آورند تا بتوانند مبلّغ آنان در كلّ دنيا باشند.يـكـي از متفكّرين مسيحي غرب به نام (آدريان اركاند) در يكي از جشن‌هاي عمومي نيويورك مي‌گويد:« يهود به وسيله خبرگزاري‌هاي جهاني شما را شست و شوي مغزي داده و وادار مي‌كند كه جهان و واقـعـيـات را آن گـونـه كـه آنان مي‌خواهند ببينيد، نه آنچه در حقيقت وجود دارد. يهود به وسيله فيلم‌هاي سينمايي، افكار جوانان و فرزندان ما را تغذيه مي‌كند و آن‌ها را از آنچه كه خود مي‌خـواهـنـد سـرشـار مي‌سازد و جوانان را به گونه اي تباه و فاسد مي‌سازد كه همواره برده و بـنـده آنـان بـاشـنـد، صـهـيـونـيـسـم در خـلالِ تـنها دو ساعت، نمايش يك فيلمِ سينمايي، آداب و فرهنگي را كه معلّم، مدرسه، خانواده و مربي، طي ماه‌ها تعليم و تربيت، در اذهان جوانان و نسل برومند ما ايجاد كرده اند، مي‌زدايد.»[lxx]

صـهـيـونـيست‌ها براي مقابله با اسلام، به رسانه‌هاي خبري و تبليغي اكتفا نكرده اند، بلكه بسياري از چاپخانه‌ها را نيز تحت سيطره خود گرفته‌اند تا عليه اسلام فعاليّت كنند.چاپ آيات قرآن بر اوراق بسته بندي جهت هتك آن و چاپ مجلات سكسي در لندن و به تصوير كـشـانـدن زنان عريان در حالي كه با تكه هايي از كاغذهايي كه بر آن‌ها آيات قرآن نوشته شده خود را پوشانده اند، تنها گوشه هايي از اين حركت زشت آنان مي‌باشد.صـهـيـونيست‌ها در راستاي همين حركت، شركت‌هاي فيلم سازي آمريكا را نيز در اختيار گرفته و اين شركت‌ها اخيرا فيلمي با عنوان سوره بقره در بازارهاي مصر رواج داده‌اند كه در آن آيات و كلام خداوند به مسخره گرفته شده و زشت ترين عبارات عليه اسلام در آن به كار رفته است. بر روي كاست فيلم مزبور عكسي از يك گاو چاپ شده و در ابتداي فيلم نيز صداي گاو ضبط گـرديـده اسـت.در طـول نـمـايـش بـدتـريـن اهـانـت‌ها عليه قرآن و آيين مقدس اسلام و اعتقادات مسلمانان پخش مي‌شود. اين فيلم خشم و غضب شديدي را در ميان مسلمانان مصر پديد آورد و رژيم اين كشور را مجبور به جمع آوري آن كرد. در خـصـوص نهضت اسـلامـي درايران نـيـز، دشـمنان به استفاده از ابزارهاي فرهنگي چون مطبوعات و رسـانـه‌هاي گـروهـي مـتـوسـل شـده انـد. مـتاءسفانه برخي از مطبوعات داخلي نيز آگاهانه يا نـاآگاهانه به دام توطئه آنان گرفتار شده، فرهنگ ديني و ملي ميهن خويش را آماج حملات خود قرار داده‌اند القاي مطالبي بر خلاف مقدسات ديني، مانند:ـ عقيده به فطري بودن دين، منشاء خشونت است.ـ حكم سنگسار بر خلاف عقل و فطرت انساني است.[lxxi]

امام خميني رحمت الله عليه اين توطئه شيطاني دشمنان اسلام را اين گونه ترسيم كرده است:« با تبليغات و تلقينات خود تلاش كرده‌اند تا اسلام را كوچك و محدود كنند و وظايف فـقـهـا و عـلماي اسلام را به كارهاي جزئي منحصر گردانند. به گوش ما خوانده‌اند كـه: فـقـهـا جـز مـسـاله گفتن كاري ندارند و هيچ تكليف ديگري ندارند. بعضي هم نـفـهميده و گمراه شده اند، ندانسته‌اند كه اينها نقشه است تا استقلال ما را از بـيـن ببرند و همه جهات كشورهاي اسلامي را از دست ما بگيرند و ندانسته به بنگاه‌هاي تبليغات استعماري و به سياست آنها و به هدفهاي آنها كمك كرده اند.»[lxxii] «تبليغات سوء آنها متاسفانه مؤثر واقع شده‏است. الان گذشته از عامه مردم طبقه تحصيل‏كرده چه دانشگاهي و چه بسياري از محصلين‏روحاني، اسلام را درست نفهميده‏اند و از آن‏تصور خطائي دارند همانطور كه مردم افرادغريب را نمي‏شناسند اسلام را هم نمي‏شناسند...

چنانچه كسي بخواهد اسلام را آنطور كه هست معرفي كند مردم باين‏ زودي‏ها باورشان نمي‌يايد. بلكه عمال‏استعمار در حوزه‏ها هياهو و جنجال بپامي‏كنند.[lxxiii]» ايـادي پـنـهـان و آشـكـار آمـريـكـا بـه شـايـعـات و تـهـمـت‌ها متوسل شدند و به افرادي كه هدايت مبارزه را به عهده داشتند نسبت‌هاي تارك الصلاة و كمونيست و عـامل انگليس مي‌دادند، و واقعا روحانيت اصيل در تنهايي و اسارت خون مي‌گريست كه چگونه آمريكا و عده اي وابسته... مسير اين خيانت بزرگ را هموار مي‌كردند.[lxxiv] غربيها در مواجهه با حركت فزا ينده ‌اسلامي، براي مقابله با آن به طرق و حيله‌هاي متفاوتي دست يازيده است. شيوه هاي: فرهنگي، اقتصادي، سياسي و حتي نظامي، به طور موثري در اين فرايند استفاده مي‌شود، كه در ذيل به طور خلاصه به آنها اشاره مي‌گردد: از بعد فرهنگي، فكري و علمي، همواره سعي شده است كه تصويري خشن، خشك و بي‌روح از اسلامگرا يان ارائه شود. غرب با استفادة ‌وسيع از امكانات فراوان تبليغاتي و ارتباطي خود و توسل به همه ‌ابزارها از قبيل: سينما، راديو، تلويزيون، كتاب، مجله، روزنامه و حتي اينترنت، اسلامگرايان را افرادي بيرحم و مخالف هرگونه نوآوري و خلاقيت معرفي كرده است. اكثر فيلمهايي كه درباره حركتهاي اسلامي ساخته شده است، آنان را چهره هايي خونخوار و قرون وسطايي نشان مي‌دهد، كه نهايت هنر آنها قتل، غارت و ترور مي‌باشد.

 پخش برنامه‌هاي مبتذل در قالب فيلم و نوار و نيز نشر مطالب موهن و ضداعتقادي، حربه اي براي سست كردن مباني اعتقادي مسلمانان از سوي غرب بوده است. برگزاري سمينارهاي به اصطلاح علمي نيز ابزاري مؤثر در خدمت اين هدف به شمار مي‌رود. امام راحل نسبت خطرات تاثير پذيري از تبليغات دشمنان مي‌فرمايد:« تبليغات سوء مبلغين خارجي در طول اين صدها سال به اندازه اي بوده است كه به همه ماها باورانده‌اند كه در مقابل اين قدرت‌ها نمي‌شود مقابله كرد. ما را ترسانده‌اند از اينها، با تبليغات ترساندند. وقتي كه يك قضيه اي پيدا مي‌شد، كافي بود كه يك نفر از خارجيها كه در اين جا مأموريت داشت بيايد بگويد اين نبايد بشود، تمام مي‌شد ديگر.»[lxxv]

حضرت امام در وصيت نامه سياسي الهي شان نسبت موثر واقع شدن تبليغات سوء دشمنان اسلام وتاثير پذيري از آن مي‌فرمايد:« وصيت من به مجلس و شوراي نگهبان و دولت و رئيس جمهور و شوراي قضايي آن است كه در مقابل احكام خداوند متعال خاضع بوده و تحت تأثيرتبليغات بي‌محتواي قطب ظالم چپاولگر سرمايه‌داري و قطب ملحد اشتراكي و كمونيستي واقع نشويد. امام راحل در مورد خطرات كه از ناحيه تاثير پذيري از تبليغات دشمنان متوجه جامعه اسلامي مي‌شود مي‌فرمايد:« متاسفانه بعضي از علما بي‌توجه به مسائل، به خيال پشتباني از اسلام تحت تاثير شايعات واقع شده و يكسره به انتقاد از جمهوري اسلامي واز تمام دادگاهها وهمه ارگانهاي جمهوري اسلامي برخاسته وبه دشمنان اسلام وقرآن كريم نا آگاهانه كمك وشريك جرم گروهكهاي منحرف مي‌شوند.» [lxxvi]

امام راحل در وصيت نامه سياسي والهي شان مي‌فرمايد: « از توطئه‌هاي مهمي كه در قرن اخير، خصوصا در دهه‌هاي معاصر، وبويژه پس از پيروزي انقلاب آشكارا به چشم مي‌خورد، تبليغات دامنه دار با ابعاد مختلف براي مايوس نمودن ملتها و خصوص ملت فداكار ايران از اسلام است... گاهي ناشيانه و با صراحت به اينكه احكام اسلام كه 1400 سال قبل وضع شده است نمي‌تواند در عصر حاضر كشورها را اداره كند، يا آنكه اسلام يك دين ارتجاعي است و با هر نوآوري و مظاهر تمدن مخالف است، و در عصر حاضرنمي شود كشورها از تمدن جهاني و مظاهر آن كناره گيرند، و امثال اين تبليغات ابلهانه و گاهي موذيانه و شيطنت آميز به گونه طرفداري از قداست اسلام كه اسلام و ديگر اديان الهي سر و كار دارند با معنويات و تهذيب نفوس و تحذير ازمقامات دنيايي و دعوت به ترك دنيا و اشتغال به عبادات و اذكار و ادعيه كه انسان را به خداي تعالي نزديك و از دنيا دور مي‌كند، و حكومت و سياست وسررشته داري برخلاف آن مقصد و مقصود بزرگ و معنوي است، چه اينها تمام براي تعمير دنيا است و آن مخالف مسلك انبياي عظام است ! و مع الاسف تبليغ به وجه دوم در بعض از روحانيان و متدينان بيخبر از اسلام تاثير گذاشته كه حتي دخالت در حكومت و سياست را به مثابه يك گناه و فسق مي‌دانستند و شايدبعضي بدانند! و اين فاجعه بزرگي است كه اسلام مبتلاي به آن بود.[lxxvii]

حضرت امام مي‌فرمايد: « و اما به ملتهاي اسلامي... توصيه مي‌كنم كه به بوقهاي تبليغاتي مخالفان اسلام و جمهوري اسلامي گوش فرا ندهيد كه همه كوشش دارند كه اسلام را از صحنه بيرون كنندكه منافع ابرقدرتها تأمين شود.»[lxxviii]

امام راحل مي‌فرمايد:« از جمله چيزهاي كه مانع دفاع مسلمين از كشورهايشان است تبليغات دامنه دار براي هرچه بزرگتر جلوه دادن قدرت‌هاي خارجي است. در سابق از انگليس به دست به اصطلاح روشنفكران و تحصيلكردگان غربزده يك غول ساخته شده بود، به دولت‌هاي بي‌اطلاع و ملت در بند تحميل كرده بودند كه اگر به يك فراش سفارتخانه انگليس يك حرف درشت زده شود ايران به باد فنا مي‌رود و پرچم سفارت بر سرخانه هر مجرمي كه افرشته مي‌شد از مجازات مصون مي‌گشت واشاره سفير انگليس به دولت يا صدر اعظم كافي بود براي اجراي اوامر واطاعت بي‌چون و چراي او،... و امروز از اين دو قدرت خصوصا امريكا در بلاد مسلمين هما غول را بسيار بزرگتر وشاخدارتر ساخته‌اند و گمان مي‌كنند اگر به يكي از اين دو قطب گفته شود بالاي چشمت ابروست، شور از بين مي‌رود وبا خيال‌هاي خام مقايسه عصر حاضر با عصرهاي گذشته ودامن زدن وابستگان غربزده به اين نحوشايعه ها،مسلمين را از دفاع بحق خود مأيوس نمودند.»[lxxix] 

جهان پس از پيروزي نهضت اسلامي در ايران، در برابر امواج بنيان برانداز كه از نهضت امام خميني(ره) متوجه كيان نظام نا عادلانه حاكم برجهان بود، به دو طريق واكنش نشان داد: واکنش دشمنان اسلام يكي از راه تبليغات رسانه‏هاي ارتباط جمعي جهت مايوس كردن مسلمانان از عشق ورزيدن به اسلام بود و ديگري جنگها و بحرانهاي گوناگوني بود كه توسط جهان كفر و به منظور تضعيف منافع مسلمانان هوشمند اسلام براه انداخته و حمايت مالي مي‏شد. بنابراين نامهاي ديگري كه عموما به اسلام و مسلمانان نسبت داده مي‏شود از بعد جنگهاي رواني است. يك مسلمان فعال يا متحجر است ‏يا افراطي و يا تروريست. و اين يا جنگي در خليج فارس است‏ يا نيرويي در فلسطين، لبنان و يا "حمله تروريستي" در امريكا. همه اينها به عنوان پيام اصلي و مركز توجه انقلاب بايد به نحوي با ايران در ارتباط باشد.[lxxx]

بعضي از مسلمانان، افكار منفي خود را از طريق تبليغات مفاهيم فرقه‏گرايي همچون  شيعه گري آغاز كردند كه تا حدودي نيز اين اتهام  به امام خميني نسبت داده مي‏شد. به نظر چنين گروههاي مسلمان، امام پيروز شد چراكه ايشان اسلام را تبليغ نمي‏كردند بلكه شيعه گرايي را تبليغ مي‏نمودند. مفهوم آنان از شيعه‏گرايي "كفر" است و امام و تمامي حاميان ايشان نيز كافر تبليغ مي‏شدند. اين واكنش خطرناك عمدتا كاهش احساسات و دلسردي نهايي مسلمانان از انقلاب اسلامي را فراهم كرده بود. نوشته‏هايي نيز در توضيح و تشريح و مبارزه عليه ايران و گرايشات فرقه شيعه آن نوشته شد: اگرچه مسلمانان بيشتر متفرق شده و وفاداري به اسلام خدشه دار شد، اگرچه شور انقلاب در برخي از جوانان مسلمان به سردي گراييد و برخي نيز نهايتا به وضع بد گذشته برگشتند لكن غم‏انگيزترين جنبه تبليغات، عدم درك علت و هدف چنان سؤ تفاهمي بود. جهان كفر، رهبران قديمي مسلمان را جهت معقول جلوه دادن شيعه‏گرايي به عنوان كفر، فريب دادند و همزمان در مجبور ساختن بعضي از ايرانيان جهت اشاعه گرايشات نفاق افكنانه موفق شدند. بنابراين با استفاده دشمنان از تمامي ابزار هاي معمول جهت ايجاد ترس و نفرت و فرار از اسلام يا فرار از كفري كه ايرانيان بدان متهم مي‏شدند(تشيع) ميان مسلمانان، احساسات و نظرات وحدت‏گرا نابود مي‏شد. اين واكنش و عواقب آن با توجه به ركود فكري مسلمانان، اشتباهات و نابساماني هاي سياسي بود كه دشمنان را در نفوذ ميان ما و تقريبا نيل به اهدافشان كمك مي‏كرد، بايد تفهيم شود. سعي مي‏شد تا نور خداوندي تحت عنوان نظم عادلانه جهاني كه امام خميني در زندگي و فعاليت هايشان بر برقراري آن اصرار مي‏ورزيدند، خاموش شود، اما اين كوشش با شكست مواجه شد. بجاي آن اسلام پيروز و انقلابي، قطب اصلي شد كه به مبارزه با قطب كاپيتاليسم پرداخت و جهان حقيقتا دو قطبي شد.[lxxxi]

امـام خميني، كسي بود كه  در مرز جغرافيايي خاصي نمي‌انديشيد، روي سخن وي، به همه مسلمانان در سـرتـاسر جهان بود. فرياد امام  اين بود كه بايد كاخ ستم فرو ريزد و از بنيان برافكنده شود و حـكـومـت اسلامي در جهان اسلام بنيان گذارده شود، امام اين مسأله  را رسالت همگاني مسلمانان جهان مي‌دانست، در هر كجا و با هر فرهنگي و مرامي كه بودند: «وظيفه علماي، اسلام و همه مسلمانان است كه به اين وضع ظالمانه خاتمه دهند و در ايـن راه كـه سـعـادت صـدها ميليون انسان است، حكومتهاي ظالم را سرنگون كنند و حكومت اسلامي تشكيل دهند.)[lxxxii] امام در دوران ستمشاهي چند رهنمود مهم براي برپايي حكومت اسلامي به عالمان آگاه و دردآشناي دين، مي‌دهد: اسـلام راستين، بويژه اصول سياسي و اجتماعي و شيوه حكومتي آن را، آن گونه كه هـست به مردم بشناسانند[lxxxiii] و شبهه‌ها را دقيق و عالمانه و روشن گرانه پاسخ دهند و اثـر نـاشـايـسـت و تباهي آفرين جوآفرينها و تبليغات دشمنان دين و استعمار و ايـادي آنـهـا را از ذهـنها و انديشه ها، با منطق و خرد بزدايند و بفهمانند كه برخلاف تبليغات مسموم دشمن، اسلام، دين حكومت است و گسترش عدل و داد:(بـر مـسـلمانان، بويژه روحانيان و طالبان علوم ديني واجب است كه عليه تبليغات دشـمنان اسلام، بر هر وسيله ممكن بپاخيزند و نشان دهند كه اسلام دين حكومت است و قوانين عدالت گستر آن در جهت برپايي حكومت الهي است»[lxxxiv]

7

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:52 توسط شریفی |

انتخاب اصلح و معيارهاي آن از منظر قرآن و نهج البلاغه

واژگان کليدي: انتخاب، گزينش، معيار، قرآن و نهج البلاغه.

تدوين کننده: عصمت الله شريفي زيرکي

 كارشناسي ارشد علوم سياسي

چکيده:

مردم مسلمان افغانستان در طول تاريخ سياسي اجتماعي خود همواره با حکومت هاي سروکار داشته اند که با استبداد و ستم هاي بي حد و حسر بر مردم حکمراني داشته است. اين مسئله به خصوص در مورد اقليت هاي قومي و مذهي نمود عيني تري داشته است. در اين حکومت ها که همواره با روز و غلبه بر رقيب شکل مي گرفتند رأي و نظر مردم هيچگونه نقشي نداشت. اما سير تحولات در اين سر زمين بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001 بگونه اي  رقم خودر که خروجي آن شکل گيري نظامي سياسي داراي قانون اساسي مدون و نسبتا مترقي است. در قانون اساسي اساس مشروعيت و مقبوليت نظام بر اساس خواست و اراده مردم پيش بيني گرديده است. اکنون که مردم کشورا ما در استانه دومين دوره انتخابات پارلماني قرار دارند. لذا با توجه به اينکه مردم کشور ما متدين و پايبند به ارزش ها و هنجارهاي ديني بوده و هست. لازم است معيارهاي مثبت و منفي يک انتخاب درست و صحيح را از منظر قرآن کريم و نهج البلاغه امام علي (ع) که تالي تلو قرآن به شمار مي رود بررسي نمايم تا کساني که دست به انتخاب مي زنند با توجه به اين معيارها منتخبين شان را گزينش نمايند. قرآن کريم که همان وحي الهي است بعنوان کتاب هدايت انسان ها اساس همه امور بر اصحليت و شايستگي ميداند و همچنين کتاب شريف نهج البلاغه که کلام صادر از معصوم مي باشد در اين رابطه نکات ارزشمندي را به ما مي آموزد که عمل به آن ها قطعا ثمر بخش خواهد بود.    

1- مقدمه

جامعه اسلامي افغانستان در طول تاريخ سياسي خود همواره گرفتار نظام هاي خودکامه و مستبدي بوده است، که بدور از هرگونه معيار و هنجار هاي انساني و الهي به حکمراني مي پرداختند. در نگاه حاکماني از اين دست مردم بسان عناصر بي اراده بايد گوش به فرمان آنان باشند. با تأسف بايد اعتراف نمود که مردم مسلمان کشور ما بدليل برخورداري از حاکماني اينگونه همواره در فقر و فلاکت بدور پيشرفت و ترقي بسر بردند. چون تکيه زننده گان بر اريکه قدرت در گذشته تاريخي کشور ما صرفا به فکر شکمبارگي و عياشي خودشان بودند و از فکر و تلاش در راستاي پيشرفت و ترقي مادي و معنوي مردم غافل بودند. در دوران حاضر که تا حدودي چرخ فلک بر وفق مراد مردم ما بگردش در آمده است و روند حکمراني به سمت مردم سالاري و ذي حق شدن مردم در نحوه اداره امور جامعه مطرح شده است بجاست که در اين برهه از زمان که از حساسيت فوق العاده اي نيز برخوردار مي باشد مردم ما نيز با حساسيت و تيز بيني وارد صحنه شوند. همانطوريکه اشاره گرديد مردم کشور محروم نگهداشته شده افغانستان از حاکميت افراد بي دين، لايک، و تماميت خواه صدمات فراواني را بخود ديده است. اين بار که از قضا براي مردم ما فرصت اظهار نظر و انتخاب پديد آمده است، لازم است مردم عزيز و زجر کشيده از تاريخ گذشته درس عبرت گيرند و از اين فرصت طلايي در راستاي انتخاب افراد لايق، دلسوز نسبت به سرنوشت جامع، متدين و کاردان بهره ببرند و کساني را انتخاب نمايند که بسان حاکمان سلف تنها به فکر منافع شخصي، قبيله اي خويش نباشند. مردم عزيز ما پيرو دين و آييني است که نسبت به تمامي مسائل مبتلابه فردي و اجتماعي انسان ها دستورهاي راهگشا و مترقي دارد. در صورت که اين دستورات و معيار مبناي انتخاب و گزينش افراد جهت اداره امور جامعه قرار گيرد مطمئنا روال امور به سمت صلاح و رهايي از فساد سوق خواهد يافت.

 مردم ما در شرايط حاضر در استانه دومين دوره انتخابات پارلمان قرار دارند. در اين انتخابات مردم ميخواهند براي نهاد قانون گذاري کشور که در هر کشوري از اهميت فوق العاده اي بر خوردار مي باشد نماينده انتخاب کنند چه نيکوست که مردم متدين ما با عبرت آموزي از تجربه تلخ گذشته و سر مشق قرار دادن آن معيار ديني- عقلي را جهت گزينيش نمايندگان خود در پارلمان مد نظر قرار دهند و کساني را انتخاب نمايند که نافع و به صلاح دينا و آخرت شان باشد. انتخاب و گزينش افراد نا لايق، بي دين و دنيا پرست و قدرت طلب علاوه بر آنکه منافع دنيوي مردم را ضايع خواهد نمود، آنان را نزد خدا نيز مسئول مي سازد. سپردن اداره امور بخصوص امر قانون گذاري به کسانيکه شايستگي لازم را دارا نيستند از نظر عقل و دين معاونت در ظلم است که از نظر ديني از محرمات مسلم به شمار مي رود. بنابراين در اين مقاله تلاش مي شود مهمترين ملاک ها و معيارهاي ديني گزينش و انتخاب افراد جهت تصدي امور را تبيين نمايم باشد که بسان چراغ راه کساني قرار گيرد که احيانا در حيرت و سر گرداني مصداق منتخب شايسته قرار دارند.

 

2- جايگاه پارلمان و نماينگان ملت در قانون اساسي افغانستان

بر اساس تجربيات بدست آمده از تاريخ سياسي جهان ثابت گرديده است که نظام هاي سياسي بر آمده از اراده آزاد  مردم مناسب ترين شکل از حکومت است که در آن شهروندان مي توانند به حقوق اساسي شان دست يابند. نظام سياسي که در آن اراده مردم تبلور يافته باشد نظامي که است که داراي قانون اساسي مدون و تائيد شده توسط آرا عموم باشد. نظام سياسي موجود در افغانستان امروز نيز نظامي است که بر اساس قانون اساسي تشکيل يافته و بناست بر طبق اراده و خواست مردم که از طريق نمايندگان آن ها در پارلمان تبلور مي يابد به اداره امور کشور بپردازد. لذا لازم دانستم که در اين قسمت از مقاله فرازهاي از قانون اساسي افغانستان را در رابطه به جايگاه پارلمان و وظايف نمايندگان ملت در پارلمان متذکر گردم:

ماده هشتاد و يکم : شوراى ملي دولت جمهورى اسلامي افغانستان به حيث عالي ترين ارگان تقنيني مظهر اراده مردم آن است و از قاطبه ملت نمايندگي مي کند. هر عضو شورا در موقع اظهار راى ، مصالح عمومي و منافع علياى مردم افغانستان را مدار قضاوت قرار مي دهد.  ماده هشتاد و سوم : اعضاى ولسي جرگه توسط مردم ازطريق انتخابات آزاد، عمومي ، سرى و مستقيم انتخاب مي گردند. ماده هشتاد و پنجم : شخصي که به عضويت شوراى ملي کانديد يا تعيين مي شود، علاوه بر تکميل شرايط انتخاب کنندگان واجد اوصاف ذيل مي باشد۱ - تبعه افغانستان بوده يا حداقل ده سال قبل از تاريخ کانديد يا تعيين شدن ، تابعيت دولت افغانستان را کسب کرده باشد،۲ - از طرف محکمه به ارتکاب جرايم ضد بشرى ، جنايت و يا حرمان از حقوق مدني محکوم نشده باشد، ماده نودم : شوراى ملي داراى صلاحيتهاى ذيل مي باشد:۱ - تصويب، تعديل يا لغو قوانين و يا فرامين تقنيني۲ - تصويب پروگرامهاى انکشافي اجتماعي ، فرهنگي ، اقتصادى و تکنالوژيکي ،۳ - تصويب بودجه دولتي و اجازه اخذ يا اعطاى قرضه ، ۴ - ايجاد واحدهاى ادارى ، تعديل و يا الغاى آن ، ۵ - تصديق معاهدات و ميثاقهاى بين المللي يا فسح الحاق افغانستان به آن ،۶ - ساير صلاحيتهاى مندرج اين قانون اساسي . با توجه به آنچه از فرازهاي قانون اساسي افغانستان نسبت جايگاه پارلمان و نمايندگان آن ياد آور شديم، معلوم مي شود که پارلماني نهادي است که وظايفي خطيري همچون وضع قوانين ، نظارت بر قوه مجريه و... را بعهده دارد. بنابراين نمايندگاني که راهي اين نهاد با اهميت مي شوند نيز بايد داراي شرايط مناسبي باشد. هر چند مردم از نظر حقوقي همه برابرند و نيز در پيشگاه الهي هيچ کس بر ديگري برتري ندارد، مگر به تقوا ([1]) اما همگان در ابراز توانايي هاي خويش يکسان نيستند و به تعبير حضرت علي عليه السلام: «الناس کشجر شرابه واحد و ثمره مختلف »؛ ([2]) مردم به مانند درخت هستند که آبش يکي ولي ميوه هايش متفاوت است. همچنين در کلام امام صادق عليه السلام نيز آمده است که «الناس معادن کمعادن الذهب والفضة » ([3])؛ مردم همچون معادن طلا و نقره اند. بدين روي، بايد معدن شناس و گوهردان آنان را کشف کند و بنا به استعدادي که در هر فرد سراغ دارد، او را به کار گيرد. اگر گاهي شنيده مي شود که برخي دواير از کمبود نيروهاي کاردان و لايق گله دارند، نبايد اين تصور پيش آيد که قحط الرجال است، بلکه بايد به ضعف آنان در زمينه کشف استعدادها و به کارگيري صحيح آن ها پي برد.

در مقابل، هرگاه جذب و انتخاب نيرو در اداره امور به نحو شايسته اي طرح ريزي شود، مي توان اطمينان داد که اداره از ناهنجاري هاي رفتاري کارکنان يا نابساماني هاي بسيار ديگر نخواهد رنجيد؛ زيرا موفقيت و يا شکست هر ادارهي در وهله نخست، در گرو انتخاب صحيح کارکنانش و در مرحله بعد، منوط به کارکرد اعضاي آن است. از اين رو، بررسي معيارهاي انتخاب کارکنان براي دست يابي به اهداف ادارهي، گام مهمي در نظام جامع مديريت منابع انساني به شمار مي آيد و در صورت فقدان آن، اداره ضررهاي مادي و معنوي بسياري متحمل خواهد گشت.آنچه اين نوشتار در صدد بررسي آن است معيارهاي انتخاب و گزينش افراد براي تصدي مشاغل مهمي سياسي- اجتماعي همچون نمايندگي پارلمان است. براي بررسي اين مسئله ابتدا از رهگذر قرآن، اين موضوع را بررسي و سپس باعنايت به بيانات حضرت علي عليه السلام در نهج البلاغه و يا ساير متون روايي بحث را پي خواهيم گرفت که در اين ميان، نامه حضرت علي عليه السلام به مالک اشتر از جايگاه ويژه اي برخوردار است.

 

 

3- اهميت انتخاب صحيح

فلسفه و حکمت انتخاب آن است که صالح ترين افراد از هر حيث گزينش شوند. انتخاب صحيح و معيارمند مسئولان امور جمعي از نظر علم مديريت اهميت زيادي دارد، زيرا انتخاب غلط يا نابجا، يعني انتخاب کساني که توانايي و شايستگي انجام دادن کار را ندارند باعث ضايع شدن منافع جمعي خواهد شد. اصولاً هدف اصلي از ايجاد رويه ها و مراحل مختلف و انجام فعاليت‌هاي متعدد طي فرايند انتخاب اين است که اولاً توان غلبه داوطلب بر موانع مختلف و استقامت و صبر او شناخته شود و ثانيا توانايي وي به نحو کاملتري شناسايي گردد تا سرانجام با کاستن از احتمال تصميم گيري غلط (انتخاب غلط) و افزودن به احتمال تصميم گيري صحيح (انتخاب صحيح)، مديريت با افرادي مواجه نشود که فراتر يا فروتر از سطح تعيين شده باشند.[4]

 از يک سو، هر مقامي داراي ويژگيها و شرايط خاصي است که بر پايه هدف هاي نهاد مورد نظر، پيش بيني ها، برنامه ها و سياستهاي کلي پايه گذاري شده است.[5] از سوي ديگر افراد متقاضي شغل نيز داراي ويژگيهاي فردي مختلفي از نظر هوش، معلومات، مهارتها، نگرشها، اعتقادات و تجربه ها هستند. اصولاً براي برآوردن نيازهاي نهاد و سازمان است که مديران، اقدام به کارمنديابي، گزينش، استخدام، انتصاب، به کارگماري و ارتقا مي کنند. در اين راستا، مديريت بايد از همه خواستاران شغل، اطلاعات تشريحي از دانشها(معلومات شغلي)، مهارتها، تواناييها، قابليت ها و استعدادها، عاملهاي انگيزشي و عملکرد گذشته آنان در دست داشته باشد. مجموع اين اطلاعات براي گزينش صحيح مديران ضروري است و از همين روست که ايجاد پيوند سازگاري بين شرايط لازم براي احراز مقام با ويژگيها، مهارتها و شايستگي هاي گوناگون افراد (تطبيق شرايط شغل با ويژگيهاي شاغل) از عوامل مهم توفيق مديريت در جهت نيل به اهداف سازمان به شمار مي رود.[6] اين موضوع به خوبي جايگاه و اهميت ويژه بحث و بررسي در باره معيارها وشرايط گزينش و انتخاب مديران و کارکنان در مباحث مديريت منابع انساني را نشان مي دهد. در حقيقت، اگر بنا باشد معيار«صلاحيت و شايستگي» در کاملترين شکل خود در گزينش مورد عمل قرار گيرد، بايد به صورت رعايت اصلِ «انتخاب اصلح » پيگيري شود، زيرا دين، عقل و عقلا بر اين امر متفق اند که در شرايط مساوي با وجود فرد «شايسته تر» براي احراز يک مقام، نوبت به فرد «شايسته» نمي رسد. بنابراين، اصل «انتخاب اصلح» يکي از اصولي ترين شرايط براي انتخاب و گزينش است. قرآن کريم نيز در آيه ياد شده [7] با لطافتي خاص اين اصل را مطرح کرده است، زيرا تعبير «اهليت» نه تنها ويژگي «صلاحيت و شايستگي» در همه ابعاد آن از جمله تعهد و تخصص را شامل مي شود، بلکه ويژگي «اصلحيت» نيز درآن منظور گرديده است. علاوه بر اين، آيه شريفه از بعد ارزشي به اين اصل نگريسته و روي هم رفته رعايت آن را در قالب يک فرمان الهي واجب شمرده است. در سخنان و سيره پيامبر گرامي اسلام(ص) نيز نسبت به اصل « انتخاب اصلح» تاکيد شده است. ايشان به صورت يک دستور کلي مي فرمايند: مَنْ وَلَّي مِنْ اَمْرِ المُسْلِمِينَ شَيئا، فَوَلَّي رَجُلاً وَ هُوَ يجِدُ مَنْ هُوَ اَصْلَحُ لِلْمُسْلِمِينَ بِهِ فَقَدْ خَانَ اللّه وَ رَسُولَهُ.[8] کسي که چيزي از امور مسلمين را بر عهده گيرد، سپس فردي را عهده دار کاري کند در حالي که فرد اصلح از او را مي يابد، به خدا و رسول او خيانت کرده است.

4- معيارهاي انتخاب و گزينش اصلح از منظر قرآن کريم

قرآن کريم نقش بسزايي براي نيروهاي لايق قايل است. برخورداري نهادهاي اجتماعي از کارکنان شايسته همواره مد نظر مديران الهي بوده است. به عنوان نمونه، مي توان از اقدام حضرت موسي عليه السلام دربه کارگيري حضرت هارون عليه السلام نام برد. اصل ماجرا در سوره مبارکه طه وارد شده است: هنگامي که حضرت موسي عليه السلام به پيامبري مبعوث گشت، دست دعا و التجا به درگاه الهي دراز کرد و براي تحمل سختي هاي مسؤوليت خودش از خداي بزرگ شرح صدر خواست. از خداوند درخواست نمود تا برادرش هارون را نيز وزير او قرار دهد و به اين وسيله به او پشت گرمي عطا کند و وي را در کارش شريک گرداند. [9] بدين روي، او پس از استعانت الهي، داشتن همکار و نيروي زبده را در انجام ماموريت هاي محوله مورد نظر قرار داد. ممکن است بدوا اين توهم پيش آيد که حضرت موسي عليه السلام روابط خانوادگي را ملاک انتخاب قرار داده است، اما بطلان اين تصور غلط با عبارات خود حضرت موسي عليه السلام آشکار مي گردد؛ آنجا که مي فرمايد: «و اخي هارون هو افصح مني لسانا فارسله معي ردءا يصد قني اني اخاف ان يکذبون.» [10] او مي گفت: اگر مي گويم هارون وزير من باشد به اين دليل است که او افصح است و از فصاحت و قدرت بيان بيش تري نسبت به من برخوردار است و در اين ماموريت، که نياز به ارائه دلايل و حقايق است، برخوردار بودن از فصاحت ملاک شايستگي است. خداوند هم در خواست او را اجابت نمود و فرمود: «سنشدعضدک باخيک ونجعل لکما سلطانا.» [11] بنابراين، همان گونه که از آيات مزبور استفاده مي شود، بهره مندي از همکار لايق يکي از نعمت هايي است که مدير الهي بايد پيش از همه با دعاي خالصانه و تضرع، از خداوند خواستار آن باشد و به تعبير حضرت رسول صلي الله عليه وآله، هرگاه خداوند براي مديري خير بخواهد، او را با همکاري لايق قرين خواهد نمود؛ چنان که اگر فراموش کند، به يادش آرد و اگر به هوش باشد، ياري اش نمايد. [12]

همچنين در قرآن کريم، آيات ديگري را مي بينيم که نحوه انتخاب و دليل گزينش مديران جامعه و ماموران الهي را روشن مي سازد؛ از جمله آيه 247 سوره مبارکه بقره که در آن، به ماجراي طالوت اشاره مي کند. در اين آيه، واژه «اصطفي » به معناي برگزيدن و انتخاب کردن به کار رفته است. مرحوم علامه طباطبائي رحمه الله مي فرمايند: اصطفاء از ريشه «صفو» گرفته شده و به معناي «صاف و پاک » مي باشد. در نتيجه، اصطفاء بهترين وپاک ترين را انتخاب کردن است. [13] خداوند مي فرمايد: ما طالوت را برگزيديم و انتخاب نموديم. اما ملاک گزينش او چه بوده است؟اين سؤالي است که پاسخ آن به خوبي از آيه استفاده مي شود: وقتي خداوند طالوت را به عنوان برگزيده خويش مطرح نمود، بني اسرائيل به اين گزينش اعتراض کردند و گفتند: «چگونه او بر ما حکومت کند، با اين که ما از او شايسته تريم؛ او ثروت زيادي ندارد». در واقع، از نظر بني اسرائيل، ملاک شايستگي، داشتن مال و ثروت بسيار بود و از اين رو، خود را برتر از طالوت مي ديدند و حال آن که خداوند ملاک شايستگي وي را اين چنين برمي شمارد: «قال ان الله اصطفيه عليکم و زاده بسطة في العلم و الجسم و الله يؤتي ملکه من يشاء و الله واسع عليم » [14]؛ گفت: خدا او را بر شما برگزيده و او را علم و قدرت جسماني فراوان بخشيده است. خداوند ملکش را به هر که بخواهد مي بخشد و احسان خداوند وسيع و (از لياقت افراد براي تصدي منصب ها) آگاه است. همچنين در آيات مربوط به انتخاب حضرت موسي عليه السلام براي پيامبري، خداوند اين گونه تعليل مي نمايد: «و لما بلغ اشده و استوي آتيناه حکما و علما و کذلک نجزي المحسنين » [15] و هنگامي که (موسي) نيرومند و کامل شد، حکمت و دانش به او داديم و اين گونه نيکوکاران را جزا مي دهيم. اين آيه، ملاک شايستگي حضرت موسي عليه السلام در اخذ حکم و علم دو چيز مي داند:1. بلوغ اشد (بلغ اشده)؛ يعني از نظر قواي بدني به سني رسيده که از استحکام و قوت برخوردار بود.2. استواء (واستوي)؛ يعني اعتدال و استقرار در زندگي که غالبا پس از مرحله قبلي است.

مرحوم علامه طباطبائي رحمه الله مي فرمايند: در واقع، وقتي حضرت موسي عليه السلام به حد توانايي رسيد و با گذشت پاسي از عمرش، به سن اعتدال (بين سي و چهل سالگي) رسيد، خداوند به او حکم و علم عطا کرد.[16] يافتن افرادي با ويژگي هاي لازم براي احراز تصدي مقام و کار بسيار دشوار است اما کاري است که بايد با آزمون هاي گوناگون در مراحل مختلف صورت گيرد. حضرت علي عليه السلام به مالک سفارش مي کنند که در امور کارگزارانت نيک بنگر و آنان را پس از آزمون به کار گمار و نه با سهل انگاري و خودرايي؛ زيرا سهل انگاري و خودرايي موجب ستم و خيانت است. در سوره مبارکه قصص، وقتي برخورد حضرت موسي عليه السلام را با دختران حضرت شعيب عليه السلام مطرح مي سازد که به کمک آنان شتافت و آنان ماجرا را به پدر اطلاع دادند، حضرت شعيب عليه السلام از حضرت موسي عليه السلام دعوت به همکاري مي کند.

خداوند کلام دختر حضرت شعيب عليه السلام را نقل مي کند که او پيشنهاد به کارگيري حضرت موسي عليه السلام را به پدر مي دهد و دليل شايستگي او را نيز نيروي جسماني و امانت داري مطرح مي سازد: «قالت احديهما يا ابت استاجره ان خير من استاجرت القوي الامين.» [17] در آيات سوره مبارکه يوسف نيز وقتي داستان حضرت يوسف عليه السلام را مطرح مي کند که ايشان از هر اتهامي تبرئه مي شود و عزيز مصر براي او جايگاهي والا در نظر مي گيرد، ايشان پيشنهاد تصدي خزانه داري را مي دهد و دليل آن را نيز توانايي چنين کاري و آگاهي بر اين کار ذکر مي کند: «قال اجعلني علي خزائن الارض اني حفيظ عليم.» [18] در واقع، حضرت يوسف عليه السلام پس از اين که خود را نامزد اين کار مي کند، دليل شايستگي خود را در «حفيظ » و «عليم » بودن مي داند؛ يعني برخورداري از علم و درايت و نگه داري امانت. تا ابينجا تلاش شد که مهمترين ملاک و معيار گزينش و انتخاب افراد براي تصدي امور جامعه را از منظر آيات قرآن کريم بررسي نموديم که حاصل آن از اين قرار است: از مجموع آيات مزبور به دست مي آيد، اين مطلب است که در واگذاري امور به افراد، ملاک ها و معيارهايي مد نظر بوده که به فراخور منصب و مقام ممکن است از لحاظ مصداق متفاوت باشد؛ مثلا، وقتي سخن از جنگ و ميدان نبرد است (ماجراي طالوت عليه السلام)، برخورداري از قواي بدني فضيلت محسوب مي شود، وقتي سخن از ماموريت پيام رساني و تبليغ است (ماجراي موسي و هارون عليهما السلام)، فصاحت و قدرت بيان برتري به حساب مي آيد، وقتي سخن از کارگزاري است (ماجراي شعيب عليه السلام)، قدرت جسماني و امانت داري مزيت به شمار مي رود و در نهايت در مورد تصدي خزانه داري (ماجراي حضرت يوسف عليه السلام)، نگهبان و امين بودن فضيلت است که در کنار علم و دانش مطرح مي شود. بنابراين، ملاک گزينش مديران الهي برخورداري آنان از ويژگي هاي لازم براي احراز پست مورد نظر است که به فراخور وظيفه آنان متفاوت مي باشد. اما در مجموع، مي توان همه شروط را در دو عنوان بهره مندي از علم و تخصص از يک سو و برخورداري از کمالات و فضايل اخلاقي و تعهد از سوي ديگر، دانست.

5- معيارهاي انتخاب اصلح از ديدگاه حضرت علي عليه السلام

با تدبر در خطبه ها، نامه ها ، کلمات قصار و حکمت هاي امام علي عليه السلام در نهج البلاغه در مي يابيم که مهترين آموزه هاي سياسي- اجتماعي و اخلاقي مربوط به زمامداري در اسلام در اين فرازها نهفته است. واقعيت آن است که در تاريخ سياسي مسلمانان پر افتخارترين دوره زمامداري که در آن اداره امور جامعه اسلامي بر اساس عادلانه ترين قوانين توسط بهترين قانون دان و مدير به بهترين نحو ممکن صورت مي گرفت که در آن تمامي مردم از حقوق اساسي شان برخوردار بودند، دوران حکومت رسول مکرم اسلام و پس از آن حضرت دوران زمامداري کوتاه اما طلايي امام علي (ع) بود. و اما ديگر کسانيکه به طريقي زمامداري جامعه اسلامي را بعهده گرفتند بجز فلاکت، تباهي و سياه روزي ارمغاني ديگري را به همراه نداشت.  چه مي شد که امت اسلام پس از وفات رسول گرامي اسلام (ص) مطابق فرمايشات آن حضرت که بر گرفته از وحي الهي است تحت ولايت وصي بر حق و بلا فصل آنحضرت ( امام علي ابن ابي طالب ) قرار مي گرفت. هرازان افسوس که جامعه اسلامي در اثر غرض ورزي و جاه طلبي عده اي از اين فيوضات اين گوهر گرانقدر محروم گرديد بطوريکه تا به امروز جامعه انساني از فيض عدالت واقعي محروم گرديد و اين وضعيت ادامه خواهد تا يگانه منجي عالم انساني از ظلم و بي عدالتي ، از ذريه پال آن حضرت تشريف فرما گردد، به اميد آنروز. آنچه از تدبر و دقت در متون ديني بدست مي آيد اين است که معيارهاي گزينش و انتخاب در قالب بايدها و نبايدها مطرح گرديده است. در ادامه اين بحث مهمترين خصوصيات بايدي و نبايدي مديران و مسئولان در جامعه اسلامي را از منظر نهج البلاع شريف، اين گوهر گرانبهاي به يادگار مانده از آن حضرت ( ع ) بررسي مي نمايم.  

الف- معيارهاي مثبت و بايدي

1. برخورداري از عقل سليم: کسي که ميخواهد اداره امور اجتماعي مردم را به عهده گيرد لازم است انسان عاقل و زيرک باشد. آدم ساده لوح و کم خرد هرگز قادر نخواهد بود که در زدو بندهاي سياسي و اداري منافع موکلين خود را تامين نمايد. صفات ايجابي مشاوران را در کلام امام صادق عليه السلام مي بينيم که مي فرمايند: «شاور في امورک مما يقتضي الدين من فيه خمس خصال: عقل و حلم و تجربه و نصح و تقوي »؛ [19]  در کارهايت که اقتضاي ديني دارد، با کسي که داراي اين پنج ويژگي است مشورت کن:

2. برخورداري از تجربه کافي: داشتن تجربه از اموري مهمي است که ضامن به سر انجام رسيدن صحيح کارها مي شود بطوريکه تجربه را برترين استاد شمرده اند.[20]

3. برخورداري از روحيه نصيحت گري و نحصيت پذيري: فردي که قرار است براي مسئوليت هاي جمعي بر گزيده مي شود بايد از روحيه نصيحت گري نسبت به کساني که به ارزش هاي انساني و الهي بي توجهي مي کنند برخوردار باشد و بي تفاوت از کنار مسائل نگذرد.[21]

4. برخورداري از تقوا الهي : از مسائل بسيار مهم و تعيين کننده اي که يک نماينده يا هر مسئولي در امور جمعي بايد آنرا مراعات نمايد رعايت تقواي الهي در رفتار شخصي و نيز جمعي است. از نظر ديني بالاترين درجه اعتماد در کساني وجود دارد که آنان به زيور تقوا آراسته باشند. [22] باز در نهج البلاغه نسبت به معيارهاي گزينش چنين آمده است: «فول من جنودک انصحهم في نفسک لله و لرسوله و لامامک و انقاهم جيباوافضلهم حلماممن يبطي ءعن الغضب و يستريح الي العدر ويراف بالضعفاء و ينبوعلي الاقوياء و ممن لا يثيره العنف و لا يقعد به الضعف ثم الصق بذوي الاحساب و اهل البيوتات الصالحة و السوابق الحسنة ثم اهل النجدة و الشجاعة و السخاء و السماحة فانهم جماع من الکرم و شعب من العرف.»[23] ارتشيان و نيروهاي نظامي و انتظامي از نگاه حضرت علي عليه السلام چنين کساني بايد باشند:

6. پايبندي به اجراي حدود الهي: اتصاف به صفت خيرخواهي و دلسوزي در اجراي احکام خداوند و اوامر پيامبر و اولي الامر امري است بايد در مسئولان وجود داشته باشد؛ [24] جامعه اي که متدين و وفادار به ارزش هاي ديني است و در اين مسير جان فشاني هاي وصف ناپذيري از خود نشان داده است، بايد در انتخاب نمايندگان نهاد قانون گذاري دقت هاي لازم را بنمايند تا کساني انتخاب شوند که براي تحکيم ارزش ها و هنجارهاي مورد احترام مردم تلاش نمايد.

7. داراي ظرفيت و سلامت روحي: نمايندگان مردم بايد داراي سعه صدر و آرامش روحي باشند؛ کساني که مي خواهند بعنوان نماينده مردم در پارلمان انتخاب شوند بايد داراي روحيه مردمي و مردم مدار باشند و بعد انتخاب شدن از مردم فاصله نگيرند. [25]

8. اتصاف به پاک دامني و پارسايي : فرد يا افرادي که بعنوان نماينده مردم راهي نهاد پارلمان مي شود بايد کسي باشد که در ميان مردم معروف به صفات نيکي چون پاکدامني و پارسايي باشد وگرنه مردم از راهيابي افراد آلوده به رزايل اخلاقي زيان خواهند ديد. [26]

9. برخوردار از حسن سابقه : مردم بايد تلاش نمايند از گزينش افرادي که داراي سوء پشينه از قبيل ظلم و ستم در حق مردم، جنايت و آدم کشي، و بي ديني شهرت دارند خوداري کنند چون راهيابي چنين افرادي در پارلمان و يا هر نهادي ديگر در حقيقت کمک کردن به ظلم و جنايت آنان که با خون و سرشت آنان عجين مي باشد شمرده مي شود.[27]

10. پايدار در برابر مشکلات و ناملايمات: نماينده مردم بايد به نحوي زندگي کند که در برابر مشکلات و دشواري ها استقامت داشته باشد و در هر شرايطي در راستاي دستيابي به اهداف مطلوب تلاش نمايد.[28]

11. برخورداري از حليم و بردباري: فرد خويشتن دار در وقت عصبانيت و مسلط بر نفس خود در شرايط حاد براي تصدي امور جمعي مناسب است؛ افرادي که بعنوان نماينده مردم انتخاب مي شوند بايد کساني باشند که داراي حلم و اعتماد به نفس باشد. انساني که چنين نباشد توان کار کردن و خدمت رساني به مردم خود را نخواهد داشت.[29] يکي از خصايص مهمي که يک نماينده پارلمان يا هر مسئول ديگر لازم است از آن برخوردار باشد داشتن حلم و بردباري است. آدم  تندخو، نا شکيبا و عجول توانايي استقامت در مسند محوله به او را ندارد و نمي تواند با ديگران تفاهم و سازگاري داشته باشد. [30]

12. بهره مندي از روحيه عفو و گذشت: انسان هاي کينه توز و انتقام جو اگر به قدرتي دست يابند تلاش مي کنند از قدرت که بدست آورده است جهت عملي ساختن نيات شوم خود سوء استفاده نمايد. [31]

13. شجاع و پيشتاز در ميدان نبرد: افرادي ترسو و بز دل صلاحيت نمايندگي مردم را ندارند. فردي من حيث نماينده مردم گزينش مي شود بايد در هر شرايط بدنبال منافع مردم خود باشد نه اينکه براي خود سراي امن تهيه و از مشکلات مردم بي خبر باشد. بسياري از نمايندگاني که در دوره قبل از مردم رأي گرفتند بعد از راهيابي به پارلمان حتي يکبارهم به مردمي که به آنان رأي داده بودند به بهانه هاي واهي که حاکي از بزدل بودن آنان بود از آمدن در ميان مردم و گوش دادن به درد دل آنان خوداري نمودند.[32]

14.  برخورداري از رحم و عاطفه نسبت به محرومان و ضعيفان؛ فردي که مورد اعتماد مردم قرار مي گيرد و بعنوان نماينده انتخاب مي شود بايد همواره تلاش کند که مصدر خير قرار گيرد و نسبت به حل مشلات نيازمندان در حد توان اش کمک نمايد نه اينکه صرفا به فکر جمع کردن مال و منال و تهيه وسايل لوکس براي خود باشد.[33]

15. برخورداري از غيرت ديني:؛ هميت و غيرت ديني به معناي حساس بودن نسبت فرامين الهي يا بلند نظر  بطوريکه هر آنچه را غير خداست کوچک بشمارد؛ فردي که از سوي مردم بعنوان نماينده انتخاب مي شود بايد داراي عزت نفس باشد و اهداف عاليه را در ازاء منافع زود گذر مادي فراموش نکند. اين ها ملاک ها و معيارهاي انتخاب افراد براي مناصب مهم اجتماعي- سياسي است که اگر با دقت و ظرافت در هنگام گزينش رعايت گردد اين انتخاب پشيماني در پي نخواهد داشت.[34] همان گونه که ملاحظه گرديد، حضرت علي عليه السلام در باره هر شغل و منصبي، معيارهاي لازم را ارائه مي دهند؛ معيارهايي که بازگشت همه آن به ملاک هاي قرآني است، اما با تفصيل همچنان که در بحث آيات قرآني معلوم شد شرط شايستگي و برتري برخورداري از علم و فضيلت و يا به تعبيري، تخصص و تعهد است.

 علي عليه السلام نيز بر اين مهم در بيانات خود اشاره دارند، ولي با اين تفصيل که علم قاضي با علم فرمانده نظامي و نيز تعهد و بهره مندي قاضي از فضيلت هاي اخلاقي با کارگزار متفاوت است؛ هر کس نسبت به مقام و پستي که اشغال کرده بايد از تخصص لازم برخوردار باشد و ازضريب ايمني اخلاقي که لازمه آن شغل است، برخوردار باشد؛ مثلا قاضي نبايد به يک طرف دعوا نظر کند، فرمانده در ميدان نبرد ترسو باشد و در پشت جبهه، بي رحم و ... . بر اين اساس، داشتن «تعهد» نيز به مثابه «تخصص » در پست هاي گوناگون از سطوح متفاوتي برخوردار است. اما يافتن افرادي با ويژگي هاي لازم براي احراز تصدي مقام، کار بسيار دشوار و حساسي است؛ کاري که بايد با آزمون هاي گوناگون در مراحل مختلف به آن پي برد. حضرت علي عليه السلام در اين زمينه، مالک را سفارش مي کنند که مبادا با سهل انگاري وخودرايي، کسي را به مقامي بگمارد: «انظر في امور عمالک فاستعملهم اختبارا و لا تولهم محاباة و اثرة فانهما جماع من شعب الجور و الخيانة »؛ در امور کارگزارانت نيک بنگر و آنان را پس از آزمون به کار گمار و نه با سهل انگاري و خودرايي؛ زيرا سهل انگاري و خودرايي موجب ستم و خيانت است. علي عليه السلام، که دست پرورده مکتب اسلام است و از زلال وحي و قرآن سيراب گشته، بر دو ويژگي علم و دانش و تعهد و فضيلت تاکيد دارد و اصولا زوال و بقاي دولت را در آن مي داند: «زوال الدول باصطناع السفل »؛ ([35]) زوال و سقوط دولت ها به واسطه به کارگيري دونان است.

ب- معيارهاي منفي

همانگونه که اشاره گرديد معيارهاي گزينش و انتخاب از منظر آموزه هاي ديني در دو جنبه طرح گرديده است که برخي جنبه اثباتي دارد که بايد در افراد وجود داشته باشد و برخي جنبه منفي دارد که نبايد وجود داشته باشد. انسان ها از نظر شخصيتي باهم متفاوت اند و اين حقيقت در آموزه ديني ما تصريح گرديده است. ابعاد شخصيتي انسان برخي جنبه بايدي دارد و برخي نيز جنبه نبايدي. ما براي اينکه بايدها و نبايدهاي شخصيتي افراد را بخصوص افرادي که بناست براي اداره امور جمعي يا احراز کرسي نمايندگي گزينش شوند  بدرستي بشناسيم بايد به سخني کسي روي آوريم که خود از نظر شخصيتي برترين است بطوريکه معيارهاي مثبت را دارد و معيارهاي منفي را ندارد. و اين فرد کسي جز رسول گرامي اسلام (ص) و ديگر معصومين و در رأس آن ها امام علي عليه السلام نيست: امام علي عليه السلام مهمترين صفات و ويژگي هاي مشاوران(مجلس شورا) را ذکر مي کنند: « و لاتدخلن في مشورتک بخيلا يعدل بک عن الفضل و يعدک الفقر و لا جبانا يضعفک عن الامور و لا حريصا يزين لک الشره بالجور...» صفات سلبي مشاوران از نظر ايشان عبارت است از: نداشتن همکاري با ظالمان؛ سابقه مسئوليت در دستگاه ظلم و جور (ياري گناهکاران و دوستي با ستمگران) امري است که نبايد در فردي منتخب مردم وجود داشته باشد؛ حضرت علي عليه السلام در اين رابطه فرموده است: «إنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَن کانَ لِلْأَشرار قَبْلَکَ وزيرا... فَإنَّهُمْ أَعْوانُ الأَثَمةِ وَ إخوانُ الظَّلمةِ». «بدترين وزير و معاون براي تو کسي است که وزير و معاون زمامدارانِ بد و اشرار پيش از تو بوده اند... آنان همکار گناهکاران و برادر ستمکارانند». [36] بر اساس آنچه که در نامه حضرت علي به مالک اشتر نخعي آمده مي توان مجموعه اي از صفات منفي و نبايدي را استخراج نمود که در فردي مسئول در امور جمعي نبايد باشد:

1. بخل داشتن:؛ آدم بخيل اگر در مصدر امور جمعي قرار گيرد خيري از او نصيب ديگران نخواهد شد. بخيل نباشند که تو را از بخشش بازدارند و از ناداري بترسانند؛ انسان هاي بخيل اگر در مصدر امور قرار گيرند نه تنها خود از انجام اموري لازم براي ديگران خوداري مي کنند که ديگران را نيز از اين کار منع مي کنند. مولي علي (ع) در اين رابطه مي فرمايد:«  وَ لَاتُدْخِلَنَّ في مَشْوِرَتِکَ بَخِيلاً يعْدِلُ بِکَ عَن الفَضْلِ وَ يعِدُکَ الْفَقْرَ. بخيل را در مشورت خود دخالت مده! زيرا تو را از احسان منصرف و از تهيدستي و فقر مي ترساند. [37]

2. آلودگي به گناه و معصيت؛ «وَ مَنْ شَرِکَهُم فِي الآثامِ فلا يکوُنَنَّ لَکَ بِطانَةً» کساني که در انجام کارهاي حرام با گناهکاران و اشرار شريک و يار بوده اند نبايد محرم اسرار تو باشند». [38]

3. شيفته قدرت بودن: فردي که از خوي سرکشي و عدم ظرفيت روحي برخوردار باشد شايسته نمايندگي مردم را ندارد؛  حضرت علي (ع) در اين خصوص فرموده است: «مِمَّنْ لَاتُبْطِرُهُ الکَراَمَةُ فَيجْتَرِئَ بِهَا عَلَيکَ في خِلاَفٍ لَکَ بِحَضْرَةِ مَلَإٍ». «(برگزين) از ميان کساني که موقعيت و مقام، آنان را مست و مغرور نسازد تا در حضور بزرگان و سران، نسبت به تو مخالفت و گستاخي کنند». [39]

4.کوتاهي در انعکاس مشكلات مردم؛ در متن فرمان حضرت امير المومنين به مالک اشتر نخعي نسبت به اين مسئله چنين آمده است: کوتاهي در امور ذيل به سبب غفلت و فراموشي؛ و لاتَقْصُرُ بِهِ الغَفْلَةُ. و در اثر غفلت، کوتاهي ننمايد در: الف) رساندن نامه هاي کارگزاران زمامدار به او «عَنْ ايرادِ مُکاتباتِ عُمَّالِکَ عَلَيکَ [40] ب) دادن پاسخ شايسته از طرف زمامدار به نامه هاي کارگزاران وي «وَ إصْدارِ جَوابَاتِها عَلَي الصَّوابِ عَنْکَ». [41]

5. بي تدبيري در انجام وظايف: طبق فرازي از نهج البلاغه  سستي در بستن قراردادها از اموري است که در يک مسئول امور نبايد مشاهده گردد:؛ وَلَايضعِفُ عقدا اعْتَقَدَهُ لکَ.بايد قراردادهايي که براي تو تنظيم مي کند سست و آسيب پذير نباشد.[42]

6.نداشتن ابتکار هنگام بروز مشكلات: باز در نهج البلاغه شريف يکي از معيارهاي منفي ناتواني در حل و فصل قراردادهاي مسأله دار دانسته شده است:؛ وَلَايعْجِزُ عن إِطْلَاقِ مَا عُقِدَ عَلَيک. و از يافتن راه حل براي قراردادي که به زيان تواست، عاجز نباشد. [43]

7. آگاهي نداشتن از جايگاه خود: جهل نسبت به جايگاه و مرتبه خويش و ديگران؛ از جمله معيارهاي منفي است که در کلام حضرت علي (ع) بدان تصريح گرديده است:« وَ لايجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ في الأُمُور. و نسبت به ارزش و منزلت خويش در کارها ناآگاه و بي اطلاع نباشد. فَإنّ الجاهِلَ بِقَدْرِ نفسهِ يکون بقدرغَيرِهِ أَجْهَلَ. که شخص ناآگاه از منزلت خويش، از ارزش و جايگاه ديگران ناآگاهتر خواهد بود. [44]

8. مردم فريبي: ظاهرسازي و تظاهر به خوش خدمتي؛ يکي از معيارهاي منفي است که در نهج البلاغه شريف بيان شده است:« ثُمَّ لايکُنِ اخْتِيارُکَ إياهُمْ عَلي فِرَاستِکَ وَ اسْتِنَامَتِکَ و حُسْنِ الظَّنِ مِنْکَ، فَإنَّ الرِّجالَ يتَعَرَّضونَ لِفِرَاَسَاتِ الوُلاةِ بتصَنُّعِهِم و حُسْنِ خِدْمَتِهِمْ وَ لَيسَ وَراءَ ذلِکَ مِنَ النَّصيحةِ وَ الأَمانَةِ شَئٌ. سپس در انتخاب آنان هرگز به فراست و خوش بيني و خوش گماني خود تکيه مکن، چرا که مردان زرنگ طريقه جلب نظر و خوش بيني زمامداران را با ظاهرسازي و تظاهر به خوش خدمتي خوب مي دانند، در حالي که در پشت اين ظاهر جالب هيچ گونه امانتداري و خيرخواهي وجود ندارد. [45]

9. نداشتن اعتماد به نفس: مغلوب بزرگي کارها شدن؛ امري است که در يک شخص نماينده و مدافع حقوق مردم نبايد وجود داشته باشد. حضرت در اين رابطه فرموده است:« وَاجْعَل لِرَأسِ کُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورکَ رأساً منهم لَايقْهرُهُ کبيرُهَا.بايد براي هر بخشي از کارهايت رئيسي انتخاب کني که کارهاي مهم وي را مغلوب و در مانده نسازد. [46]

10. ترس از مسئوليت پذيري: از ديگر معيارهاي منفي در يک مسئول مردم پريشان شدن و ترس از فراواني کار است؛ حضرت امير المومنين در اين مسئله فرموده است: وَلايتَشَئتُ عَلَيهِ کَثيرُها. و کثرت کارها او را پريشان و خسته نکند. [47] صفت بز دلي و ترسو بودن از صفات منفي اي است که وجود آن در شخص موجب سلب صلاحيت از او مي گردد. آدم هاي ترسو هيچگاه نخواهند توانست داراي موضع گيري حق طلبانه و مدافع حقيقي منافع مردم باشند. آنان همواره ترس عناصر اجبار گر و يا از دست رفتن مقام و موقعيت مادي خود شان  صالح مردم را فداي مي کنند.  امام علي (ع) در نامه شان به مالک اشتر به اين مسئله اشاره فرموده است:« وَ لاَجَبَاناً يضْعِفُکَ عن الامور. و نيز با فرد ترسو مشورت مکن! زيرا در کارها روحيه ات را تضعيف مي نمايد. [48]

11. حريص بودن نسبت به ماديات: اگر انسان هاي حريص و مادي گرا در مسند امور جمعي بخصوص آنجايکه که پاي ماديات در ميان باشد از فکر رفع نيازمندي مستحقين بدور و تنها به فکر زر اندوزي و ازياد اموال خود مي پردازد. امام علي السلام در اين رابطه فرموده است:« وَ لاَحَريصا يزَينُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ. همچنين حريص را به مشاورت مگير! که ستمگري را در نظرت زينت مي دهد. [49]  

 

 

ج- نبايد هاي کاري نمايندگان  

آنچه که تا کنون بحث و بررسي گرديد عمدتا مربوط بود به صفات مثبت و منفي که مسئولان امور جمعي به خصوص نمايندگان مردم بايد از آنها برخوردار باشند. در ادامه به برخي از توصيه و دستوراتي وارده در متون ديني مي پردازيم که مربوط مي شود به بايدهاي کاري مسئولان امور:

1. فدا کردن اصول و تمسک به فروع ؛ افرادي که بعنوان نماينده پارلمان انتخاب مي شوند بايد در دوران نمايندگي خود همواره در پي تحقق اهداف و آرمان هاي اصولي و اساسي مردم خود باشد نه آنکه اين اصول را فداي منافع کم ارزش و موقتي نمايند. حضرت علي (ع) مي فرمايد: « يستدل علي ادبار الدول باربع: تضيع الاصول و التمسک بالفروع و تقديم اراذل و تاخير الافاضل »؛ [50] انحطاط و سقوط دولت در چهار چيز است. نماينده مردم بايد سعي کند که همت خود را در راستاي تحقق و حل مشلات اساسي مردم معطوف دارد و از در گير شدن در مسائل فرعي و کم اهميت خوداري نمايند.

3. مقدم داشتن فرومايگان و اراذل؛ يکي مسائلي که در حوزه کاري مسئولان بايد مورد توجه باشد آن است که از قرار دادن کارها بدست افراد فرومايه و رزل جلوگيري نمايند. افرادي که نماينده مردم مي شوند بايد سعي نمايند که دور و بر آنان را افراد لايق و شايسته بگيرد نه افراد سودجو و پست.[51]

4. عقب راندن شايستگان وافراد بافضيلت. نماينده دلسوز و متعهد کسي است که تلاش کند افرادي شايسته با فضليت را در مسند امور راه دهد تا منافع مردم هرچه بيشتر تأمين گردد. [52] حاصل سخن: همانگونه که ملاحظه گرديد، در بيانات مولاي متقيان (ع) خطوط کلي جامعه «شايسته سالار» تبيين شده است. بدين روي، هرگاه ديده شود که مامور دولتي فاقد شروط لازم گشته است و يا اصولا از ظرفيت و توان لازم براي تصدي شغل خود برخوردار نيست، بايد تعويض شود. در اين زمينه، ايشان پس از عزل محمد ابن ابي بکر از استانداري مصر و نصب مالک اشتر به جاي او مي فرمايند: «فقد بلغني موجدتک من تسريح الاشتر الي عملک و اني لم افعل ذلک استبطاء لک في الجهد و لا ازديادا في الجد و لو نزعت ما تحت يدک من سلطانک لولايتک ما هو ايسر عليک مؤونة و اعجب اليک ولاية»؛ [53] «به من خبر رسيده از اين که تو (محمد بن ابي بکر) را از منصب مديريت مصر برداشته و مالک اشتر را به جايت نصب کرده ام دلگير شده اي. اين تعويض براي سستي تو يا افزودن کوشش تو انجام نگرفته است؛ اگر حکومت مصر را از تو مي گيرم مديريت ديگري که، هم آسان تر و هم از نظر روحي مناسب تر باشد، به تو مي سپارم.»

ملاحظه مي شود که حضرت علي عليه السلام با نزديک ترين افراد و ياران خود چگونه برخورد مي کند. اين درس را از پيامبرصلي الله عليه وآله فرا گرفته است؛ زيرا در سيره حضرتش چنين وارد شده که به حاکم مکه فرمودند: «لو اعلم لهم خيرا منک استعملته عليهم »؛ ([54]) اگر براي اداره مکه بهتر از تو کسي را مي شناختم، برمي گزيدم. بنابراين، بايد گزينش افراد بر اساس شايستگي آنان صورت گيرد. در غير اين صورت، مسؤوليت بزرگي متوجه مدير خواهد بود. پيامبرصلي الله عليه وآله مي فرمايد: «من استعمل عاملا من المسلمين و هو يعلم ان فيهم من هو اولي بذلک منه و اعلم بکتاب الله و سنة نبيه فقد خان الله و رسوله و جميع المسلمين »؛ [55]

هر کس مسلماني را به استخدام در آورد، در حالي که مي داند در جامعه اسلامي شايسته تر و آگاه تر از او به کتاب خدا و سنت رسول وجود دارد، به خدا و رسول و تمام مسلمانان خيانت کرده است. حال که تا حدي اهميت به کارگيري شايستگان در اداره امور معلوم گشت و روش گرديد که عدم به کارگيري آنان و استفاده از نيروهاي نالايق چه زيان هايي (اعم از مادي و معنوي) به دنبال دارد، اين سوال مطرح شود که از منظر علي عليه السلام، ملاک شايستگي و لياقت چيست؟ براي يافتن جواب، بايد به عهدنامه حضرت به مالک اشتر، استاندار منصوب ايشان در مصر، مراجعه نمود؛ منشور متقن و وثيقي که گوهرهاي ناب فراواني مي توان از آن يافت. ايشان در اين عهدنامه ضمن سفارش هاي لازم به مالک اشتر براي رعايت تقواي الهي و مصالح دين و ملت، در زمينه به کارگيري افراد در مناصب و پست هاي گوناگون رهنمودهاي حيات بخشي دارند. حضرت عليه السلام پيش از همه، ارکان حکومت و يا افراد و طبقاتي که حکومت را اداره مي کنند به چند دسته تقسيم نموده که براي هر يک صفات و ويژگي هايي را نيز مد نظر قرار داده اند.

نتيجه گيري:

از مجموع مباحثي که در اين مقاله بحث و بررسي گرديد مي توان چنين نتيجه گيري نمود: مردم مسلمان افغانستان پس از قرن هاي متمادي که در آن استبداد و تبعيض تحت عناوين مختلف بر آنان اعمال مي شد، فرصت يافته اند که در فضاي مردم سالارانه کنوني به ابراز نظر و انتخاب بپردازند. مسئله امروز کشور ما مسئله انتخاب نمايندگان پارلمان است. بر کسي پوشيده نيست که در هر نظام مردم سالار پارلمان از جايگاه حساسي برخوردار است. از نظر قانون اساسي کشور ما نيز پارلمان بعنوان اصلي ترين نهادي که مظهر اراده مردم تلقي مي گردد که مردم از طريق آن به نظارت و کنترل بر قوه مجريه به منظور جلو گيري از استبداد و تضيع حقوق مردم مي پردازند. شايسته است که مردم مسلمان و متدين ما کساني را به عنوان نمايندگان شان در اين نهاد مهم انتخاب نمايند که داراي معيارها و ملاک هاي لازم براي نمايندگي باشند.

بديهي است که مردم متدين و فهيم کشور ما نسبت به ضرورت انتخاب و گزينش افراد اصلح به خوبي واقف اند. اما با توجه به اينکه در شرايطي تنور انتخابات با تبليغات پر زرق و برق و احيانا گمراه کننده همراه خواهد بود لازم است مردم شريف و متدين ما ملاک و معيار گزينش و انتخاب را اين تبليغات غرض آلود و گمراه کننده قرار ندهند بلکه بدنبال معيارها و ملاک واقعي انتخاب اصلح باشند. ترديدي نيست که معيار و ملاک اصلح را بايد از زبان دين ناب که مردم ما با جان و دل پذيراي آن مي باشند جستجو نمود. در اين مقاله مهمترين ملاک و معيارها براي انتخاب اصلح را از لسان قرآن کريم که وحي الهي است و نيز نهج البلاغه امام علي عليه السلام بازگو کرديم که اگر اين ملاک و معيارها سرلوحه گزينش و انتخاب مردم شريف و متدين ما قرار گيرد قطعا پشيماني که در اعمال ساير ملاک ها در پي خواهد بود رخ نخواهد.

 

    

پي نوشت ها:

1. حجرات: 13

2.  آمدي، غررالحکم، ج 1، ص 96

3. يعقوب کليني، فروع کافي، ج 8، ص 177

4  سيد جوادين، سيد رضا، برنامه ريزي نيروي انساني، تهران، چاپ اول، انتشارات دانشکده مديريت دانشگاه تهران، 1373، ص 120 - 119

5. کونتز و ويهريخ، اصول مديريت، ترجمه طوسي و ديگران، تهران، ، مرکز آموزش مديريت دولتي، چاپ اول، 1370 ص45

6. همان، ص 85، 46 و 67  

7. نساء / 8

8. مکارم شيرازي، ناصر، مديريت و فرماندهي در اسلام، قم، چاپ يازدهم، مدرسة الامام اميرالمؤمنين(ع)، 1376، ص 716.

9. طه: 29 - 34

10. قصص: 34   

11 .قصص: 35

 12. نهج البلاغه، ترجمه جواد فاضل، ص 30

 13. سيدمحمدحسين طباطبائي،الميزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11

 14. بقره: 247قصص: 14  

 15. سيدمحمدحسين طباطبائي،الميزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11  

 16. قصص: 26  

 17. يوسف: 55  

 18محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 75، ص 103  

19. نهج البلاغه نامه 53.   

 20. همان،  

 21. همان.

 22. همان.  

 23. همان.  

 24. همان.

 25. همان.  

 26. همان.  

  27. همان.

 28. همان.  

 29. همان.  

 30. همان.  

 31. همان.   

 32. همان.

 33. همان.

4. جمعه آمدي، غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864

 35. همان، فراز 17

 36. همان، فراز 17  

 37. همان، فراز 52  

 38. فراز 52  

 39. فراز 52   

 40. نهج البلاغه نامه 53، فراز 52

 41. همان، فراز 52  

 42. همان، فراز 52  

 43. همان، فراز 53  

 44. همان، فراز 54

 45. همان، فراز 54  

 46. همان، فراز 16  

 47. همان، فراز 16  

 48. همان، فراز 16

 49. غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864  

 50. همان.  

 51. همان.  

 52. همان.

53. نهج البلاغه، نامه 34

 54. اسدالغابة في معرفة الصحابه، ج 3، ص 358

55. همان.

56. بيهقي، سنن، «نظام الحکم و الادارة »، ج 10، ص 11

 

 



[1] حجرات: 13

[2]  آمدی، غررالحکم، ج 1، ص 96

[3] یعقوب کلینی، فروع کافی، ج 8، ص 177

  سید جوادین، سید رضا، برنامه ریزی نیروی انسانی، تهران، چاپ اول، انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، 1373، ص 120 - 119 [4]

کونتز و ویهریخ، اصول مدیریت، ترجمه طوسی و دیگران، تهران، ، مرکز آموزش مدیریت دولتی، چاپ اول، 1370 ص45[5]

همان، ص 85، 46 و 67[6]

نساء / 58[7]

[8] مکارم شیرازی، ناصر، مدیریت و فرماندهی در اسلام، قم، چاپ یازدهم، مدرسة الامام امیرالمؤمنین(ع)، 1376، ص 716.

طه: 29 - 34[9]

قصص: 34[10]

قصص: 35[11]

نهج البلاغه، ترجمه جواد فاضل، ص 30[12]

[13] سیدمحمدحسین طباطبائی،المیزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11

بقره: 247[14]

قصص: 14[15]

سیدمحمدحسین طباطبائی،المیزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11[16]

قصص: 26[17]

یوسف: 55[18]

محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 75، ص 103[19]

همان،[20]

همان.[21]

همان.[22]

همان.[23]

همان.[24]

همان.[25]

همان.[26]

 همان.[27]

همان.[28]

همان.[29]

نهج البلاغه نامه 53.[30]

همان.[31]

همان.[32]

همان.[33]

همان.[34]

[35] غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864

همان، فراز 17[36]

همان، فراز 16[37]

همان، فراز 17[38]

همان، فراز 52[39]

فراز 52[40]

فراز 52[41]

نهج البلاغه نامه 53، فراز 52[42]

همان، فراز 52[43]

همان، فراز 52[44]

همان، فراز 53[45]

همان، فراز 54[46]

همان، فراز 54[47]

همان، فراز 16[48]

همان، فراز 16[49]

غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864[50]

همان.[51]

همان.[52]

[53] نهج البلاغه، نامه 34

[54] اسدالغابة فی معرفة الصحابه، ج 3، ص 358

[55] بیهقی، سنن، «نظام الحکم و الادارة »، ج 10، ص 11

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:50 توسط شریفی |

عنوان: بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي از منظر اماميه  

 

تدوين كننده: عصمت الله شريفي زيركي، كارشناسي ارشد علوم سياسي

 

 

كليد واژه‌ها: فرهنگ، فرهنگ سياسي، فرهنگي سياسي اسلام،توسعه، توسعه سياسي

 

چكيده:

در اين مقاله سعي گرديده است تا براي اين سئوال مهم و اساسي كه بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي از منظر اماميه چيست؟ پاسخ داده شود. امروزه نيل به توسعه سياسي براي همه كشورها يك كمال مطلوب تلقي مي گردد . پديده توسعه همانند بسياري ديگر از پديده‌هاي اجتماعي اموري هستند كه به مروز زمان و به نحو تدريجي با فراهم شدن زمينه‌هاي فكري – فرهنگي و... قابل تحقق مي باشد. فرهنگ سياسي شيعه و تجديد حيات آن با كاربرد عقل در فهم متون ديني و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت، احترام و اعتبار به آزادي، علم، عزّت و استقلال با تسهيل ورود عناصر عقلانيت ممانعتي براي توسعه سياسي ايجاد نمي كند و بلكه در امحاي عوامل فرهنگي ضد توسعه سياسي كه باعث تضعيف روند آن هستند، نقش اساسي دارد. علاوه بر اين‌ها آيات قراني و سيره سياسي معصومين (ع) بوضوح گوياي اين واقعيت است در انديشه و تفكر سياسي شيعه بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي را مي توان رديابي نمود. چون كه مكتب تشيع صرفا يك مكتب تك ساحتي نيست. در اين مكتب دنيا مزرعه آخرت به حساب مي آيد. پس بحث از تمدن سازي مادي يك بحث ضد ديني نيست. بدليل اينكه ايجاد يك تمدن متكي بر فرهنگ مذهبي ( تمدن مذهبي) ، محتاج يك تمدن مادي نيز مي باشد؛ يعني يك تمدن دو بال دارد: بال فرهنگي و بال مادي.  پس نتيجه مي گيريم كه توسعه يافتگي در ابعاد مختلف آن قسما محصول بستر فرهنگي پويا و همساز آن است و بستر فرهنگي توسعه نيز آنگونه كه برخي مي پندارند صرفاً فرهنگ غربي نيست بلكه توسعه در بستر تمامي فرهنگ‌هاي كه از مولفه‌هاي پويايي، رشد و بالندگي برخوردار  باشد قابل تحقق است.

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه:

ترديدي نيست كه فرهنگ هر جامعه با تمامي جلوه‌هاي زندگي، ارزش هاي‌انساني و معرفت شناختي و هم چنين با تعاملات و تقابلات اجتماعي، در همه زمان‌ها و مكان‌ها ارتباط مي يابد و به اين جهت است كه هويت فرهنگي جامعه مي تواند هادي اهداف حكومتي و منادي توسعه سياسي تلقي شود. 1 هر جامعه اي برهويت و شناسنامه فرهنگي خويش تاكيد دارد و مي كوشد كه با تمام قدرت و غرورملي، مشخصه هاي چنين هويتي را زنده نگه دارد و از آن دفاع كند. پس بايد محتوا و چهارچوب فرهنگي جوامع، عوامل و موانع توسعه را شناخت و منطبق با شرائط ويژه فرهنگ جوامع، الگو و نسخه اي ترتيب داد و در اين حالت است كه توسعه در چهارچوب هويت فرهنگي معنا پيدا مي كند. جامعه محتاج برنامه، نظم و ترتيب است و براي دست يابي به انسجام دروني بايد روي اعضاي آن كارشود. انسان بايد ارزش پيدا كند و تربيت او مبناي توسعه قرارگيرد. سرمايه هاي يك جامعه منحصر به منابع طبيعي، تكنولوژي و مالي آن نيست بلكه ارزش مند ترين سرمايه، انسان‌هاي با فرهنگ، آموزش ديده و با شخصيت آن جامعه هستند. در طول تاريخ هرجا تمدني مادي - فرهنگي وجود داشته است از جنبه نظامي و نيز اجتماعي، فرهنگي و تربيتي، سرمايه گذاريهاي جدي روي انسان ها انجام شده و يك سيستم اجتماعي برپا گرديده است. ساختن و پرداختن فرهنگ ِهمگون ِداخلي نيازمند سال ها تلاش و كار منظم و حساب شده تربيتي و آموزشي است. 2

توسعه سياسي نيازمند فرهنگ است و چون فرهنگ مقوله‌اي است كه به طور تدريجي و در بستر زمان  شكل مي گيرد، بايد نقش و تأثير گذاري فرهنگ و هويت فرهنگي را در چهارچوب روند توسعه از نظر دور نداشت. در نتيجه بايد گفت: "با هرنوع فرهنگ در صورت دريافت محتوا و قالب روزآمد آن، مي توان به توسعه رسيد." 3 و اين حرف كه توسعه يافتگي معلول فرهنگ خاصي است ( فرهنگ غربي ) نادرست است. درهر جامعه سياسي، عناصر مشترك فرهنگي توسعه را مي توان باتلاش و كوشش استخراج كرد، وانگهي بايد گفت كه الگوهاي فرهنگي جوامع را به طور كليشه اي و به دور از جرح و تعديل نمي توان به يكديگر تعميم داد و تسري بخشيد. بنابراين هويت فرهنگي جوامع از يكديگر قابل تفكيك است. بنابراين دستيابي به مولفه‌هاي فرهنگي زمينه ساز توسعه سياسي و نيز موانع فرهنگي توسعه يك ضرورت است. اين ضرورت براي كشورهايي كه حيات سياسي اجتماعي آن ها تابع ضوابط و قواعد ايدئولوژيك است، ملموس تر به نظرمي رسد، به ويژه اگر دين و يا ايدئولوژي داعيه كمال و برتري داشته باشد، الزاماً مي بايد موضعي درباره توسعه سياسي اتخاذ كرده باشد. عده اي براين باورند كه ريشه توسعه نيافتگي سياسي كشورهاي اسلامي از نقص ِ عقايد اسلامي و فقدان قابليت لازم براي توسعه نيست بلكه در انحراف از اعتقادهاي اصيل ديني است. از نظر اين ديدگاه، ترقي و پيشرفت جز از راه تمسك به اعتقادهاي اصيل اسلامي ميسّر نخواهدشد. بايد گفت نقش دين و مذهب در توسعه انكارناپذيراست. زيرا دين بررفتار و روابط افراد با يكديگر و در حيات فردي و جمعي آنان نفوذ قابل ملاحظه اي دارد. حركت روح ِفردي و جمعي به سوي "عقلانيت" مبناي توسعه سياسي اقتصادي خواهدبود. 4 بدون شك دستيابي به توسعه همه جانبه امري است كه در فرهنگ اسلامي نسبت بدان تاكيدات فراواني وارد گرديده است. در روايات ديني آمده است، هر كه دو روز اش يكسان و بدون پيشرفت و تكامل باشد مسلماً زيان ديده است. با تتبع و كاوش در منابع ديني و نيز تاريخ سياسي اسلام ( دوران حكومت رسول گرامي اسلام (ص) و امام علي (ع) در مي يابيم كه اساسا درون مايه فرهنگ سياسي اسلام با كاربرد عقل در فهم متون ديني و احترام به آزادي‌هاي سياسي اجتماعي و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت راه نيل به توسعه سياسي را هموار مي كند. بنابراين سئوالي كه در اين تحقيق سعي مي شود براي آن پاسخي شايسته ارائه گردد عبارت است از اينكه  بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي چسيت؟. مجموعه مطالبي در اين مقاله بحث و بررسي خواهد شد شامل پنج بخش است:1-تبيين مفاهيم كليدي  2 - ويژگي هاي عمومي فرهنگ و توسعه سياسي 3 - عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي 4 - اصول بنيادين فرهنگ سياسي شيعه و نقش آن در امحاي عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي 5 - نتيجه گيري.

الف- تبيين مفاهيم اصلي

قبل از پرداختن به مبحث اصلي ( بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي ) مناسب است كه توضيحاتي نسبت به مفهوم واژگاني كه در خلال اين پژوهش زياد مورد استفاده قرار مي گيرد داشته باشيم . چون بدون درك درست از مفهوم واژگان  دستيابي به نتيجه مطلوب مشكل خواهد بود.

1- چيستي فرهنگ 

فرهنگ لفظي است داراي تفسيرها و معاني متعدد و همين تكثر معنا گاه تفهيم وتفاهم اذهان را در امور مربوط به اين مسئله دچار اشكال مي كند. لفظ فرهنگ از مصدر "فرهيختن" به معناي ادب و هنر و علم آموختن است. در "دائرة المعارف" لاروس در معناي فرهنگ آمده است كه:"فرهنگ عبارت است از مجموعه اموري كه به تمدن خاص يك گروه اجتماعي مربوط مي شود. به زبان ديگر فرهنگ به مجموعه اي اطلاق مي شود كه شامل معارف، اعتقادات، هنر، اخلاق، قوانين، آداب و رسوم و هرنوع مقررات و عادات ديگري باشد كه انسان به عنوان عضوي از جامعه آن را كسب كرده است." 5 از ديدگاه نظريه پردازان توسعه، فرهنگ مجموعه سازگار از ِافكار و انديشه‌ها نيست بلكه در بطن هويت فرهنگي نظام سياسي، مجموعه متضادي از باورها وجود دارند كه باعث "پارادوكسيكال" كردن فرهنگ مي شوند. اين باورها ناشي از آبشخورهاي متفاوتي است و باتوجه به اين كه در هر دوره تاريخي باورهاي فرهنگي حالتي محوري دارند، نظام هاي سياسي گوناگوني شكل مي گيرد. در واقع يكي از مهم ترين و اصلي ترين ابزار حفظ نظام ها فرهنگ است، چراكه عناصر متفاوت هراجتماع و نظام سياسي از طريق بسترفرهنگ به يكديگر پيوند مي خورند. 6

2)فرهنگ سياسي

فرهنگ سياسي از ديگر مفاهيمي است كه نيازمند توضيح است. در بحث از فرهنگ سياسي چنين فرض مي شود كه سياست، ما حصل ويژگي هاي بنيادين در فرهنگ كلي تر است. فرهنگ در اين قلمرو مفهومي، بيش تر به باورهاي مشترك و ارزش هاي جمعي مدام اطلاق مي شود و شكل و صورت حكومت تا حد زيادي از همين عناصر تأثير مي پذيرد. برهمين اساس حتي نگرش هاي موجود نسبت به انسان، هستي و نظام اجتماعي آداب و سنن و عقايد ديني مردم برشكل حكومت آن ها تاثير مي گذارد.

"هر نظام سياسي شامل الگوي خاص از جهت گيري‌ها به كنش سياسي است. به نظر مي رسد كه بهتراست اين الگو را فرهنگ سياسي بناميم" 7 شناخته شده ترين تحقيق تجربي در اين زمينه كار آسموندوربا در كتاب فرهنگ مدني (Civil Culture) است. در اين كتاب نگرش هاي سياسي پنج كشور آمريكا، انگليس، آلمان غربي، ايتاليا و مكزيك مورد مطالعه قرار گرفته است. از نظر آن ها فرهنگ مدني فرهنگي است كه ساخت سياسي و فرهنگ سياسي در آن سازگار است. آن ها سه نوع فرهنگ مشاركتي، تابع و محلي را از هم تفكيك كرده اند. در عين حال چهار تعريف از فرهنگ سياسي ارائه مي شود:

1) توجه به موضوع جهت گيري هاي ذهني توده در سياست؛

2) فرهنگ سياسي به مفهوم بررسي اجزاي تركيب دهنده فرهنگ سياسي، ارزش ها، تأثيرات دانش و عقايد درباره واقعيات سياسي و احساسات با جنبه سياسي و تعهدات مبتني بر ارزش هاي سياسي؛

3) فرهنگ سياسي به مفهوم جامعه پذيري دوران كودكي، تحصيلات، تربيت عمومي، تجربيات گذشته با اثرات اجتماعي و حكومتي؛

4) فرهنگ سياسي به مفهوم اجزاي بازدارنده و مثبت بر ساختار سياسي و حكومتي. فرهنگ سياسي، ساخت و معناي فضاي سياسي را به همان ترتيبي كه فرهنگ به طور كلي معرف يكپارچگي حيات اجتماعي است به دست مي دهد. 8

3)فرهنگ سياسي اسلام  

فرهنگ اسلامي با نگرش شيعي در وسيع ترين معناي خود به همه محصولات ذهني و فكري و ذوقي شيعيان و پيروان واقعي اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام و پيشوايان آنان در تمام ادوار تاريخي اسلام اطلاق مي شود. فرهنگ سياسي ِشيعه، منادي حضور همه جانبه دين اسلام براساس تفسير امامان(ع) در عرصه زندگي و احياگري نظري در پي تجديد روابط بين عقل و دين ياعلم وايمان است. در اين نظر، دين را بايد در زندگي جمعي واردكرد و آن را با تحولات نوين سازگار كرده و به دنبال شواهدي از رضايت، تشويق و اصرارآن نسبت به تحولات جديد باشند. به طور خلاصه، اركان تفكر و منطق اصلي ِتجديد حيات شيعه عبارتند از: "بازگشت به اصول اوليه اسلام، تأكيد بر حضور فراگير ديانت در عرصه سياست و اجتماع و تكيه بر يگانگي مذهب و دولت و تجديد مناسبات ميان عقل و دين."

4) چيستي توسعه

براي پديده توسعه در ادوار مختلف تعاريف مختلفي نيز ارائه گرديده است. اصولا تعريف توسعه تحت تأثير نظام فكري و ارزشي حاكم برذهنيت افراد، و بيش تر آن را عبارت از رشد كمي و كيفي امكانات مادي و رفاه جامعه مي دانند. توسعه واقعيتي مادي و ذهني است كه در ابعاد مختلف زندگي اعم از اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي اثرات مشخصي بر جاي مي گذارد. 9 به طور كلي توسعه جرياني است كه در خود، تجديد سازمان و سمت گيري متفاوت كل نظام اقتصادي اجتماعي را به همراه دارد. توسعه افزون بر بهبود در ميزان توليد و درآمد، شامل دگرگوني اساسي در ساخت هاي نهادي، اجتماعي، اداري و هم چنين ايستارها و وحبه هاي نظر عمومي مردم است. توسعه در بسياري موارد حتي عادات و رسوم و عقايد مردم را نيز دربر مي گيرد. 10

5)توسعه سياسي

توسعه سياسي از جمله مفاهيم كشدار و داراي تفاسير گاهاً متضادي است كه از سوي نظريه پردازان توسعه ارائه گرديده است. توسعه سياسي در رايج ترين مفهوم معناي خود، به مفهوم نهادينه شدن سياست است. اين توسعه زماني حاصل مي آيد كه براي تنوعات و پيچيدگي هاي جديدي كه در نتيجه نوسازي به وجود آمده اند، نهادهايي ساخته شوند كه موجب انسجام و هم بستگي در درون جامعه سياسي شوند. بدين ترتيب بحث توسعه معادل بحث وجدان جمعي "دوركهايم" است. توسعه سياسي درواقع بعد درمانگر تحولات اجتماعي است در حالي كه نوسازي موجب بيماري اجتماعي مي شود. توسعه سياسي به دليل چند بعدي ، جامع و شديداً كيفي بودن آن، پيچيده ترين سطح توسعه يك جامعه است. "رونالد چيكلوت" معتقد است كه نظريات توسعه سياسي را به سه قسمت مي توان تقسيم كرد:

1) آن دسته از نظريات كه توسعه سياسي را با دموكراسي مترادف مي دانند؛

2) آن دسته كه بر تغيير و توسعه سياسي تمركز داشته اند؛

3) آن دسته كه به تجزيه و تحليل بحران ها و مراحل تسلسلي توسعه سياسي پرداخته اند. 11"بايندر" معتقد است كه اگر كشوري بخواهد به رشد و توسعه برسد بايد پنج بحران را پشت سر بگذارد. "اين پنج بحران عبارتند از: بحران هويت، بحران مشاركت، بحران نفوذ، بحران مشروعيت و بحران توزيع، او معتقد است كه وجه تمايز كشورهاي توسعه يافته صنعتي، از كشورهاي در حال توسعه در آن توسعه است كه آنان در گذشته به طريقي موفقيت آميز بحران هاي فوق به ويژه بحران هاي هويت و مشروعيت را پشت سر نهاده اند. 12

"هانتينگتون" مفهوم توسعه سياسي را بر اساس ميزان صنعتي شدن، تحريك و تجهيزاجتماعي، شد اقتصادي و مشاركت سياسي مورد ارزيابي قرارداده و بر اين اعتقاد است از آن جا كه در فرآيند توسعه سياسي تقاضاهاي جديدي به صورت مشاركت و ايفاي نقش هاي جديدتر ظهور مي كنند، بنابراين نظام سياسي بايد از ظرفيت و توانايي هاي لازم براي تغيير وضعيت برخوردار باشد در غير اين صورت سيستم با بي ثباتي، هرج ومرج، اقتدارگرايي و زوال سياسي روبه رو خواهدشد و امكان دارد پاسخ جامعه به اين نابساماني ها به شكل انقلاب تجلي كند. 13"

 هانتينگتون" در نهايت نوسازي سياسي را جرياني در جهت عقلاني شدن اقتدار تمايزي ساختارها و گسترش اشتراك سياسي مي داند. 14 "پاي" در مجموع افزايش ظرفيت نظام را در پاسخ گويي به نيازها و خواسته هاي مردم، تنوع ساختاري، تخصصي شدن ساختارها و هم چنين افزايش مشاركت سياسي را لازمه توسعه سياسي مي پندارد. 15 تا اينجا به طور فشرده به تبيين مهمترين واژگان و مفاهيم بكار رفته در اين تحقيق پرداخته شد. اكنون مي پردازيم به بررسي مبحث اصلي اين مقاله. سئوال اساسي كه در اين تحقيق سعي مي شود براي آن پاسخ مناسب ارائه گردد عبارت بود از اينكه نبيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي چيست؟. با تتبع و كاوش در منابع ديني و نيز تاريخ سياسي اسلام ( دوران حكومت رسول گرامي اسلام (ص) و امام علي (ع) در مي يابيم كه اساسا درون مايه فرهنگ سياسي اسلام با كاربرد عقل در فهم متون ديني و احترام به آزادي‌هاي سياسي اجتماعي و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت راه نيل به توسعه سياسي را هموار مي كند.

 مفروضات

1- عقلانيت فزاينده به عنوان مهم ترين شاخص توسعه سياسي قلمداد مي گردد.

2- بين اخلاق اقتصادي مذاهب و توسعه و نوسازي چه در زمينه اقتصادي و چه در زمينه
سياسي ارتباطي مستقيم وجوددارد.

3- باورها و اعتقادات ديني بخش عمده اي از فرهنگ است و فرهنگ نيز به نوبه خود زمينه ساز تحول و نوگرايي است.

4- دين اسلام مجموعه اي از اصول عقلي و نقلي سازگار با عقل است و توسعه يافتگي را نيز بحث عقلي مي داند.

فرهنگ و توسعه سياسي

دربررسي پديده توسعه نيافتگي بسياري بر اين عقيده اند كه ريشه عقب ماندگيِ سياسي بسياري از كشورها با فرهنگ سياسي آن‌ها مرتبط است. بدين ترتيب كه آن‌ها توانسته اند در بررسي‌هاي تاريخي جوامع شاخص هاي فرهنگي توسعه و شاخص هاي ضد توسعه را شناسايي كنند.

1- ويژگي هاي عمومي فرهنگ

الف1) فراگرفتني: فرهنگ، غريزي نيست و از راه توارث نيز به فرد منتقل نمي شود؛ به عبارت ديگر، فرهنگ از عادت ها و تجربياتي تشكيل يافته است كه افراد در طول حيات خويش مي‌آموزند.

ب1) قابل انتقال: امور فرهنگي بر اثر تلاش و علاقه انسان ها از نسلي به نسل ديگر منتقل مي شود.

ج1) اجتماعي بودن: عادت ها و تجربياتي كه فرهنگ را تشكيل مي دهند جنبه انفرادي ندارند. شرائط اجتماعي مانند جنگ ها، حوادث بزرگ طبيعي و تحولات سياسي در تحول فرهنگي مؤثّر واقع مي شوند.

د1) پاسخگوي نيازمنديهاي اساسي حيات: فرهنگ چگونگي مقابله با حوادث و تحولات
طبيعي و يا تغييرشكل طبيعت براي انطباق آن باخواسته‌هاي انسان را به او ميآموزد.

ه1) پايدار: اگرچه تحول پذيري يكي از ويژگي هاي فرهنگ است ولي اين تحول به اندازه اي آرام و غيرمحسوس صورت مي گيرد كه به نظر مي رسد جنبه "پايدار" و "ديرپا" بودن آن قويتر است.

و‌1) مشخص كننده معيارها و ارزش ها: هر فرهنگ با توجه به مجموعه خصوصيات و موقعيت خود نسبت به مسائل و موضوعات مختلف موضع گيري، مرزبندي و درنتيجه ارزش گذاري مي كند. هر فرهنگ حاوي تعاريفي از مفاهيم اساسي موجود است و بر اساس آن نظام رفتاري، وضعيت زندگي فردي و اجتماعي را شكل مي دهد. 16

د) توسعه سياسي و الزامات فرهنگي آن  

اگرچه بحث از توسعه سياسي بحثي نسبتاً تازه اي است كه در قرن بيستم تئوريزه و مطرح گرديد. اما مي توان گفت كه لوازم و ملزومات آن طي چندين قرن در گذر تحولات تاريخي، اجتماعي و سياسي فراهم شده و الگوهاي مطرح شده در اين زمينه ماخوذ از غرب است؛ يعني جريان فراگيري تحت عنوان رنسانس در قرن چهاردهم آغازشد كه شاخصه هاي مهم آن فردگرايي، فهم جديد ديني و علم گرايي محسوب مي شد. اين حركت اجتماعي - فرهنگي منجر به ورود عناصر جديدي به منظومه فكري انسان شد و در عرصه اجتماع و سياست، مفاهيم جديدي چون حق حاكميت، آزادي، حق آزادي و برابري مطرح شد كه نشان ِتحول فرهنگ سياسي سنتي به فرهنگ به اصطلاح دموكراتيك بود. رشد فرهنگ دنياگرايي، شكل گيري مفهوم ملت، فردگرايي، تسامح و مداراي مذهبي و سياسي به وجودآمدن مفهوم شهروندي، گسترش حوزه نفوذ آگاهي و انتخاب افراد نقش تازه اي براي فرد و نظام اجتماعي به بار آورد. البته به رغم تحولات فرهنگي، اجتماعي و سياسي در غرب، عمده نقاط جهان در نظم سنتي خود به حيات ادامه دادند كه درواقع موانعي به لحاظ فرهنگي در سطح جامعه موجود بود كه در مقابل تغيير مقاومت مي كرد. در مورد شاخص هاي توسعه سياسي مي توان اين دوازده اصل را بيان نمود:

 1) فردگرايي مثبت بايد تشويق گردد.

2) تفكر از زمينه هاي استقرايي قوي برخوردار باشد.

3) تفكر متاع عمومي و تخصص، متاع خاص باشد.

4) آموزش، مهم ترين ركن برنامه ريزي جامعه باشد.

5) عموم مردم، منطق و شيوه هاي كار جمعي را بياموزند.

6) هويت عمومي جامعه فوق العاده قوي و مستحكم باشد.

7) علاقه به جامعه و به دنبال آن قانون پذيري در ميان مردم بنيادي باشد.

8) منافع هيئت حاكمه با منافع و مصالح عمومي مردم هم سو باشد.

9) دولت تنها منبع فرهنگ اجتماعي نباشد و نهادهاي غيردولتي در نظام اجتماعي موثر و فعال باشند.

10) آرامش اقتصادي وجود داشته باشد.

11) تصميم گيري مبتني بر اصلاح نگري و اصلاح پذيري باشد.

12) انتخاب افراد بر اساس رقابت و لياقت صورت گيرد.

مقصود تلفيق نظريه با اصول و ارزش هاي انساني است به گونه اي كه معناي تئوريك
توسعه سياسي با آرمان هاي عام انساني ادغام گردد و حركت تكاملي جامعه را در مسير
توسعه اجتماعي و اقتصادي و نهايتاً توسعه سياسي جلوه گر سازد.

ه) عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي

ترديدي نيست كه تمامي مولفه‌هاي فرهنگ در راستاي نيل به توسعه سياسي يكسان نيستند، بلكه برخي از آن‌ها بگونه اي است كه موجبات تضعيف روند توسعه يافتگي را فراهم مي سازد.عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي را مي توان در موارد زير مورد بحث و بررسي قرارداد:

)جزميت در انديشه و تفكر

اين عامل مانع فرهنگ خلاق و پرورش ذهن مبتكر است. هر عقيده جازمي موجب مي شود كه مردم آگاهي ها و توانايي هاي خود را ناديده گيرند و آرامآرام از رفتار انساني دوري گزينند در حالي كه مردم بايد باطناً خود را در انديشه ها و اعتقادات شان كاملاً آزاد احساس كنند و بر اين باور باشند كه هرگونه آموزش يا تأثير خارجي، ساز وبرگي است براي كمك به خود جهت بررسي اعتقاداتمان و تنهاابزاري كه جامعه براي اصلاح افراد در اختيار دارد، آگاهي تكامل يافته باطني آن هاست. اين به منزله قطب نمايي است كه حيات نقشه (دنياي واقعيات) را به روشني و به گونه اي دقيق مي نماياند و
بدين سبب توانايي تأثير بر طريق توسعه را دارد.

جزميت ِدستگاه حاكمه نيز امكان استفاده مطلوب از نيروهاي خلاق و سازنده اجتماع را به هدر مي دهد و تاريخ بيان گر اين واقعيت است كه پيشرفت اجتماعي و توسعه سياسي، محتاج همكاري مردم در امور دولتي است. ذكر اين مطلب ضروري است كه اعطاي امتياز در وجوه متفاوت به سود طبقه و قشري خاص از سوي دولت، خواه ناخواه بر عدم تمايل مشاركت سياسي ساير اقشار اثر
مي گذارد، بنابراين بايد به نيروي مردم اهميت داد، چراكه پيشرفت همه جانبه نظام سياسي، بدون تشريك مساعي مردم معنا و مفهومي نخواهد داشت. 18

 

 

) نبود انگيزه پيشرفت در مردم يك فرهنگ

ترديدي نيست كه توسعه در ابعاد مختلف اش محصول تلاش معطوف به انگيزه است. در باورهاي ديني ما نيز آمد است كه برخورداري انسان معلول تلاش اوست. در جهان كنوني نيز مشاهده مي شود كه تحولاتي چون رنسانس اروپايي، تفكر ملي گرايي، انقلاب صنعتي و ديگر تحولات تأثير چنداني در بعضي از ملل نگذاشته است. از ويژگي هاي بارز اين ملل، اهميت ندادن به وقت و زمان است. در مقابل، فقدان انگيزه موفقيت طلبي و اعتماد به نفس، دلبستگي به عوامل قهار طبيعت جايگزين شده است كه تأثير درجه اولش، انصراف از كار و استعفاي از خود و انحراف به طرف تقدير - البته به شكل منفي مي باشد و براي فعاليت و فكر سهم و ارزش كم تري در زندگي قائل مي شوند. درواقع رويارويي با مدرنيسم، تفكر ِ"كار -‌محور" (يا انگيزه موفقيت طلبي) به جاي تفكر "مهر - محور" قرارمي گيرد.

3ه)اسطوره گرايي

اسطوره نوعي آفرينش ذهني ابتدايي است؛ تعبير و تأويلي است از رونـد طبيعي و بيش از آن كه علمي باشد جادويي و آييني است. درواقع عدم تكامل دانش بشري و  ناشناختگي پديده ها و اشياي پيرامون، سبب مي شود كه سهم آدمي در زندگي كم انگاشته شود و عمل اجتماعي و طبيعي نسبت به عمل انسان وجه برتر يابد و آن را تابع خويش كند. از اين رو، كاري را كه آدمي در دوره هاي آگاهي، بر عهده خود مي بيند در دوره هاي ناآگاهي بر عهده ديگران مي نهد. 19 به نظر "هابرماس" در جامعه توسعه نيافته هراسهاي ناشي از رويدادهاي طبيعي سهمگين بر زندگي فردي و اجتماعي غلبه دارد،
تفسير اين پديده ها به ياري اسطوره صورت گيرد كه دنياي طبيعت و فرهنگ را درهم ميآميزد و به نيروهاي طبيعي، قدرتي برتر از قدرت انسان ها نسبت مي دهد. بنابراين، شناخت علمي پايگاه و منزلت استواري در تبين امور پيچيده جهان ندارد و جهان بيني ها اغلب بر اسطوره، جادو و برداشت تافيزيكي تكيه دارد و همين امر خود ضرورت تكوين اسطوره را قويتر و محسوس تر مي كند. 20 درواقع اسطوره خود زاده آرزوهاي پنهاني و آرمان هاي سركوب شده اجتماعي است كه در شرايط اختناق جان مي گيرد و در درون ذهن ها رشد مي كند، كه اوج اين مرحله را بايد در افول پيشرفت و ترقي جامعه جست و جو كرد.

 

 

 

4ه) اصل و نسب

چهارمين عامل و زمينه اي تضعيف توسعه يافتگي كه در اين جا مورد نظر ماست، زمان مي باشد. در جامعه توسعه يافته، ذهن افراد به حال و آينده بيش از گذشته توجه دارد. درحالي كه در جوامع توسعه نيافته افراد بيش تر به گذشته علاقه مند مي باشند و به آن افتخار مي كنند. غافل از اين كه كسي را از فضل پدر حاصلي نيست و انسان بايد مرد كار و همّت خود باشد و آدم شريف واقعي كسي است كه بتواند با اطمينان بگويد داراي فرزند نيك سرشت و خردمند خواهد بود نه آن كسي كه تنها به افتخار آباء و اجداد خود سر بلند كند. شاعري گفته است: فرزند هنر باش نه فرزند پدر- فرزند هنر زنده كند نام پدر.  

5ه)احساساتي بودن

تصميمات كنش و واكنشي اعم از آنكه در حيات فردي باشد يا اجتماعي در صورتي مي تواند نتيجه اي بهتري به بار آورد كه معطوف به تعقل باشد. جامعه شناسان سياسي بر اين باور اند كه مردم بيش تر كشورهاي توسعه نيافته زود دست خوش هيجان شده، زود حكم صادر مي كنند و در تصميم گيريهاي خود اغلب به صورت عجولانه عمل مي كنند. در اين جا چيزي به نام افكار عمومي مستقل وجودندارد بلكه فقط احساسات و شور سياسي است نه شعور سياسي.17  از همين رو سياست مداران غالباً براي جلب، بسيج و به جنبش درآوردن مردم، به بهره برداري از احساسات خام، غرايز و عواطف و عقده هاي آنان روميآورند و مي كوشند به نحوي از انحا به اين احساسات دامن بزنند و از آن به سود خويش بهره جويند و آن را در راستاي اهداف خويش سمت وسو دهند.

6ه) وجود تفكر افراطي درباره هويت هاي فرهنگي

اين امر درباره هويت هاي فرهنگي جوامع در گذشته براي ستايش نژاد و ملت صورت مي گرفت كه مي توان از آلمان هيتلري و ايتالياي زمان موسوليني نام برد و دانست كه چگونه افراط بيش از حد و تأكيد صرف بر نژاد و ملت و دولت، عواقب وخيمي به بار ميآورد. اگر هويت فرهنگي جامعه اي چنين مشخصه اي به خود گيرد، تبيين و توسعه سياسي در مفهوم واقعي آن غيرممكن است.

 

 

7ه)ذهن گرايي و شايعه سازي

شايعه سازي و شايعه پردازي و به اصطلاح فرهنگ ارتباط شفاهي، در جهان سوم و كشورهايي كه داراي فرهنگ سياسي محدود هستند بسيار مرسوم است. مردم اين كشورها به خاطر نگرش هاي احساسي و عدم اعتماد به دولت هاي خود اخبار رسانه هاي گروهي را باور نداشته و درواقع دانش اندكي درباره حوادث دارند وتنها از طريق گفتار مردم و شبكه هاي غير رسمي وارتباطات شفاهي، درباره حوادث به قضاوت مي نشيند. 21

8ه)رياضت فرهنگي

اعتقاد به خودبندگي فرهنگي در نظام سياسي و جامعه نابجاست و نمي توان خود را در دنيا منزوي انگاشت. فرهنگ بايد خصلت تقابلي و تعاملي داشته باشد يعني هويت فرهنگي نظام سياسي بايد به گونه اي مورد تدقيق و تدبير قرارگيرد كه هم بر درون خويش نگريسته و خصلت پالايشي و ويرايشي داشته باشد و هم از وراي مرزهاي فرضي و يا واقعي خويش مطلع باشد. مهم ترين شاخص فرهنگي توسعه، ارائه حدود و مرزهاي فرهنگي منسجم از موقعيت و منزلت اجتماع است. اگر چنين امري محقّق شود ثمره مبادله فرهنگي معنا پيدامي كند. اگر هويت فرهنگي با فرهنگ هاي ديگر در ارتباط نباشد و به پذيرش فرهنگي درچهارچوب سياست فرهنگي صحيح اقدام نكند نمي تواند در توسعه سياسي اثرگذارد. اقتباس فرهنگي بايد از طريق صافي اي انجام شود كه هم به ماهيت و اصالت فرهنگي نظام سياسي لطمه اي نزند و هم هويت فرهنگي و نظام سياسي از دانش و علم و تكنولوژي و نوآور سياسي عصر خويش عقب نماند. 22

9ه)خشونت
بر اساس پژوهش‌هاي كه از سوي جامعه شناسان سياسي صورت گرفته اين واقعيت كه در كشورهاي توسعه نيافته فرهنگ سياسي خشونت بار جايگاهي مهمي را خود باز كرده است. در چنين محيط‌هاي روش‌هاي آموزش و پرورش و غير دموكراتيك بودن محتواي بسيار از قانون ها و كاربست نادرست وغيراصولي مقررات وعدم احترام به قانون و... به سهم خود، درتقويت اين پندار كه گويا خشونت بهترين راه احقاق حق وبهترين راه براي دسترسي به اهداف اجتماعي و سياسي مي باشد، تاثير فراوان داشته اند. فرهنگ بايد متكي بر احترام و اعتبار به آزادي و برابري انسان ها باشد. 23 "دوركهايم" مي گويد: "آزادي در فرار از نيروها و قيد بندهاي اجتماعي نيست بلكه در استقلال علمي نهفته است كه عضويت در جامعه را ممكن مي سازد و چنين امري، در جوامع واجد وابستگي ارگانيك به چشم مي خورد" 24 جوامعي كه درصدد يكسان كردن انسان ها و يا طبقه بندي ساختگي بوده اند، به سوي ديكتاتوري و مطلقيت كشيده شده اند.

وانگهي جوامعي كه به برابري فرصت ها براي انسان ها اعتقاد داشته و در عمل به آن مبادرت ورزيده اند به نوعي از آزادي و برابري دست يافته اند. 25 منظور از اعتقاد به برابري انسان ها و لزوم اعتقاد به رعايت حقوق ديگران اين است كه وقتي در جامعه، انديشه خلقت برابر انسان ها و نيز لزوم معتقدبودن به حقوق ديگران گسترش يافته باشد. ديگر هيچ فردي در فكر تخطي به حقوق ديگران نيست، بلكه آحاد نظام سياسي از خصلت پسنديده واقع بيني و وظيفه شناسي برخوردار مي شوند. در چنين فضايي است كه در راه توسعه، مشاركت عمومي مردم به عنوان يكي از مهم ترين عوامل پيشرفت و پويايي و يكي از بزرگ ترين پشتوانه هاي قدرت ملي عينيت مي يابد. آزادي، وجوهي دارد كه يكي ازمهم ترين وجوه آن آزادي انديشه و بيان است. اين آزادي موجب تلاقي انديشه ها و افكار،
خلاقيت و سازندگي مي شود. در چنين فضايي آزادي سياسي مجال ظهور مي يابد و زمينه
ايجاد فضاي باز در جامعه و شكوفايي فرهنگ ملّي فراهم مي شود. 26

10ه) محافظه كاري

فرهنگ محافظه كاري به واسطه وجود حكومت‌هاي ظالم و زورگو و تربيت اجتماعي و خانوادگي به وجودميآيد.پدر به پسر نصيحت مي كند كه در مقابل شخص بزرگ تر چه از حيث مقام وچه از لحاظ سن ازاظهار نظر مخالف خودداري كند و سكوت را دراين موارد قوياً توصيه مي نمايد. وابستگي ِغيراصولي و محافظه كاري سنتي درباره نياكان، وجود ديدگاه محدود و بسته در زمينه طبيعت، انسان و محيط، روحيه بي اعتمادي و عدم تفكر استقرايي داشتن، از موانع فرهنگي توسعه به شمار ميآيد.

11ه) روحيه مقاومت در برابر ابتكار و نو آوري

التقاط فكري و عقيدتي، تهديد كننده سلامت و خلوص و اصالت يك فرهنگ است. اين امر به بروز سستي و رخوت در اعتقاد به آن ايدئولوژي منجرمي شود و به نوبه خود تزلزل و رخنه اي بنيان سياست و قدرت متكي بر آن را پديد ميآورد. بي توجهي به لزوم بهره گيري صحيح و مناسب از تجارب و تلاش هاي عقلاني و علمي و معرفتي انسان، ابهام در شيوه بهره گيري از اين تجربه و تلاش، پرهيز و پرواي بسياري از قدما در تبيين مسائل جديد و گريز از مواجهه مستقيم با جريان‌هاي فكري و فرهنگي معاصر از موجبات بروز بيماري التقاط بوده است. فرهنگ بايد مبتكر و خلاق و مبتني بر شناخت و دانش باشد. دانش و شناخت، ستون فقرات فرهنگند و در صورتي كه تحليل روند، تماميت ساختار سياسي در معرض خطر قرار مي گيرد. در نتيجه كاركرد باورهاي فرهنگي، جامعه از حالت منفصل بودن و محافظه كاري و قبول وضعيت اسفبار خارج مي شود و متقابلا به روحيه سازندگي و بالندگي جهت يافتن راه حل هاي مناسب متمايل مي شود.

12ه) غيرعلمي و خرافي بودن فرهنگ

مراد از غيرعلمي بودن اين است كه آحاد يك نظام سياسي به صورت يك باور فرهنگي به علم اعتقاد ندارند و نمي دانند كه براي هر پديده علتي است و علتي مطمع نظر است كه علمي و منطقي باشد. فرهنگ غيرعلمي جامعه موجبات كاهش كارآيي نظام را فراهم ميآورد. از طرفي بايد هويت فرهنگي نظام سياسي را از خرافات و باورهاي ناپخته پيراسته كرد. بايد زوايدي را كه در طول تاريخ منتسب به آن ها شده است كنارگذاشت و سره را از ناسره تميز داد تا بتوان راه نيل به توسعه سياسي را همواركرد. در اين صورت عناصري چون دين، مذهب و ايدئولوژي را مي توان به عنوان يك نظام ِمعرفت شناختي منسجم و نيز عاملي براي حل تعارضات و رفع شبهات تلقي كرد.

13ه) نگرش سياسي به همه امور (سياست زدگي)  
خلط شئون و مراتب گوناگون مسائل و موضوعات فرهنگي و سياسي بايكديگر و از ياد بردن حدود و ثغور آن ها در يك مجموعه پيوسته از آفات و موانع توسعه سياسي است. غور درسياست و خوض در امور سياسي روز مره ممكن است آفت سياست زدگي ويا سياسي نگريستن در همه امور و همه شئون را پديدآورد.27 چنين روندي مانع اساسي توسعه سياسي به شمارمي رود و در نهايت، به نوعي ابتذال و عوام پسندي از جمله نابودي ارزش هاي ناب و خلاقيت و ابتكار افزايش ناسازگاري، تضاد، خشونت و نابساماني اجتماعي مبدل مي شود.

توسعه فرهنگي در قالب پيدايش و گسترش گرايش هايي چون علم گرايي در مقابل اسطوره سازي، عقل گرايي در مقابل سنت گرايي، انتقادگرايي در مقابل جزم گرايي، انسان گرايي در مقابل نفي انسان، دنياگرايي در مقابل دنياگريزي، فردگرايي ِمثبت در مقابل جامعه گرايي، اراده گرايي در مقابل قضا و قدرگرايي ِمنفي و... تجلي مي يابد و در مقابل فرهنگ‌هايي كه از اجتماع خصلت هاي ثانويه خصايل فوق تشكيل يافته اند نمي توانند راه را براي نيل به توسعه سياسي فراهم كنند. مجموعه ويژگي هاي فوق را مي توان در قالب فكري كلي "شوم تقديري" از لحاظ مردم شناسي و محدود تبعي از لحاظ فرهنگ سياسي و "احساسي" از لحاظ ايستاري و "محافظه كاري" از لحاظ اقدام خلاصه كرد.

و)فرهنگ سياسي شيعه و مولفه‌هاي توسعه پذيري آن

همانگونه كه اشاره گرديد، مقوله فرهنگ، زمينه ساز توسعه بوده و از شاخص هاي توسعه در قلمرو فرهنگي، عقل گرايي آن است، در نتيجه فرهنگي مي تواند راه نيل به توسعه را هموار سازد كه عقل گرايي عنصري اساسي در آن تلقي شود. امروز عقلانيت فرهنگي از مباحث عمده توسعه سياسي است و توسعه نيازمند توجه به عناصر مولد آفرينندگي ها و خلاقيت هاي درون زا و مبارزه پي گير با خرده فرهنگ هاي منحط و تنبل پرور است كه در تضاد واقعي با تفكر و باورهاي علمي قراردارند. 28 يكي ويژگي هاي توسعه سياسي از ديدگاه فرهنگ سياسي در بر داشتن عنصر عقلانيت است، چون فرهنگ سياسي پايدار و بادوام فرهنگي است كه بر قضاوت هاي ادراكي و كنش هاي عقلاني معطوف به هدف مبتني باشد نه بر قضاوت هاي احساسي و ارزشي. 29 نگارنده مدعي نيست كه دين اسلام و فرهنگ اصيل شيعه كليه ابعاد توسعه سياسي غرب را مي پذيرد اما ادعا دارد كه اگر عقلانيت، شاخص توسعه سياسي تلقي شود به دلايلي كه به طور مشروح آورده مي شود حيات ديني شيعه با تأكيد مستمر آن نسبت به دخالت عقل در تصميم گيريهاي سياسي و اجتناب از نياكان گرايي، جزم انديشي و مطلق انگاري با توسعه سياسي منافات ندارد. كاربرد اصول صحيح شيعه مي تواند نه تنها باعث امحاي عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه گردد بلكه قادراست پايه گذار مدل نوين توسعه سياسي ديني شود از جمله موضوعاتي كه عنصر عقلانيت در آن ها حضور چشم گير دارد مي توان به موارد زير اشاره كرد:

1و) كاربرد عقل در فهم صحيح دين (اجتهاد)

با توجه به اينكه دستورات و بيانات ديني كه در كتاب و سنت واقع است، كلي و محدود است به طوري كه غالبا صور اعمال و حوادث واقعه را كه مسائل مورد ابتلاء است تشكيل مي دهند، غيرمتناهي و نامحصورند، براي به دست آوردن جزئيات احكام و تفاصيل آن ها راهي جز اعمال نظر و پيمودن طريق استدلال نيست.30 بنابراين اجتهاد در فقه اماميه وسيله اي است براي استخراج احكام حوادث واقعه و رويدادهاي نوين زندگي در بستر عقل و زمان از عناصر خاصه استنباط، تا فقه در طول زمان همگام با رويدادهاي متحول زندگي و نيازهاي جامعه متحول شود چه، بدون آن فقه هيچ گاه نمي تواند در برابر رويدادها پاسخ گو باشد.31 پذيرش واردكردن عقل در حريم دين و معرفي آن به عنوان يكي از منابع استنباط قواعد شرعي و ايجاد رابطه اي ناگسستني ميان عقل و شرع نمايانگر آن است كه اسلام به كوشش هاي عقلاني براي شناخت، تبيين و ارزيابي موضوعات در عرصه هاي مختلف حيات اجتماعي اهتمام ورزيده است و عقل را به عنوان عنصري مي شناسد كه مي تواند كاشف قانون بوده، آن را تحديد نموده يا تعميم دهد و نيز استنباط از ساير منابع و مدارك مددكارخوبي باشد. 32

2و)جايگاه تعقل در معارف و احكام اسلامي

يكي از ويژگي‌هاي عام در مذهب اماميه اين است كه به تعقل اهميت فراوان داده است. به طور كلي ميزان دخالت عقل و شناخت بشري در تشخيص موضوعات و احكام ديني مبين ميزان عقلانيت آن مذهب و دين است. در اين قسمت درصدد آنيم تا ميزان حضور عقل در احكام اسلامي را دريابيم. مجموعه معارف اسلامي به سه بخش قابل تقسيم است:

1- معارف نظري يا اصول عقايد كه اعتقاد و التزام به آن ها براي ورود در جرگه معتقدان دين ضروري است و جزء اركان اسلام به حساب مي آيند، مي بايد بر استقلال عقلي و استدلال مبتني باشند. تقليد و تبعيت از ديگران در اين اركان و اصول مجازنيست.

2- معارف ارزشي يا اخلاقيات بر چون وچرا مبتني بوده و با برهان و استدلال ثابت مي شوند.
اما در فقه بسياري از مباحث به بهانه اخلاقي بودن كنار گذاشته شده اند فزون بر اين وضع معارف عملي كه تصور مي شود تعبدي محض هستند، بر مصالح و مفاسد معين مبتني است. 33

3و) كاربست عقل عرفي درفهم معاني الفاظ

 علاوه بر دخالت فهم مردم در تشخيص موضوع، اين فهم در تشخيص معاني الفاظ وارده در خطابات شرعي نيز دخالت دارد كه معمولاً از آن به عنوان تبادر و ظهور عرفي ياد مي شود؛ مثلاً لفظي كه در كلام شارع آمده است كه داراي معاني و صور مختلف استآن گاه در مقام استنباط بر فقيه مشكل مي شود كه كداميك از اين معاني مورد نظر شارع است در اين صورت به فهم عرفي متوسل شده و از ميان معاني احتمالي، معنايي را كه در اولين وهله به ذهن مردمان سبقت گرفته و تبادر مي نمايد متعين مي شود. 34 بدين ترتيب پيدايش موضوعات جديد و بروز انبوه مسائل مستحدثه نه تنها دامنه فقه را محدود نمي كند و آن را در تنگنا قرار نمي دهد كه موجب بسط و گسترش آن نيز مي شود، زيرا با افزايش و گسترش هرچه بيش تر موضوعات، احكام فقهي نيز متنوعتر شده و به تمامي شريان هاي جامعه تسري پيدامي كند. 35

افزون بر اين قاعده لاضرر. نيز روزنه ديگري براي حضور عقل در تعيين احكام ديني مي گشايد. قاعده فقهي مزبور به اين نكته اشاره دارد كه مقتضاي بروز مسائل جديد وضع احكام فقهي جديد است و اين چنان كه گفته شد به منزله تغيير فقه يا تغيير در حكم نيست؛ به عنوان مثال به مقتضاي همين قاعده ممكن است از پركردن حوض با آب لوله كشي شده و شستن اتومبيل كه موجب اضرار به ديگران است منع شود. 36 موارد فوق گوياي آن است كه تعقل و استدلال در پيكره فقه اماميه نقش بارزي دارد و نظر به حضور عقل و پايبندي به اصول بالا است كه ادعا مي شود فقه هيچ گاه كهنه نشده و قدرت تطبيق با شرايط نوين و پاسخ گويي به نيازها و موضوعات جديد رااز دست نمي دهد.

) اهتمام به مقتضيات زمان و مكان

توجه به مقتضيات زمان در يافتن پاسخ براي مسائل مبتلابه از ميان احكام الهي، نشانه ديگري است از اهتمام به عنصر عقلانيت و وجود گرايش هاي نوگرايانه در دين. مسئله اسلام و مقتضيات زمان، بحث سازگاركردن ثبات و تغيير است زيرا سوال اساسي اين است كه: چگونه مي توان نيازهاي متغير انسان را كه محصول شكل جديد زندگي انسان است با تعاليمي كه مخاطبان مستقيم آن گروهي از انسان ها با فرهنگ و تمدن مربوط به ده ها سده پيش بوده اند پاسخ گو بود؟ عده اي معتقدند كه اسلام و مقتضيات زمان دو پديده غيرموافق و ناسازگارند. استدلال اين گروه اين است كه اسلام به دليل آن كه دستورهايش جنبه ثبات و جاودانگي دارد با زمان كه در طبع خود متغير است، ناسازگار است. اين عده جاودانگي قوانين اسلامرا با قابليت انعطاف آن يكي فرض كرده و معتقدند كه گذشت زمان تغييردهنده حقايق است. در حالي كه آن چه عوض مي شود ماده و تركيبات مادي و وسايل نيل به اهداف است نه حقايق ثابت جهان. 37

براي بيان موضع دين نسبت به مقتضيات زمان نخست بايد آن را تعريف كرد. منظور از مقتضيات زمان به معناي تبعيت از ذوق و سليقه اكثريت مردم نيست بلكه منظور اين است كه نيازهاي بشر در طول زمان تغييركرده و انسان براي تأمين همين احتياجات به ابزار و وسايل نيازمند است و چون وسايل در ابتكار بشر است، در زمان هاي مختلف فرق مي كند. بديهي است كه عقل با پيشرفت زمان وسايل بهتري انتخاب مي كند. اگر آن چه در زمان پيداشده محصول علم و خرد بشري و در جهت پيشرفت (و نه انحطاط) است. اسلام نسبت به آن نظر موافق دارد. 38

زمان و مكان با كتاب و سنت برابري نمي كنند. زمان و مكان مستقيماً در مقام اجتهاد در ناحيه مشخص كردن معيارهاي احكام و موضوعات و ويژگي هاي آن ها داراي نقش هستند به عبارت ديگر، از راه زمان و مكان مي توان ملاك حكم و ويژگي هاي دروني و بيروني موضوع آن را در بستر زمان كه قابل تغيير و تبديل است و حكم آن نيز تحول و تغيير را مي پذيرد مشخص كرد، از اين رو مي توان تصوركرد كه موضوعي در زماني خاص داراي حكمي بوده و در زماني ديگر حكمي برخلاف حكم اول پيداكند. 39

درواقع بايد گفت كه اين حكم شريعت نيست كه با تحول زمان و مكان و شرايط آن ها تغيير مي كند بلكه در حقيقت موضوع است كه با تحول زمان و شرايط آن شكل باخته و تغيير ماهيت مي دهد و درنتيجه حكم آن نيز تغيير مي كند. 40علما و فقهاي اماميه كه در تقليد از مجتهد، شرط زنده بودن را اعتبار كرده اند، به اين استدلال پايبندند كه وي با حضور در جامعه، اوضاع ويژگي ها و شرايط آن را كه در بستر زمان در حال تحول و دگرگوني است همواره مورد بررسي و كاوش قراردهد تا حكم مناسب هر موضوع تحول يافته دروني يا بيروني را از راه مايه هاي اصلي استنباط استخراج كنند.

) مصلحت سنجي

تغيرات و تحولات كمي و كيفي كه در جامعه ها رخ مي دهد، نا گزير، مكتب مقبول هر جامعه را با سؤال هاي گوناگون مواجه مي كند. بويژه اگرديانت نقش تئوريكي در قدرت سياسي پيداكند مسئله پاسخ گويي از اهميت بيش تري برخوردار خواهد بود. به گواهي تاريخ كارگزاران مسلمان در عصر نبوت و خلافت در اخذ تجارب و فنون بشري بي تلاش نبوده اند، چونكه مصلحت امت اسلامي آنان را به اين اخذ و تعليم فراخوانده است. تفاوت مقدار، تنوع نوع ماليات و نقدي يا جنسي بودن آن نشان توجه دولت اسلامي در عصر نبوت به نوع درآمد و اشتغال جامعه ماليات پرداز است. شرايط و مصالح در تسريع و يا تأخير حالت جنگ تأثيري اساسي داشتند. تنظيم پيمان نامه هاي صلح در شرايط يكساني صورت نگرفت. شرايط عمومي، قوت يا ضعف مسلمانان اهرم هاي اصلي تعيين مفاد قراردادها بودند. به عنوان نمونه، صلح حديبيه علي رغم منافع آتي آن ظاهري تحقيركننده براي مسلمانان داشت.41، بنابراين قاطعيت ها و يا ملايمت ها در تعيين شرايط معاهده بر اساس مصلحت ديني و ملاحظه اوضاع امت مسلمان انجام مي گرفتند. 42 توجه به مصلحت را نمي توان در انحصار مقام عصمت قلمدادكرد. با اين تلقي شايد بتوان گفت كه احكام حكومتي پيامبر(ص) و امام (ع) به اعتبار منصب حكومت و دريافت مصلحت بوده است نه مقام نبوت و عصمت. 43

6و)اصولي گري در مقابل اخباري گري

به لحاظ تاريخي مسلمانان شيعه مذهب از نظر فكري به دو فرقه( اصوليين و اخباريين) تقسيم بندي مي شدند. اصولي گري به عنوان يكي از نحله هاي فكري شيعه به مثابه گرايش متكي بر تعقل و خردمندي، در مقابل اخباريگري به منزله نگرش مبتني بر ظاهر حديث، كتاب و سنت، پي آمدهاي بنياديني در نگرش علماي شيعه به تحولات سياسي اجتماعي به دنبال داشت. درحالي كه اصولي گري بر كاربرد عقل و كاوش عقلاني در مسائل كلي موجود در اخبار تأكيد داشته و بر عدم منافات آن با دين پاي مي فشرد، اخباريگري با توصيه به مراجعه مستقيم مردم به اخبار و اخذ دستور ديني از آن و نفي تفكر و تجزيه و تحليل، به صورت مظهر كامل جمود درآمده است. 44 از پي آمدهاي انديشه اصولي گري تاكيد بر نقش عقل در استنباط از متون دين، به حدي كه قاعده ملازمه از آن استنباط شد، ارزيابي عقلاني به هنگام تعارض احكام، تلاش برايمصالحه بين حاكميت الهي و مادّي، صحه گذاشتن بر نهادسازي سياسي و دخالت دادن عنصر عقلانيت و مصلحت در تصميم گيري سياسي و جز آن بود كه اگر با شاخص هايي عقلي و فرهنگي توسعه سياسي تطبيق داده شود بر ظرفيت و قابليت مكتب اصولي گري براي پذيرش توسعه سياسي مي افزايد.

7و)احترام به اصل"آزادي"

راجع به آزادي در اسلام و نقش آن در توسعه يافتگي بحث‌هاي فراواني اثباتاً و نفياً صورت گرفته است. بحث آزادي در يك جامعه، معرف تعريفي است كه آن جامعه و نخبگان و مردم آن از انسان، حكومت، از گذشته و از آينده و توسعه يافتگي دارند، بحث آزادي معرف چهارچوبي است كه در آن فضاي فرهنگي و فكري يك جامعه شكل گرفته است. شاخص هاي مطرح در حلقه پيچيده آزادي و توسعه يافتگي عبارتند از:

1) عموم مردم جامعه اميد به زندگي داشته باشند.

2) عموم مردم با سيستم دولتي و نخبگان خود احساس راحتي كنند.

3) عموم مردم در يك جامعه سطوح مختلف انتخاب را داشته باشند.

4) دولت نبايد تنها شكل دهنده فرهنگ اجتماعي باشد.

5) مملكت داري در يك جامعه مي بايستي مبتني بر يك نگرش جامعه شناختي باشد
(از جانب نخبگان).

6) اصل پاسخ گويي است.

7) اصل تفكر استقرايي.

اصل آزادي يك نوع تربيت است و فعليت بخشيدن تدريجي به آن زيربناي تحول
فرهنگ اجتماعي و فرهنگ اقتصادي است. 45 بعد از ذكر اين مقدمه مختصر اشاره به آزادي سياسي در اسلام خواهم داشت. بحث از آزادي سياسي در حكومت اسلامي يكي از بحث‌هاي پر جنجال و چالشي است كه نفياً و اثباتاً از سوي متفكران مطرح گرديده است. ما در اين مقاله از نقل و نقد آراء به دليل طولاني شدن مطلب پرهيز مي كنيم و فقط به ذكر شواهيد و ادله ديني بسنده مي كنيم:  در قرآن كريم با اندكي دقت مي توان دريافت كه آزادي از مفاهيمي است كه بارها در آيات و داستان هاي قرآني بر آن تأكيد شده است. خداوند متعال مي فرمايد: "فَبَشّر عِباد الّذينَ يستمعون القول فيتبّعُون اَحْسنه اولئك الّذينَ هَديهمُ الله واولئكَ همُ اولوالالباب" 46 بشارت هدايت خداوند به بندگاني است كه ضمن شنيدن اقوال مختلف، قول برتر را مي گزينند. البته واضح است كه شرط انتخاب قول حسن و احسن وجود اقوال مختلف در جامعه، يعني آزادي بيان و ابراز عقيده است. اين كه اسلام طرفدار آزادي عقيده است نيز با شواهد قرآني بسياري آشكار مي گردد: لااكراهَ فِي الدين قد تَبيَّن الرُشد مِن الغَيّ  47 شهيد مطهري(ره)  48 با تفكيك فكر و عقيده مي گويد: در اسلام آزادي تفكر است و آزادي عقيده اي كه بر مبناي تفكر درست شده باشد اما آزادي عقيده اي كه مبنايش فكر نيست هرگز در اسلام وجود ندارد. آن آزادي معنايش آزادي بردگي است." تحدي قرآن”  49 دعوت به اقامه برهان توسط مخالفان 50 و دعوت به تفكر و جدال احسن، همگي دلالت بر اهميت آزادي بيان، آزادي تفكر و آزادي عقيده در اسلام دارد.

 گذشته از آيات قرآن در سيره سياسي امام علي (ع) وقتي تدبر شود پي مي بريم كه آزادي سياسي در حكومت اسلامي چگونه است. حضرت علي(ع)وقتي كه يكي از افسرانش او را بسيار مي ستايد و مي گويد: "من در برابر تو سرتاپا گوش و چشم هستم" مي فرمايد 51 "من هرگز اين ستايش ها را نمي پذيرم بلكه دوست دارم آن چه را كه حق مي بينيد آزادانه به من بگوييد، زيرا خود را برتر از آن كه به خطايي دچارشوم نمي بينم. حضرت علي(ع)سمبل حكومت آزادانه اسلامي است. او هنگامي كه طلحه و زبير، قدرت مندترين شخصيت هاي بانفوذي كه عليه او توطئه كرده بودند، نزدش آمدند و بر خروج از قلمرو حكومت اجازه خواستند و قصدشان رفتن براي الحاق به دشمن بود به آن ها اجازه داد، زيرا نمي خواست كه به خاطر سياست، آزادي انسان را پايمال كند. اگرچه آزادي در اسلام مفهوم عميق و ژرف و دربرگيرنده فلاح و رستگاري را داراست ولي اسلام هرگز مخالف آزاديهاي سياسي مشروع نبوده است. 52

حضرت علي (ع ) معتقد بود انسان از ابتداي خلقت توسط حضرت پروردگار با آزادي آفريده مي شود و سرشت و فطرت او با اين نياز و تمايل آميخته مي گردد. اين كلام گهربار از آن پيشواي الهي است كه مي فرمايد : « برده و بنده كسي مباش كه خداوند متعال تو را آزاد آفريده است . » 53. طبيعي است وقتي آزادي يك نياز فطري و طبيعي و سرشته شده با جان و روح آدمي باشد در همه ابعاد و جلوه ها از جمله براي انتخاب راه و مشي و تلاش سياسي نيز نقش زيربنايي دارد و در نقطه مقابل آن چنانچه كسي برخلاف طبيعت خويش حركت نمايد و بر ميل دروني خود سرپوش نهد و در مسير حريت و آزادگي حركت ننمايد به بردگي و اسارت مي افتد و در بيراهه ها سقوط مي كند. اميرمومنان (ع ) به صراحت اعلام مي نمايد : « كسي كه نسبت به احكام و لوازم حريت و آزادگي قصور و كوتاهي روا دارد به بردگي فرو مي افتد . » 54 حضرت علي (ع ) با اين نگرش زيربنايي و مبتني بر نظام خلقت انسان در ايجاد بينش آفريني هاي سياسي در مردم جامعه براي انتخاب آزادانه راه و مشي و روش و حضور در عرصه هاي فعاليت هاي سياسي تلاش مي نمود. امير مومنان (ع ) مردم را آزاد مي گذاشت كه در پيوستن به او و حضور در ميان ميادين و صحنه هاي فعاليت سياسي و نظامي با انديشه و تفكر و شناخت و پس از تشخيص صحيح حق و باطل تصميم گيري نمايند كه كوركورانه و بدون آگاهي در راه حق و جبهه توحيد وارد شد فرجامي جز زيان رساني و خروج از سپاه حق و پيوستن به سپاه باطل نخواهد داشت . امام علي (ع ) مي خواست ضمن گراميداشت منزلت انسان در حق طبيعي او براي انتخاب آزادانه راه از زيان رساني ها و آفات و خطرات جانبداري هاي آميخته با جهل و ناآگاهي نيز جلوگيري نمايد.

نظام سياسي و حكومتي اسلام براي مردم جامعه جايگاه و اهميتي خاص قائل است و همواره در ابعاد و جنبه هاي گوناگون اين توجه و گرايش را به حيطه عمل درمي آورد. يكي از ابعاد مهم اين رويكرد تلاش فكري و عملي براي ايجاد شناخت و بينش هاي سياسي در مردم و بالابردن توان تجزيه و تحليل مسائل و تفكر و انديشه عميق به منظور جداسازي حق از باطل و انتخابي آگاهانه و آزادانه براي حضور در عرصه هاي فعاليت هاي سياسي است . در نگاه ژرف نظام سياسي اسلام مردم بردگاني نيستند كه در چنبره اسارت زمامداران حكومتي قرار گرفته و هرگونه قدرت و توان انديشيدن و انتخاب آزادانه از آنان سلب گردد و همواره به راه‌هاي گوناگون و حمايت و جانبداري چشم بسته از دولتمردان رهنمون شوند. بلكه مردم بايد به شناخت و بينش سياسي دست يابند تا بدانند چرا و چگونه بايد از نظام حكومتي و زمامداران و كارگزاران تبعيت و پيروي نمايند.

آنچه در نظام هاي سياسي و حكومتي جهان ـ چه ديروز و چه امروزـ متداول بوده و هست علاقمندي زمامداران و حاكمان به فقدان شناخت و بينش هاي سياسي در مردم جامعه است . اين علاقه مندي و تمايل باعث مي شود كه نه تنها دولتمردان اين نوع حكومت ها هيچ تحرك و تلاشي براي ايجاد شناخت هاي سياسي در مردم انجام ندهند كه در نقطه مقابل به ايجاد زمينه هاي مساعد و مناسب براي فرورفتن ملت در جهل و ناآگاهي و اوج گيري ناداني ها نسبت به امور سياسي و جاري كشور بپردازند. اين نوع حكومت ها بينش سياسي مردم جامعه را به ضرر و زيان خود مي دانند و براي نيل به مطامع و مقاصد خويش در ابعاد فكري و اجتماعي و اقتصادي و سياسي جهل و ناآگاهي را بستر و زمينه اي مناسب تلقي مي نمايند. با اين وصف اصل بينش آفريني سياسي در مردم جامعه براي انتخاب آزادانه به منظور حضور سالم و سازنده در عرصه هاي فعاليت هاي سياسي مرتبط با حكومت و زمامداران از مشخصه هاي بسيار ارزنده و كمياب نظام سياسي اسلام محسوب مي شود كه نمونه آن به صورت جامع و مشهود و تثبيت شده را در هيچ زمان و در هيچ نظام سياسي و حكومتي نمي توان سراغ گرفت . حكومت اميرمومنان حضرت علي (ع ) يك جلوه بارز و عيني و عملي از نظام سياسي و حكومتي اسلام است كه بينش آفريني سياسي براي مردم جامعه در كنار ساير مشخصه هاي اين نوع نظام سياسي به ظهور و بروز درآمد و در اوراق تاريخ به ثبت رسيد و براي همه اعصار و زمان ها الگوي عملي گرديد. اميرمومنان (ع ) به اين دليل اصل شناخت آفريني سياسي براي مردم به منظور آماده شدن زمينه هاي انتخاب آزادانه در حمايت ها و حركت و تلاش هاي سياسي آنان را ضروري مي دانست كه تعاليم مقدس اسلام نگرشي مبنايي و بنيادين به آزادي انسان دارد و در همه ابعاد و جلوه هاي فردي و اجتماعي بر وجود آن تصريح مي كند و اصرار مي ورزد. يكي از مصاديق روشن اين تفكر و عملكرد سياسي حضرت علي (ع ) را در نامه او به مردم كوفه مشاهده مي كنيم . امام (ع ) هنگام خروج از مدينه و حركت به سوي بصره براي تدارك بيشتر نيروي رزمي جهت حضور در جنگ جمل در نامه اي خطاب به مردم كوفه چنين نوشت : « من از جايگاه خود مدينه بيرون آمدم يا ستمكارم يا ستمديده يا سركشي كردم يا از فرمانم سرباز زدند. همانا من خدا را به ياد كسي مي آورم كه اين نامه به دست او رسد تا سوي من كوچ كند. اگر مرا نيكوكار يافت ياري كند و اگر گناهكار بودم مرا به حق بازگرداند . 55

امير مومنان (ع ) در اين نامه به وضوح و صراحت مردم را در ياري كردن يا امتناع از حمايت و مساعدت آزاد مي گذارد. لكن اين آزادي را با شناخت و بصيرت سياسي متصل مي سازد و در صورتي آن را ارزشمند و مفيد مي داند كه حداكثر بهره وري هاي لازم از آن براي اتخاذ تصميم مبتني بر بينش هاي عميق سياسي نسبت به جريان شناسي حق و باطل به عمل آيد. مي بينيم امام (ع ) تا آنجا در برانگيختن مردم براي تفكر و انديشه و نيل به شناخت و بينش سياسي پيش مي رود كه اعلام مي نمايد بينديشيد و بنگريد و ارزيابي دقيق كنيد كه من ستمگرم يا ستمديده گناهكارم يا نيكوكار و پس از اين تفكر فاقد تعصب و تصلب ـ كه بايد در خلوتگاه دل صورت گيرد و به دور از نفسانيت هاي فردي و گروهي و حزبي باشد و « خدا » درنظر آيد و نه « خود » ـ به طور قطع و يقين حق و باطل نمايانده مي شود كه آيا من در حق اصحاب جمل ظلم و جور و خيانت روا داشتم يا آنان پيمان و بيعت خويش با زمامدار اسلامي را شكستند و به تحريك مردم ناآگاه پرداختند و با تجهيز آنان در مقابل من صف آرايي كردند. نمونه و مصداق ديگر از بينش آفريني سياسي اميرمومنان (ع ) را به گونه اي ديگر و به هنگام حضور نماينده اي از طرف جمعي از مردم در محضر آن پيشواي الهي مي يابيم . در آستانه جنگ جمل گروهي از اعراب « كليب جرمي » را به نمايندگي از جانب خود به سوي حضرت علي (ع ) گسيل داشتند تا با امام (ع ) ديدار و مذاكره كند و علل و انگيزه اصلي او را از جنگ با اصحاب جمل جويا شده و اوضاع و احوال را بررسي نمايد و نتيجه را اعلام كند. اين شخص به حضور امام (ع ) آمد و به مذاكره با آن حضرت نشست . امام علي (ع ) با استدلال و ارائه ديدگاه هاي روشن و منطقي موقعيت خود و اصحاب جمل را تشريح نمود و با داده هاي لازم او را در شرايط مطلوب براي نيل به شناخت سياسي و جريان شناسي حق و باطل قرار داد.

كليب جرمي پس از تفكر و تعمق و بررسي اوضاع و تحليل مسائل دريافت كه امام علي (ع ) در جايگاه و موضع « حق » قرار دارد و اصحاب جمل به « باطل » افتاده اند. امام (ع ) پس از آن كه نماينده مردم را با حقيقت آشنا نمود از او چنين خواست : « اينك با من بيعت كن » كليب جرمي از اين كار امتناع كرد و گفت : « من نماينده گروهي از مردم هستم و قبل از مراجعه به آنان به هيچ كاري اقدام نمي كنم » . امير مومنان (ع ) در پاسخ فرمود : « اگر آنان تو را مي فرستادند كه محل ريزش باران را بيابي سپس به سوي آنان باز مي گشتي و از گياه و سبزه و آب خبر مي دادي اگر مخالفت مي كردند و به سرزمين هاي خشك و بي آب روي مي آوردند تو چه مي كردي؟ كليب جرمي عرض كرد : « آنها را رها مي كردم و به سوي آب و گياه مي رفتم » امير مومنان (ع ) فرمود : « پس دستت را براي بيعت كردن بگشاي » او با امام (ع ) بيعت نمود و پس از آن در اظهارنظري اعلام نمود : « سوگند به خدا به هنگام روشن شدن حق توانايي مخالفت نداشتم و با امام (ع ) بيعت كردم . » 56

حضرت علي (ع ) در كنار تلاش چشمگيري كه براي ايجاد شناخت و بينش سياسي در مردم جامعه مبذول مي داشت چنانچه افراد و گروه هايي از مردم به نزد او آمده و خود را در موضع ارزيابي سياسي عملكرد امام (ع ) و جبهه مقابلش معرفي مي كردند و حضور در جبهه آن حضرت را به پس از طي مراحل تدقيق و تحقيق و رسيدن به شناخت و بصيرت سياسي موكول مي كردند از آنان به گرمي استقبال مي كرد و همراه با گشاده رويي و مواجهه صميمانه با آنها تصميمشان را ارج مي نهاد و به تمجيد از آنان مي پرداخت . 57 نتيجه مي گيريم كه بينش آفريني سياسي براي مردم جامعه ـ از اقشار و گروه هاي موافق و مخالف و مردد و در راه مانده ـ يك اصل ضروري در انديشه و تفكر حضرت علي (ع ) و يك سيره و روش مهم در رفتار و عملكردهاي او محسوب مي گرديد. امام علي (ع ) در حالي كه در راس هرم حكومتي اسلام قرار داشت و در مسئوليت مديريت سياسي كلان به تدبير امور مي پرداخت و از قدرت و توان بالا و امكانات سرشاري براي ايجاد فشار بر مردم و وادار ساختن آنان به حمايت عملي از خويش و حضور در سپاه اسلام براي مقابله با تحركات و آشوب ها و تهاجم هاي نظامي دشمنان برخوردار بود به اتخاذ شيوه بينش آفريني سياسي در مردم و انتخاب آزادانه آنان براي حمايت از جبهه حق روي مي آورد و اين روش را منطبق با نظام سياسي اسلام و مفيد و موثر در تحقق حقايق دين در جامعه مي دانست . اين حركت و تلاش اميرمومنان (ع ) به گونه اي وسعت داشت كه حتي گروه هاي مخالف را كه سرانجام جبهه حق را ترك كردند و به جبهه معاويه پيوستند به شناخت سياسي نسبت به حقانيت و درستي انديشه و افكار و مواضع و عملكردهاي امام (ع ) رسانيد. اين افراد با آن كه دريافتند اميرمومنان (ع ) در حقانيت كامل قرار دارد و حكومت و مديريت او منطبق بر معيارها و موازين و قوانين اسلام و سيره و روش پيامبراكرم (ص ) مي باشد به دليل گرفتاري در دام نفس و تحمل نياوردن عدالت علي (ع ) و تحت تاثير جاذبه هاي اقتصادي و بذل و بخشش هاي نامشروع معاويه از جبهه حق به اردوگاه باطل شتافتند.

امام علي (ع ) در هيچ شرايطي حاضر نشد « حق » را به مسلخ و قربانگاه اميال و خواهش هاي نفساني افراد و گروه هاي سياسي ببرد و از موازين اسلام فاصله بگيرد. امام (ع ) در كنار تلاش هاي آميخته با بردباري و مدارا و ملايمتي كه به منظور ايجاد بينش و بصيرت هاي سياسي در افراد و گروه هاي جامعه اسلامي مبذول مي داشت با هر فرد و گروه به شناخت دست يافته و حامي حكومت اسلامي كه مواضع حق و عدالت محور او را نمي پذيرفت و به آشوب و شورش عليه حكومت اسلامي مي پرداخت و جامعه را به هرج و مرج و سقوط رهنمون مي شد به شدت برخورد مي نمود.

 

ز) نتيجه گيري:

از مجوع آنچه در اين تحقيق بحث و بررسي گرديد مي توان به قرار ذيل نتيجه گيري نمود: تحقق اصول توسعه سياسي بدون درنظر گرفتن فرهنگ ممكن نيست، از طرفي ديررس ترين درخت ميوه خلقت، درخت فرهنگ است. جامعه فرهنگي، جامعه اي عقلي است. مهم ترين محتواي تربيت فرهنگي، واردكردن عقل و منطق، تدبير و بزرگ منشي، وقار و تحمل و احترام در نظام آموزشي، نظام دولتي و نظام اجتماعي يك جامعه است. جوامعي كه خواسته اند انسان ها را يكسان كنند و يا جوامعي كه آنان را مثلاً به نجبا و عامه تقسيم بندي كرده اند هردو به سمت ديكتاتوري كشيده شده اند، از آن گذشته جامعه مي تواند به توسعه سياسي برسد كه شاخص هاي فرهنگي خاص خويش را جهت نيل به توسعه سياسي تبيين و تعيين كند. مهم ترين شاخص فرهنگي توسعه سياسي ارائه حدود و ثغور و مرزهاي فرهنگي منسجم است كه در غير اين صورت عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي از قبيل: وجود تفكر افراطي در زمينه هويت فرهنگي جوامع، سياسي كردنفرهنگ و اعتماد به دگماتيزم و رياضت فرهنگي، بر عوامل فرهنگي تقويت كننده توسعه سياسي كه ريشه در عقلانيت فزاينده دارند چيرگي مي يابند و آن را به تعويق مي اندازند. همان گونه كه اشاره شد فرهنگ سياسي شيعه و تجديد حيات آن با كاربرد عقل در فهم متون ديني و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت، احترام و اعتبار بر آزادي، علم، عزّت و استقلال با تسهيل ورود عناصر عقلانيت ممانعتي براي توسعه سياسي ايجاد نمي كند و بلكه در امحاي عوامل فرهنگي توسعه سياسي كه باعث تضعيف مقوله مورد نظر هستند، نقش اساسي دارد. علاوه بر اين‌ها آيات قراني و سيره سياسي معصومين (ع) بوضوح گوياي اين واقعيت است كه حكومت بوجود آمده از فرهنگ سياسي شيعي بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي را داراست. پس تآكيد و اشتياق نسبت به تمدن سازي مادي يك بحث ضدديني نيست. بدليل اينكه ايجاد يك تمدن فرهنگي، تمدن مذهبي، محتاج يك تمدن مادي و دنيوي نيز هست؛ يعني يك تمدن دو بال دارد: بال فرهنگي و بال مادي. پايان. 17/8/ 1389

 والحمد للله رب العالمين.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

1. محمود روح الاميني، زمينه فرهنگ شناسي (چاپ اول: تهران، عطار، 1365) ص120-118 .

2. دكتر محمود سريع القلم، عقل و توسعه يافتگي (چاپ اول: نشر سفيد، 1372) ص127-126.

 3. فرهنگ رجايي، "توسعه و فرهنگ"، نشريه نامه فرهنگ، سال دوم، شمارهو2، پاييز و زمستان1370، ص18.

4.  س.ك.ديوب، "ابعاد فرهنگي توسعه"،ترجمه بهروز گرانپايه، نشريه نامه فرهنگ، سال دوم، شماره يك و دو، پاييز و زمستان1370، ص34.

5. جلال رفيع، فرهنگ مهاجم، فرهنگ مولّد،(چاپ اول:تهران،انتشارات اطلاعات،1373) ص266.

6. حسين عظيمي، "توسعه و فرهنگ"، نشريه نامه فرهنگ، سال دوم، شماره يك و دو، پاييز و زمستان1370، ص13-14.

G.Almond G,Powel;Comparatile Arevelopmental Approach Little Brown and co.

7. "مقدمه اي بر مطالعه فرهنگ سياسي ايران فرهنگ توسعه،شماره3، مهر1370.

8.  جواد منصوري، فرهنگ استقلال و توسعه (تهران، وزارت امورخارجه، موسسه چاپ و انتشارات1374) ص152-153.

 9.  مصطفي ازكيا، جامعه شناسي توسعه و توسعه يافتگي روستايي ايران، (تهران، انتشارات اطلاعات، 1369) ص7-8 .

10.  دكتر محمد سريع القلم، همان، ص94و96.

11. حسن سيف زاده، نوسازي و دگرگوني سياسي (تهران، نشر سفيد، 1368) ص173.

12. عبدالعلي قوام، توسعه سياسي و تحول اداري، (تهران، نشر فومن،1371)، ص10-11.

13. ساموئل هانتيگتون، سامان سياسي وجوامع دستخوش دگرگوني، ترجمه محسن ثلاثي ( تهران، نشر علم، 1370) ص135.

14.  همان، ص11-12.

15. جواد منصوري، همان، ص7-10.

16. محمود سريع القلم، ص94-95.

17. حميد عنايت، شش گفتار درباره دين و جامعه (تهران، نشر موج، 1352) ص65.

18. محمد مختاري، اسطوره زال (تهران، آگه، 1369) ص33.

19. فخرالدين عظيمي، "عالمي و آدمي از نو"، مجله نگاه نو، شماره9 (مرداد و شهريور1371) ص19-20.

20. علي حافظيه، علل سقوط شاه (لوسآنجلس، موسسه مطالعات و تحقيقات خاورميانه 1990)، ص248-249.

21. رضا اسراري، جامعه شناسي جهان سوم، (چاپ دوم: تهران، خرد 1358) ص168.

22. حسين عظيمي ، همان

23. آنتوني گيدنز، "دوركهايم"، ترجمه يوسف اباذري . (چاپ اول: تهران، خوارزمي، 1363) ص28

24. حسين عظيمي، همان، ص21.

25. يوسف نراقي، "فرهنگ ملي و توسعه اجتماعي(2)"، مجله فرجاد، سال دوم، شماره نهم، مهر1370، ص9.

 26. جلال رفيع، همان، ص338-339.

27. مهران سراب زاده، "نقش سنت در توسعه"، مجله فرهنگ توسعه، سال اول،مهروآبان1371، شماره2، ص29.

28. حسين بشيريه، "توسعه و فرهنگ" مجله نامه فرهنگ، سال دوم، شماره و2، 1370، ص21.

29. گروهي از نويسندگان، بحثي درباره مرجعيت و روحانيت، مقاله اجتهاد و تقليد در اسلام و شيعه، علامه طباطبائي (چاپ اول: تهران، شركت سهامي انتشار، 1342) ص15.

30.  همان، ص6.

31. مرتضي مطهري، شش مقاله (چاپ چهارم: تهران، انتشارات صدرا، 1368) ص121.

32. محمدتقي جعفري، "جايگاه تعقل و تعبد در معارف اسلامي"، مجله حوزه، فروردين و ارديبهشت1371، شماره49، ص69.

33.  سيدعباس حسيني قائم مقامي، "نقش دو عنصر زماني و مكاني در استنباط"، مجله كيهان انديشه، مهروآبان1369،ص47.

34. قاعده "لاضرر ولاضرار في الاسلام".

35. همان، ص94.

36.  مرتضي مطهري، اسلام و مقتضيات زمان، ج1 (چاپ پنجم: تهران، انتشارات صدرا، 1368) ص15.

37. همان، ص59.

38. محمدابراهيم جناتي، "نقش زمان و مكان در اجتهاد"، مجله كيهان انديشه، مهر و آبان1372، شماره50، ص6.

39. همان، ص7.

40. اختلاف محرز در پناهندگي قريش و مسلمانان.

 41. مصلحت از نگاه مكتب، مجله حوزه، شماره28، مهر و آبان1367، ص152.

42. همان، ص158.

43. مرتضي مطهري، همان، ص156.

44. دكتر محمود سريع القلم، همان، ص81 -90.

45.  زمر(39) آيه18.

46.  بقره(2) آيه256.

47. مرتضي مطهري، پيرامون جمهوري اسلامي (تهران: انتشارات صدرا، 1366) ص109.

48. بقره(2) آيه23.

49.  انبيا(21) آيه24.

50.  نهج البلاغه، تصحيح عبده، خطبه176، ص274.

51 . سيد امير مسعود شهرام نيا، آزادي سياسي در اسلام و غرب، دانشگاه امام صادق(ع) [52]

52. نهج البلاغه ترجمه محمد دشتي انتشارات پارسايان نامه 31

53. غررالحكم ترجمه محمد هاشم رسولي محلاتي دفتر نشر فرهنگ اسلامي ج 1 ص 230

54. نهج البلاغه نامه 57

55. همان منبع خطبه 170

 

 

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:47 توسط شریفی |

افغانستان، بحران هويت و راهكارهاي هويت سازي تدوين كنند: عصمت الله شريفي زيركي. فوق لسانس رشته علوم سياسي. چكيده: پرسش از كيستى و هويت افراد و ملت‏ها،همواره در طول تاريخ از دغدغه‏هاى فكرى بشر بوده است. صاحب نظران در قالب‏هاى گوناگون و از زواياى متفاوت با اين پرسش مواجه بوده و پاسخ‏هاى متفاوتى نيز به آن داده‏اند.گرچه به باور عده اي از دانشمندان علوم اجتماعي، هويت ملى از مفاهيم بنيادين علوم اجتماعى و فراتر از ساير هويت‏ها، به ايجاد پيوستگى و همانندى در سطح اجتماعى- سياسى مبادرت مى‏ورزد.اما باعتراف بسياري از انديشمندان جامعه شناس، همبستگي ديني همواره فراتر از هر عنصر ديگري به ايجاد همبستگي اجتماعي منجر خواهد شد. واژه‏هاى كليدى: هويت، هويت ملى، افغانستان - بحران هويت- هويت اسلامى. مقدمه‏ مفهوم پر رمز و راز «هويت»(ldentity) سبب شده است تا صاحب نظران علوم اجتماعى نتوانند تعاريف روشنى از آن ارائه كنند. اغلب مفهوم هويت را پاسخى به «چه كسى بودن» و «چگونه شناسايى شدن» مى‏دانند و بر خويشتن‏شناسى در برابر ديگران تكيه دارند.طرح جدّى بحث هويت ملى، زمانى وارد مطالعات جامعه شناختى گرديد كه بحران‏هايى در جوامع پديد آمد. در اروپا، رنسانس و انقلاب‏هاى علمى، سياسى هويت‏هاى قبلى انسان اروپايى را به طور كامل فرو ريخت و بحران پديد آمده، مسأله «ملت سازى» را براى كسب هويت جديد، مطرح ساخت. در جامعه افغانستان نيز بحث از هويت يگانه و اينكه تمامي مردمان ساكن در اين سرزمين بلحاظ تاريخي و واقعيت عيني داراي هويت مشترك بوده است، در ميان صاحب نظران ديدگاه واحدي وجود ندارد. اختلاف ديدگاهها در مورد هويت واحد در جامعه افغانستان از آنجا ناشي مي شود كه روند تحولات سياسي و اجتماعي در اين كشور همواره بنحوي رقم خورده است كه با ايده وجود هويت واحد براي تمامي مردمان اين سرزمين همخواني نداشته است: چون مطابق معيارهاي رايج روند تحولات و اداره كشور بنحوي نبوده تا تمامي اقشار و طوايف خود داراي هويت واحد بدانند. از نظر روان شناختي نيز اين فرضيه باثبات رسيده است انسانها در تمامي حوزه هاي زندگي خود: ( خانواده، اجتماع ) زماني خود را با ديگران همسو و هم هويت مي پندارند كه تبعيض و ساير متغيرهاي هويت شكن را نسبت بخود احساس نكنند. متاسفانه روند تحولات سياسي و اجتماعي در تاريخ افغانستان همواره بسمت هويت شكني حركت كرده و به همين لحاظ است كه مشاهده مي شود كه بلحاظ تاريخي اقشار و طوايف محروم نگهداشته شده از دستيابي به قدرت و ساير مزاياي اجتماعي همواره در سدد طغيان و حركت در راستاي تغيير وضع موجود، جهت بهبود بخشيدن به شرايط زندگي شان بوده . اما بنظر مي رسد كه اين روند پس از حادثه 11 سپتامبر 2001 در امريگاه و حوادث متعاقب آن در افغانستان كه تحولات و تغييراتي شگرفي را موجب گرديد، اميد مي رود كه دست اندر كاران امور از بروز اين تحولات و تغييرات در راستاي شكل دهي عنصر مهم و سازنده ملت واحد ( احساس هويت يگانه) در ميان مردمان ساكن در اين سرزمين كه در طول تاريخ در اثر سياست هاي غلط و منافي با هويت واحد از ميان رفته بود، بهره گيري نمايند. بسياري از صاحب نظران در حوزه مسايل اجتماعي بخصوص جامعه شناسان بر اين باور اند كه عناصر هويت ساز در جامعه فراوان است، اما يكي از مهمترين عنصر هويت ساز گرايش ديني واحد در جامعه است: ملتي كه علي رغم تمامي تمايزات قومي، نژادي، زباني و سرزميني گرايش مشترك ديني دارند به داشتن هويت واحد و مشترك نزديكترند تا جامعه اي كه چنين گرايش مشتركي را فاقد اند. واقعيات تاريخي نيز اين مدعا را تائيد مي كند: انسانهاي كه در گير انواع تنشهاي اجتماعي بودند با گرويدن به دين مبين اسلام توانستند بر تمامي متغيرهاي به چالش گيرنده وحدت و هويت واحد قايق آيند و چنان هويتي را بوجود آوردند كه در آن شاه و گدا، فقير و ثروتمند، سياه و سفيد، زن و مرد همه و همه در سخت ترين شرايط براي جانفشاني از هم سبقت مي گرفتند و چنان تمدن و فرهنگي را بوجود آوردند دوست و دشمن به آن اعتراف دارند. اما از وقتي اين روحيه در اثر سياست ها و رويه هاي غلط و مخرب حاكمان كم رنگ گرديد همان مصايب و چالشها دو باره عود نمود. در اين ميان مردم افغانستان نيز همانند بسياري ديگر از ملل جهان، اگرچه بلحاظ سابقه تاريخي- سياسي از چنين هويت يگانه بر خوردار نبوده اند اما همانگونه كه ياد آوري گرديد اين ملت برغم در گير بودن با متغيرها و پارامتر هاي هويت شكن، اما يك عنصر مهم و پر اهميتي در اين جامعه وجود دارد كه مي تواند چالش هاي هويت يگانه را كه تا كنون مانع از پديد آمدن اين احساس مشترك در ميان مردمان اين سرزمين بوده، پر نمايد و آن عبارت است از گرايش وثيق عموم مردم به دين واحد ( دين مبين اسلام). اندر كاران مسايل سياسي- اجتماعي در كشورما بخصوص علماي ديني و رسانه هاي جمعي اگر به اين امر مهم و هويت بخش كه ما فوق همه عناصر هويت دهنده در جامعه ما شناخته شده است، توجه نمايند، روند شكل گيري هويت واحد بيش از پيش ميسر خواهد شد. مفهوم‏شناسى 1- هويت ملى‏ اهميت مفهوم هويت ملى نسبت به ساير انواع هويت در تأثير بسيار آن بر حوزه‏هاى متفاوت زيست اجتماعى است. بدين ترتيب مباحث مربوط به آن از نظر روش‏شناسى در رشته‏هاى مختلف علمى مورد توجه قرار مى‏گيرد و از اين جهت بحثى بين رشته‏اى است.روان شناسان تلاش بسيارى براى تبيين مفهوم هويت انجام داده‏اند. اغلب آنان، هويت را مترادف با شخصيت، اصليت و خود قلمداد مى‏كنند. بنابراين «شناسايى هويت خويشتن» هسته مركزى نظريه‏هاى روان شناختى است. مورفى در تعريف مفهوم «خود» به احساسات و ادراكاتى اشاره دارد كه هر كسى از كل وجود خويشتن دارد. اين مفهوم سبب مى‏شود آدمى با وجود تغييرات و تحولاتى كه در طول زمان روى مى‏دهد، پيوسته احساس دوام و استمرار نمايد. آلفرد آدلر نيز معتقد است «خود» چيزى جز سبك مخصوص زندگى هر فرد نيست.2اين كه هر فرد بداند كه كيست و چه نقشى دارد، خود را قادر مى‏سازد بر نيازمندى‏ها، تمايلات، توانايى‏ها، ضعف‏ها، استعدادها و مسؤوليت‏هايش معرفت يابد. اين معرفت او را از سردرگمى‏ها، آشفتگى‏ها و رنج‏هاى روانى رها مى‏سازد.هويت تعريفى است كه فرد از خود و وجود خود مى‏كند و به پرسش‏هايى چون چيستم و چه مى‏خواهم پاسخ مى‏دهد. از طريق هويت به ابعاد شخصيت خود، نوعى هماهنگى و انسجام نسبى مى‏بخشد و از نظر روانى و رفتارى در زمان و مكان، موضع‏يابى مى‏كند.3 انسان‏ها در كنار هويت فردى خويش، داراى هويت جمعى نيز بوده‏اند كه آنها را به جمع بزرگ‏ترى پيوند مى‏داده است. اين هويت جمعى با شكل سياسى زندگى انسان هم‏ ساز بوده است. زمانى كه انسان‏ها در قالب قبيله‏اى زندگى مى‏كردند، هويت جمعى خويش را در پيوند با قبيله و ارزش‏هاى آن تعريف مى‏كردند. تحول زندگى قبيله‏اى به واحدهاى سياسى جديد، مفهوم هويت جمعى انسان را نيز متحول كرد. شكل‏گيرى امپراتورى‏ها، مفهوم جديدى از هويت جمعى را ايجاد نمود كه هويت‏هاى فردى و قبيله‏اى تا حد زيادى در درون آن مستحيل شدند. بى‏گمان، پيشينه مسأله هويت به آغاز تاريخ انسان باز مى‏گردد. از ديرباز، انسان‏ها به دنبال تعريف و شناسايى خويش، قبيله، قوم و مليت و نيز كشف تمايزات خود از ديگران بوده‏اند. مفهوم هويت، در حقيقت پاسخى به سؤال چه كسى بودن و چگونه شناسايى شدن است. پاسخ به اين سؤالات است كه يك فرد انسانى را از همنوع خود متمايز مى‏نمايد، ارزش‏هاى او را از ارزش‏هاى ديگرى ممتاز مى‏كند، تعلق فرد به گروه خاصى را نشان مى‏دهد و بالأخره اين كه هويت جمعى او را تعريف نموده و نشان مى‏دهد كه او كيست؟ به چه جامعه‏اى و به چه ارزش‏هايى تعلق دارد؟ سؤالات فوق در درون چارچوب‏هاى سياسى و اجتماعى مختلف، پاسخ‏هاى متفاوتى را دريافت مى‏كند. براين اساس، هويت فردى و جمعى انسان‏ها تا حد زيادى محصول شرايط اجتماعى و سياسى آنهاست و اين زيست اجتماعى و سياسى انسان‏هاست كه پرسش‏ها و نيز پاسخ‏هاى آنها را درباره خودشان شكل مى‏دهد. مفهوم هويت و تفسيرى كه از آن شده است، همواره در معرض تغيير بوده و تحولات مفهومى آن با تحولات سياسى، اجتماعى جوامع بشرى هماهنگ بوده است. بحث راجع به هويت ملى نيز محصول تحولات سياسى و اجتماعى عميق در اروپا بود. اين تحولات را مى‏توان از دو بعد اصلى در نظر گرفت: از سويى، با وقوع حوادثى در اروپا هويت‏هاى قبلى انسان اروپايى فروريخت و آنان را دچار حيرت و سرگشتگى ساخت؛ از سوى ديگر، پيدايش واحدهاى سياسى جديد تحت عنوان «دولت‏هاى ملى»، موجب شكل‏گيرى مفهوم جديدى از هويت جمعى، تحت عنوان هويت ملى شد. در اين دوران، عنصر اصلى هويت، «خودآگاهى» بود كه موجب بحران‏هاى عميقى در هويت پيشين گشت. از اين جا بود كه مسأله هويت، به عنوان مسأله‏اى فرهنگى و اجتماعى، يك نگرش آگاهانه يافت، به گونه‏اى كه در دهه‏هاى اخير جنبه‏اى خاص پيدا كرده و وارد حوزه علوم سياسى و جامعه شناسى شده است و هم اكنون نيز مورد توجه مجامع علمى جهان است. اين آگاهى، محصول توسعه صنعت چاپ و گسترش آموزش و پرورش بوده است؛ چرا كه اين پديده، به فهم و درك فرهنگ بومى و ملى يارى رساند و در تقويت و ترويج و معرفى آن به ديگران همت گمارد.دائرةالمعارف علوم اجتماعى در باره هويت اجتماعى مى‏گويد: هويت اجتماعى در كلى‏ترين مفهوم آن به خودآگاهى يك شخص در رابطه با ديگرى اشاره دارد. باوجود اين در روان‏شناسى اجتماعى، با يك مفهوم خاص‏تر، يعنى خودآگاهى در چارچوب عضويت يك فرد در گروه‏هاى اجتماعى مختلف، دلالت مى‏كند. اين مفهوم از واژه هويت، بيشتر مرهون [مطالعات ]«جى.اچ.ميد» است كه بر مفهوم اجتماعى «خود» تأكيد كرده و استدلال مى‏كرد كه تجربه افراد از خودشان، از منظر اجتماعى است كه به آن تعلق دارند. اين مسأله براى تشخيص جنبه عمومى (يا اجتماعى) هويت از جنبه خصوصى‏تر آن (يا شخصى)، اهميت دارد.4هويت، فرآيند پاسخ‏گويى آگاهانه هر فرد يا قوم يا ملت به پرسش‏هايى از خود است؛ از گذشته خود كه چه كسى بوده و چه هست؟ به عبارت ديگر، متعلق به كدام قوم، ملت و نژاد است؟ خاستگاه اصلى و دايمى‏اش كجاست؟ داراى چه فرهنگ و تمدنى بوده و چه نقشى در توسعه تمدن جهانى داشته و امروزه صاحب چه جايگاه سياسى، اقتصادى و فرهنگى در نظام جهانى است؟ و بالاخره، ارزش‏هاى ملهم از هويت تاريخى او تا چه حد در تحقق اهداف اجتماعى، سياسى و فرهنگى جامعه مورد بحث كارساز خواهد بود؟ 5 بنابراين هويت ملى زمانى به عنوان يك مفهوم برجسته خودنمايى كرد كه احساسات نهفته در جوامع ملى، براساس يك اراده معطوف به قصد و آگاهى، پايه‏اى براى يك طرح سياسى، فرهنگى و يا اقتصادى قرار گرفت. اسباب اين آگاهى و ظهور شعور ملى، توسط تمدن جديد فراهم شد. بدين ترتيب، آگاهى به عنصر ذهنى هويت يعنى «احساس ملى» كه از آن به «روح جمعى» يا «وجدان جمعى» نيز ياد مى‏كنند، به خلق هويت‏ها يارى رساند.همچنين طرح جدى هويت ملى را بايد به دوران شكل‏گيرى سياسى نظام بين‏الملل، در يكى دو قرن گذشته محدود ساخت؛ آن زمان كه دولت‏ها براى برقرارى انسجام و اتحاد داخلى و فرونشاندن بحران‏هاى داخلى، از طريق مطالعات جامعه‏شناختى به ملت سازى همت گماردند و يا به تعبير برخى صاحب نظران، در چارچوب تئورى توازن قدرت، نياز به تضعيف دول رقيب يا متخاصم را احساس نموده و به تحريك ملت‏ها و اقوام ساكن در كشور مورد نظر پرداختند.در يك جمع بندى مى‏توان گفت هويت ملى، معنا سازى بر مبناى مجموعه‏اى به هم پيوسته از ويژگى‏هاى فرهنگى، تاريخى، سياسى و جغرافيايى است كه طى آن افراد در چارچوب عضويت در يك جامعه سياسى، در قبال آن احساس همبستگى، تعهد و وفادارى مى‏يابند.هويت ملى دو نوع رابطه پديد مى‏آورد. يكى، رابطه ميان ملت و دولت، كه ساخت دولت ملى باتأكيد بر پيوند ملت و دولت، بنيان فلسفى جديدى براى دولت ترسيم مى‏كند. به تعبير ديگر، ملت گرايى نوعى ايدئولوژى فراهم ساخت كه اصطلاح هويت ملى را پديد آورد؛ دوم، رابطه ميان ملت‏ها، از اين جهت، هويت ملى به عنصر «آگاهى ملى» و عناصرى كه در برانگيختن احساس هويت مشترك در يك ملت در مقابل بيگانگان دخالت دارند، اشاره مى‏كند. دولت‏ها با استخدام نمادهاى هويت ملى (دين، زبان، پرچم، سرود ملى، ميراث مشترك تاريخى و...) به بسيج مردم براى پيشرفت ملى و مقابله با بيگانگان دست مى‏يازند. هويت ملى پديده‏اى چند وجهى‏ الف) ابعاد هويت ملى‏ اهميت سخن گفتن از هويت ملى بر اساس گفتمان رايج ميان صاحب نظران جامعه شناسي آن است كه در اين سطح هويت در همه حوزه‏هاى فرهنگ، سياست، اجتماع و حتى اقتصاد نقش تعيين كننده دارد يا به تعبيرى، هويت ملى برآيند هويت در همه حوزه‏هاى پيش گفته است. هويت ملى فراگيرترين و در عين حال مشروع‏ترين سطح هويت در تمامى نظام‏هاى اجتماعى مى‏باشد. هويت ملى مجموعه‏اى از گرايش‏ها و نگرش‏هاى مثبت به عوامل، عناصرو الگوهاى هويت بخش و يكپارچه كننده در سطح يك كشور به عنوان يك واحد سياسى است. بر اساس اين تعريف، هويت ملى به عنوان مفهومى مركب و چند ركنى در نظر گرفته شده است كه در سطح ذهنيت و رفتار يكايك شهروندان قابل بررسى و جست و جو است. برخى از محققان بر اين عقيده‏اند كه هويت ملى را مى‏توان مترادف «خلق و خوى» طبيعت ثانوى يا ويژگى يا منش ملى دانست.6ابعاد هويت ملى را از لحاظ تحليلى، مى‏توان در موارد زير مطالعه كرد:7 1. بُعد اجتماعى هويت ملى. هر شخصى از طريق محيط اجتماعى‏اى كه به آن متعلق است يا بدان رجوع مى‏كند، هويت خود را مى‏سازد و توسعه مى‏دهد. بُعد اجتماعى هويت ملى در ارتباط با كيفيت روابط اجتماعى فرد با نظام كلان اجتماعى است. در صورت تقويت مناسبات و روابط فرد با جامعه، هويت جمعى فرد در سطح ملى شكل مى‏گيرد. هويت ملى تا حد وسيعى به كم و كيف روابط اجتماعى فرد با نظام كلان اجتماعى، يعنى كشور، بستگى دارد. به عبارت ديگر، نشانه قوّت بُعد اجتماعى هويت ملى، به افزايش تعداد كسانى كه در يك كشور داراى احساس تعهد مشترك هستند، بستگى دارد.8 2. بُعد تاريخى هويت ملى. آگاهى مشترك افراد يك جامعه از گذشته تاريخى و احساس دلبستگى به آن و احساس هويت تاريخى است. «هم تاريخ پندارى» پيوند دهنده نسل‏هاى مختلف به يكديگر و مانع جدا شدن يك نسل از تاريخش مى‏شود؛ از اين رو هر جامعه‏اى با هويت تاريخى خود تعريف و ترسيم مى‏شود.9 هويت تاريخى را مى‏توان آگاهى و دانش به پيشينه تاريخى و احساس تعلق خاطر تاريخى و اهتمام تاريخى دانست.10 3. بُعد جغرافيايى هويت ملى. هويت ملى هر ملت در درجه نخست زاييده محيط جغرافيايى آن ملت است، محيط جغرافيايى تبلور فيزيكى ،عينى، ملموس و مشهود هويت ملى به حساب مى‏آيد. براى شكل‏گيرى هويت واحد ملى، تعيين محدوده و قلمرو سرزمين مشخص ضرورت تام دارد.4. بُعد سياسى هويت ملى. تعلق به يك واحد سياسى به عنوان يك عنصر ملى مستلزم تعلق به دولت، نظام سياسى و ارزش‏هاى مشروعيت بخش حكومت در هويت ملى است.11 عضويت افراد در يك نظام سياسى و پذيرش ارزش‏ها و قوانين آن، شاخصه مقبوليت نظام سياسى و مشروعيت آن است. اين امر علاوه بر پيوند ملى ميان اعضاى نظام سياسى، عامل همبستگى ملى نيز مى‏شود.5. بُعد دينى هويت ملى. دين مهم‏ترين منبع براى هويت و معنابخشى است، چرا كه به پرسش‏هاى بنيادين پاسخ مى‏دهد، به زندگى جهت مى‏بخشد، روابط اجتماعى را تحكيم مى‏بخشد و وحدت اعتقادى ايجاد مى‏كند. ساموئل هانتينگتون معتقد است دين براى كسانى كه با پرسش‏هايى از اين دست رو به رو هستند كه«من كيستم؟» و «به كجا تعلق دارم؟» پاسخ‏هاى قانع كننده‏اى دارد.12 6. بُعد فرهنگى هويت ملى. پيوند ميان فرهنگ و هويت چنان عميق است كه اغلب هويت را پديده‏اى فرهنگى مى‏دانند و براى فرهنگ، شأن مستقلى در هويت قائلند. در جهان معاصر، هويت فرهنگى در مقايسه با ديگر ابعاد هويت، اهميت فزاينده‏اى يافته است.نسبت ميان ابعاد گوناگون هويت، پرسشى در خور است كه چنانچه از آن غفلت شود، پيامدهاى ناگوارى در پى خواهد داشت. هر كسى مى‏تواند داراى چندين هويت باشد كه گاه با هم در رقابت‏اند و گاه در همزيستى تقويت كننده‏اى به سر مى‏برند. براى ايجاد يك هويت منسجم، اشتراكات فرهنگى بسيار كارساز است. ابعاد فرهنگى هويت مى‏تواند بر ساير ابعاد تأثيرگذار باشد و از طريق ايجاد يك بينش و فهم مشترك به سازگارى ميان ديگر بخش‏هاى هويت يارى رساند. ب) سازه‏هاى هويت ملى‏ بديهى است هويت، پديده‏اى ثابت و تغيير ناپذير نيست، بلكه از آن جا كه جوامع انسانى از يك سو در برخورد و تعامل دايم با شرايط و تغييرات محيط طبيعى و از سوى ديگر، در برخورد و ارتباط مستمر با جوامع ديگرند، هرگونه تغيير هويت ممكن مى‏نمايد. بنابراين، فرآيند ناشى از تعاملات اين دو روند در طول زمان، تعيين كننده نسبى خصوصيات قومى، اجتماعى و ملى يك جامعه و يا به عبارت ديگر، بيان كننده ويژگى‏ها و مشخصه‏هاى مشترك هويت جمعى آنهاست. به نظر برخى از جامعه شناسان نخستين نطفه‏هاى تمدن، در چگونگى واكنش و پاسخ بعضى از جوامع در قبال چالش‏هاى محيط طبيعى به ويژه تغييرات فاحش اقليمى پديدار گشته است. على الطايى با اشاره به عناصر سازنده هويت، تعريف زير را ارائه مى‏كند:هويت عبارت از مجموعه خصوصيات و مشخصات اساسى اجتماعى، فرهنگى، روانى، فلسفى، زيستى و تاريخى همسان است كه به رسايى و روايى بر ماهيت يا ذات گروه، به معناى يگانگى يا همانندى اعضاى آن با يكديگر، دلالت كند و آنها را در يك ظرف زمانى و مكانى معين به طور مشخص و قابل قبول و آگاهانه از ساير گروه‏ها و افراد متعلق به آنها متمايز سازد.13بنابراين هويت به مثابه پديده‏اى سيال و چند وجهى، حاصل يك فرآيند مستمر تاريخى است كه تحت تأثير شرايط محيطى، همواره در حال تغيير است. اين كه عناصر تشكيل دهنده هويت چيست، موضع مطالعات گسترده‏اى است كه در باب شناسايى ملت‏ها صورت مى‏گيرد.داشتن زبان مشترك، بستگى‏هاى جغرافيايى و بستگى‏هاى مشترك اقتصادى، عواملى هستند كه مردمى را كه زمانى طولانى با هم زندگى كرده‏اند، داراى تجربياتى يكسان، ميزانى از جهان‏بينى و آرمان‏هاى مشترك مى‏كند. به طور معمول، اين مردم با هم زندگى كرده‏اند، با هم احساس خوشبختى و شادمانى داشته‏اند و با هم رنج برده‏اند. اين همان چيزى است كه مى‏توان آن را «تركيب روان شناختى» مشترك يا شخصيت و هويت ملى ناميد. اين شخصيت براى مردم ثابت است. اشاره به شخصيت ملى، كه ثابت و ايستا است، تغيير پذيرى فرد را ناديده نمى‏گيرد، بلكه حاكى از گرايش و تمايلى در ميان مردم همبسته براى اعتلاى هويت جمعى است.14 در برخى پژوهش‏ها، از چهار دسته ارزش‏هاى ملى، دينى، جامعه‏اى و انسانى به عنوان عناصر تشكيل‏دهنده هويت ملى، سخن به ميان آمده است. ارزش‏هاى ملى، تمامى مشتركات فرهنگى اعم از سرزمين، زبان، نمادهاى ملى، سنت‏ها و ادبيات ملى را شامل مى‏شود. مراد از ارزش‏هاى دينى، تمامى مشتركات فرهنگ دينى است كه در جامعه افغانستان اسلام مد نظر است. ارزش‏هاى جامعه‏اى به اصول و قواعد اجتماعى كه جهت استحكام جامعه بايد رعايت گردد، توجه دارد و ارزش‏هاى انسانى نيز عبارت است از كليه اصول و قواعد انسانى كه فارغ از هرگونه محدوديت اجتماعى و جغرافيايى، جهت بقاى بشر بايد رعايت گردد. نكته حايز اهميت در تركيب اين ارزش‏هاى چهارگانه، مقدار سهمى است كه در اين تركيب دارند. گاه يك امتزاج همطراز ميان آنان برقرار است و گاه سهم برخى از ارزش‏ها بيش از سايرين است.15به عقيده برخى جامعه شناسان، حس شناسايى مشترك كه نشان دهنده هويت مشترك هر يك از جوامع انسانى است، از ارزش‏هاى معنوى، شخصى، مدنى، سنتى و بدوى سرچشمه مى‏گيرد. در ارزش‏هاى بدوى، علاقه‏هاى اوليه كه بر اساس روابط زيستى و سكونت، پايه‏گذارى شده‏اند، مورد نظر قرار مى‏گيرد. مردمى كه با ديگران ارتباطات خانوادگى و وابستگى‏هاى نژادى و قومى دارند، غالباً يك شناسايى مشترك و ارزشى بين خود و ساير اعضاى خانواده‏شان تصور مى‏كنند. ارزش‏هاى معنوى شامل عقايد و ايدئولوژى‏هايى مى‏شود كه اساس محكمى براى شناسايى مشتركند. از نظر تاريخى، حس شناسايى اجتماعى، غالباً از مذاهب و مسؤوليت‏هاى مشترك ناشى از آن سرچشمه مى‏گيرد. اما ارزش‏هاى شخصى، به وجود آورنده حس شناسايى عمومى و ملى از طريق علاقه مشترك به يك رهبر يا قهرمان ملى و يا شخصيت‏هاى فرهمند (كاريزما) است.در مورد ارزش‏هاى مدنى، اعضاى يك جامعه ممكن است علاقه‏اى عمومى و مشترك به چارچوب سياسى و نقش سياسى افراد كشور نشان دهند؛ اگر چه ممكن است كه آنها داراى اختلافات ارزشى ناشى از اختلافات نژادى، قومى، زبان و اختلافات مذهبى و يا منطقه‏اى بسيار قوى باشند. هدف اين جامعه مختلط، برقرارى «وحدت در پراكندگى» و ايجاد يك حس شناسايى جديد است كه جوامع مدرن به دنبال ايجاد چنين هويت مشتركى هستند.16 در درجه نخست، شمارى از انديشمندان سنتى در علوم سياسى، علوم اجتماعى و جغرافيا، هر كدام عنصر ويژه‏اى از عناصر تشكيل دهنده هويت ملى را اصل دانسته‏اند. جغرافيا، «سرزمين مشترك» و «تاريخ مشترك» را در اين مورد اصل تلقى مى‏نمايد، علوم اجتماعى بر «زبان مشترك» و «دين مشترك»، علوم سياسى بر «ساختار سياسى مشترك»، «مليت و ملت» و «جامعه مدنى» تكيه مى‏زند. مسلم اين كه هويت، پديده‏اى مركب از همه اين عناصر، به اضافه ديگر عناصر فرهنگى مشترك همانند هنرها و آداب و سنن است.17برخى از صاحب نظران، بر عنصر «اراده با همزيستن در طول تاريخ» تكيه كرده‏اند. بنابراين آنچه مردم را در طول تاريخ در رنج و شادى و جنگ و صلح با هم شريك كرده و در كنار هم قرار داده و از طريق يك سرنوشت مشترك تاريخى به آنان هويت خاصى بخشيده است، «اراده با همزيستن» آنان بوده است.18 در اين ديدگاه، عناصر مشترك زبانى، قومى، مذهبى و ... انكار نمى‏شوند، اما به تنهايى نيز قابل اعتنا نيستند، بلكه احساس تعلق مردم يك سرزمين، به يك گروه بزرگ‏تر مانند ملت و احساس وفادارى به عضويت در آن گروه بزرگ‏تر است كه باعث دوام مليت‏ها مى‏شود.تجزيه و تحليل مفهوم ملت، امرى بس پيچيده و مشكل است. سرچشمه اين اشكالات را بايد در تعدد عواملى كه عملاً در آفرينش يك ملت و در پيدايش حس ملى دخالت داشته‏اند، جست و جو كرد. سرزمين، نژاد، زبان، خاطرات تاريخى، سنت‏ها، تمدن و مذهب، هر يك عواملى هستند كه نمى‏توان به آنها بى‏اعتنا بود؛ ولى هيچ يك از آنها هم نمى‏تواند تفسير نهايى در مورد ملت باشد.متفكران آلمانى عقيده داشتند كه ملت موجود زنده‏اى است كه در اثر نيروى برترى كه به طور ناخودآگاه عمل مى‏كند، رشد مى‏نمايد. از طريق علايم خارجى مثل اشتراك زبان، وابستگى به عادات و رسوم، تجليل و ستايش سنت‏هاى كهن و همچنين قرابت نژادى، مى‏توان به اين نيروى برتر پى برد. عده‏اى ديگر، تعلق به يك ملت را امرى وجدانى و داراى جنبه معنوى مى‏دانند. فوستل دوكولانژ مى‏نويسد: «نه نژاد و نه زبان، مليت را به وجود نمى‏آورند، [بلكه‏] ميهن آن است كه انسان دوست مى‏دارد».19بنابراين عناصر هويت آنهايى هستند كه فرد را به يك مجموعه وسيع‏تر به نام ملت يا مليت متصل مى‏كنند، و مليت «شكلى از احساسات مشترك برآمده از شور و شوق، صميميت و شكوه خاص مربوط به ميهن» است. پس مى‏توان گفت كه اولين عنصر هويت، آگاهى است و دومين عنصر آن، علاقه‏مندى به مجموعه‏اى كه او به آن تعلق دارد. بنابراين چون هويت جنبه ذهنى پيدا مى‏كند، لاجرم از مقوله فرهنگى هم جدا نيست.20 در مجموع مى‏توان هويت ملى را بر دو عنصر ذهنى و عينى استوار ساخت. عنصر ذهنى، بر وجود «باورها» تأكيد مى‏كند و هويت را محصول باور يك جامعه انسانى به داشتن تعلقات و ويژگى‏هاى مشترك مى‏داند. با اين ديد، وجود باور ذهنى فارغ از واقعيت‏هاى عينى، مبناى شكل‏گيرى هويت‏هاى ملى و قومى واحد مى‏گردد. حال آن كه عنصر عينى بر نقش واقعيت‏هاى عينى در شكل‏گيرى اين هويت‏ها تأكيد مى‏كند. عنصر ذهنى همان گونه كه پيشتر نيز به آن اشاره شد، تمايل افراد يك جامعه براى زيستن در كنار يكديگر است و به تعبير اميل بوترو، «عرق يا حس ملى از ميل و علاقه مردم به زندگى با يكديگر، به تجليل و ستايش خاطرات مشترك و به تلاش در راه هدف‏هاى مشترك سرچشمه مى‏گيرد»؛21 اما عنصر عينى از دو نگرش فرهنگى (فرهنگ محور) و سياسى (دولت محور) تشكيل شده است. كارويژه‏هاى هويت ملى‏ 1. انسجام و همبستگى ملى. هويت‏ها فقط در جوامع وجود دارند و زمانى كه افراد از جايگاه خود در جامعه مى‏پرسند، در واقع از هويت خود سؤال كرده‏اند. باميتسر مى‏گويد:جست‏وجوى هويت، شامل اين مسأله است كه ارتباط صحيح فرد و جامعه به عنوان يك كل چه مى‏باشد.22اين كارويژه در تعريف دوركيم از ميهن‏پرستى نيز وجود دارد:حسى كه افراد را به جامعه سياسى ملحق مى‏كند، به شكلى كه كسانى كه از شكل‏دهندگان آن به شمار مى‏روند، خودشان را با پيوندى از احساسات وابسته به آن احساس نمايند.23 در جوامعِ در حال نوسازى كه در حال تجربه فرايند تغييرات اجتماعى‏اند، شكاف‏هاى اجتماعى فعّال بوده و فرايند نوسازى را دچار چالش مى‏سازد. براى حل و رفع بحران‏هاى حاصل از اين گسيختگى‏ها در سطح اجتماعات ملى، بايد به ابزار لازم جهت برانگيختن حسّ همبستگى ملى تجهيز شد. هويّت ملّى با بهره‏گيرى از توانايى‏هاى نمادين، مانند زبان، دين، گذشته تاريخى و منافع مشترك، مى‏تواند به وفاق اجتماعى و همبستگى ملّى يارى رساند. مراد از همبستگى، به هم پيوستن و مجتمع‏ساختن اجزاى يك جامعه و واحدهاى كوچك آن به يك كل همبسته‏تر است؛ به گونه‏اى كه توان و نيروى آن اجزا و واحدهاى كوچك و پراكنده و مختلف، انباشته و متمركز شود و از طريق هميارى و همكارى آحاد جامعه و حمايت آنان از نظام سياسى، بحران‏هاى حاصل از دوران گذار را حل كند. بدين ترتيب هويّت ملّى به دليل نقش تعيين‏كننده‏اى كه در حوزه فرهنگ، اجتماع، سياست و حتى اقتصاد دارد، از مفاهيم بسيار فراگير و در عين حال مشروعيت‏دهنده به نظم سياسى - اجتماعى است و پيوستگى و انسجام درونى يك واحد سياسى را در پى دارد.ملّت‏گرايى نيز كه پيوند وثيقى با هويّت ملّى دارد، براى حفظ پيوستگى يك ملّت و ابقاى نيروى حيات‏بخش نمادهايش، به‏رغم اين كه اين نمادها ريشه در گذشته دارد، مى‏بايست افزون بر احياى نمادهاى قديمى، نمادهاى جديدى نيز پديد آورد تا اين پيوستگى، حفظ و تداوم يابد.2. ايجاد آگاهى ملّى و جهت‏دهى به زندگى اجتماعى. هويّت ملّى علاوه بر ايجاد همبستگى ميان افراد جامعه، مسير و هدف جمعى آنان را نيز مشخص مى‏كند. دولت‏ها با تكيه بر «هويّت ملّى»، نظام ارزشى مورد نظر خود را از طريق آموزش، تبليغات و ساير ابزارهاى جامعه‏پذيرى به افراد جامعه القا مى‏كنند. در اين ميان، هويّت ملّى، متغيرى محورى در تعريف ارزش‏ها و هنجارهاى جمعى افراد يك جامعه است. در واقع، هدف اوليه هويّت ملّى نيز كه همبستگى و انسجام ملّى است، بدون كارويژه جهت‏دهى هويّت ملّى ممكن نيست، چرا كه انسجام و همبستگى ملّى لزوماً بايد بر محور «هدف مشترك» باشد و بدون هدف و جهت مشترك نمى‏توان همبستگى اعضاى يك گروه و به طور كلى جوامع قومى و ملّى را حفظ كرد. همان طور كه دوركيم مى‏گويد: با برآوردن يك صدا، اداى يك كلمه، يا اجراى يك حالت و ژست در قبال يك هدف است كه [افراد] با هم متحد مى‏گردند و خود را متحد مى‏بينند.24ولى اين هدف كه اتّحاد ملّى بر محور آن شكل مى‏گيرد، خود از چه چيزى ناشى مى‏شود؟ بى‏گمان در تعيين اهداف ملّى يك جامعه، زنجيره‏اى از عوامل مختلف تأثيرگذارند؛ اما تأثير اساسى و نهايى از آنِ هويّت جمعى افراد جامعه اعم از هويّت ملّى و هويّت دينى است. تعريفى كه افراد يك جامعه از خود دارند، تعيين‏كننده اهداف جمعى آنهاست و اين تعريف كه همان هويّت ملّى است، در نتيجه عوامل مختلف همواره در معرض دگرگونى است. در نتيجه اهداف جامعه نيز با دگرگونى در هويّت ملّى متحوّل مى‏گردد. البته اين امر به مفهوم فقدان عناصر ثابت در هويّت ملّى يك جامعه نيست، بلكه بدين معناست كه علاوه بر عناصر جديدى كه در طول زمان به عوامل تشكيل‏دهنده هويّت ملّى - در زمينه وقايع سياسى اجتماعى مختلف - افزوده مى‏شود، تفاسيرى هم كه نسل‏هاى مختلف از هويّت ملّى و عناصر تشكيل‏دهنده آن مى‏كنند، متغير است و همه اين تحولات، با تأثيرگذارى بر مفهوم هويّت ملّى، جهت‏گيرى و هدف زندگى جمعى افراد يك جامعه را تحت‏الشعاع خود قرار داده و اهداف جديدى را بر آنان ديكته مى‏كند. بنابراين احساس تعلّق يك گروه به مليّت خود و تعصب به آن، همبستگى و انسجام ملّى را تداوم بخشيده، همواره آن را با واردكردن عناصر جديدتر، بازسازى مى‏كند. بدين ترتيب، يكى از كارويژه‏هاى مهم هويّت ملّى، نقش آن در تعيين مسير زندگى جمعى و تعيين اهداف ملّى است. از نكات مهم در هويّت‏سازى، مراجعه به ذخيره تاريخى و ملّى و جست‏وجو و بازتعريف عناصر هويّت قبلى، مطابق با مصالح و شرايط جديد است. در بسيارى از جوامع، نظير فرانسه و ايتاليا با برگرفتن عناصرى از گذشته تاريخى خود و تلفيق آن با عناصر جديد، فرايند هويّت‏سازى تجربه شده است. اين همان تجربه ناسيوناليسمِ تجدّدخواه است.25 3. تعيين سازوكارهاى فرهنگ سياسى. فرهنگ سياسى جنبه‏هايى خاص از فرهنگ عمومى جامعه است كه به بيان نوع رابطه جامعه با نظام سياسى مى‏پردازد. در حقيقت، زمانى كه از فرهنگ سياسى يك جامعه سخن مى‏گوييم، به نظام سياسى خاصى اشاره مى‏كنيم كه بر اساس نگرش‏ها و ارزش‏هاى مردم آن جامعه، درونى شده است. محيط نظام سياسى را مجموعه‏اى از ارزش‏ها، هنجارها و نمادهايى فراگرفته است و آگاهى در باره نظام سياسى تا اندازه بسيارى به ميزان شناخت ارزش‏هاى حاكم بر آن محيط بستگى دارد. بر اين اساس، درك صحيح كنش‏هاى سياسى در جوامع مختلف بشرى، نيازمند كوشش‏هايى است كه در فهم بسترهاى فرهنگى اين جوامع صورت مى‏گيرد. در اين ميان، هويّت ملّى كه در بر گيرنده عناصر فرهنگ ملّى جوامع است، مى‏تواند ميان ارزش‏هاى فرهنگى محيط اجتماعى و اقدامات سياسى دولت‏ها، رابطه برقرار كند. همان‏طور كه كامروا (1993) تأكيد مى‏كند: نگرش مردم به هويّت، عاملى است كه جهت‏گيرى سياسى مردم و نظر آنها را در مورد محيط سياسى خود تعيين مى‏كند.26 نوسازى و بحران هويت ملى‏ در سال‏هاى اخير در بسيارى از محيطهاى علمى و تعداد زيادى از رسانه ها و نشريات، مباحث آسيب‏شناسانه در افغانستان مطرح گرديده است. در مباحث آسيب‏شناسى، محققان به دنبال شناسايى آن دسته از عوامل مهم و مؤثرى هستند كه به وجود آمدن و تداوم حيات آنها مى‏تواند فرآيند تحقق اهداف هر نظامى (سيستمى) را متوقف و يا به صورت محسوس، كُند نمايد. آسيب‏شناسى گذار جوامع به دوران جديد (مدرن) موضوع مطالعات روان شناختى و جامعه شناختى است. در اين ميان محققان علوم سياسى تغييرات اجتماعى و روانى در اين جوامع را به عنوان يك رشته تغييرات مؤثر در حوزه سياست، از قبيل مشاركت بيشتر مردم در امور سياسى و نظاير آن، مورد توجه قرار مى‏دهند. هنگامى كه تغييرات اجتماعى به وقوع مى‏پيوندد، نيازها و انتظارات جديدى شكل مى‏گيرد. گسترش شهرنشينى، تغييرات جمعيتى، افزايش سطح آموزش و آگاهى‏هاى اجتماعى و... نيازهاى تازه‏اى را پديد مى‏آورد. پديده‏هاى اجتماعى مولود اين نيازها و انتظارات هستند؛ به طور مثال در جوامع رشد يافته‏ تر نياز به اطلاعات، امرى ضرورى تلقى مى‏شود. نياز به اطلاعات نيز پديده رسانه‏ها و يا گسترش آن را در پى دارد. اين پديده جديد به خودى خود آسيب به شمار نمى‏آيد بلكه نوع مواجهه با آن مى‏تواند به يك مسأله اجتماعى يا بحران اجتماعى تبديل شود و يا اين كه يك سنت اجتماعى و تسهيل دهنده امنيت و توسعه در جامعه باشد. برخورد خصمانه و غيردوستانه با پديده جديد و يا مواجهه منطقى با آن مى‏تواند يكى از دو نتيجه فوق را در بر داشته باشد.27 بنابراين چنانچه پديده اجتماعى به مسأله اجتماعى تبديل شود موضوع مطالعات آسيب شناختى قرار مى‏گيرد. از ديدگاه مرتن مسأله اجتماعى زمانى موجوديت مى‏يابد كه تفاوت قابل توجهى بين ايده‏آل‏هاى جامعه و دست يافته‏هاى واقعى آن وجود داشته باشد.28 يكى از مهم‏ترين مسائل اجتماعى كه ناشى از تغييرات دوران نوسازى به شمار مى‏آيد، بحران هويت مى‏باشد. جدى‏ترين بحرانى كه يك شخص با آن مواجه مى‏شود، در خلال شكل‏گيرى هويت رخ مى‏دهد. اين بحران بدان جهت جدى است كه عدم موفّقيت در رويارويى با آن پيامدهاى بسيارى دارد. شخصى كه فاقد هويت متشكل است، در خلال زندگى بزرگسالى‏اش با مشكلات متعددى مواجه خواهد شد. اريكسون خاطر نشان مى‏سازد كه براى هر فرد امكان دارد بحران هويت روى دهد و منحصر به دوره نوجوانى يا جوانى نيست.29اين مفهوم مترادف مفاهيمى چون آشفتگى هويت، گم گشتگى و از خودبيگانگى است. چنانچه اين بحران در سطح اجتماع بروز كند، نظم اجتماعى دچار اختلال مى‏گردد. واژه بحران هويت از روان‏شناسى وام گرفته شده است.در رويكرد سيستمى، يك بحران عبارت است از وضعيتى كه نظم اصلى يا قسمت‏هايى از آن را مختل سازد. به وجود آمدن شرايط غير معمول يا غير متعارف در روند حركت يك سيستم، بحران ناميده مى‏شود.بحران هويت، اساسى‏ترين بحرانى است كه گريبانِ جوامع در حال نوسازى را مى‏گيرد؛ زيرا در اين جوامع، احساسات ملى توده‏ها در تعارض با نخبگان حامل نوسازى قرار مى‏گيرد. آنان در مقابل خود، طرز تفكر جديدى را مشاهده مى‏كنند كه ارزش‏هاى سنتى آنان را تهديد مى‏كند. از سوى ديگر نوسازى، وفادارى ملى را جايگزين وفادارى‏هاى قومى و منطقه‏اى مى‏كند. بنابراين براى عبور از اين بحران بايد براى ايجاد يك نگرش عام گرايانه تلاش كرد كه در آن ،اعضاى جامعه - علاوه بر احساس بومى بودن - خود را در خصوصيات فرهنگى عام‏ترى سهيم بدانند.لوسين پاى معتقد است چهار شكل اصلى از بحران هويت وجود دارد. اولين نوع بحران مزبور به احساسات مربوط به سرزمين و رابطه فضاى جغرافيايى با احساسات ناسيوناليستى ارتباط مى‏يابد؛ دومين شكل آن وقتى رخ مى‏دهد كه ساختار اجتماعى و به ويژه تقسيمات طبقاتى چنان گسترش يابد كه مانع وحدت ملى كارآمد گردد؛ سومين صورت آن با تعارض بين هويت‏هاى قومى يا ديگر هويت‏هاى فرو ملى و تعهد به يك هويت ملى مشترك سر و كار دارد. چهارمين شكل بحران هويت در اثر پيامدهاى روان‏شناسانه تغيير اجتماعى سريع و احساسات دوگانه در قبال بيگانگان ايجاد مى‏شود. اين نوع از بحران هويت، عموماً شكل احساسات عميقاً مختلط راجع به جهان مدرن و سنت‏هاى تاريخى يك فرد را به خود مى‏گيرد.30 برخى نظريه‏ پردازان معتقدند كشورهاى در حال توسعه داراى تراكم بحران هستند. منظور از تراكم بحران اين است كه چون فرآيند مدرنيزاسيون يكباره وارد اين كشورها شد، در نتيجه انواع بحران‏ها به صورت متراكم در اين كشورها ظاهر شد؛ يعنى با ورود اين كشورها به دايره بازار جهانى و مرحله نوسازى و با توجه به ويژگى‏هاى ساختار سنتى اين كشورها، بحران‏هاى هويت، مشروعيت و مشاركت به عنوان اساسى‏ترين و مهم‏ترين بحران‏ها به يك باره رخ نمودند. اين سه بحران را مى‏توان بحران‏هاى اوليه و اصلى تلقى نمود كه داراى بيشترين ارتباط با يكديگر مى‏باشند.31در جوامع در حال نوسازى، نوعى تقسيم كار بر اساس هنجارهاى غير بومى انجام مى‏گيرد كه به سختى جايگاهى براى پذيرش و درونى شدن در فرد و اجتماع خواهد يافت. همين امر باعث اختلال در شؤون جامعه، سرخوردگى، نابسامانى و بى‏هويتى افراد مى‏گردد. به تعبير ديگر توسعه نامتوازن باعث پس افتادگى فرهنگى مى‏شود. بدين معنا كه جنبه مادى و تكنولوژيكى فرهنگ تغيير كرده، ولى جنبه غير مادى آن كه شامل هنجارها، ارزش‏ها، باورها و نهادهايى از قبيل خانواده و مذهب است تغيير نمى‏كند و يا نمى‏تواند فرهنگ جديدى را با كاركرد و تعادل جديد جايگزين آن كند.32 در اين حالت تطابق و سازگارى اجتماعى از بين مى‏رود. دانش‏ها و نگرش‏هاى مردم صدمه مى‏بيند و انتقال ميراث فرهنگى از نسلى به نسل ديگر دچار اختلال و ناهماهنگى مى‏گردد و بحران هويت رخ مى‏نمايد.در مجموع بحران هويت ممكن است در يكى از حالت‏هاى زير ظاهر شود: اين بحران مى‏تواند ناشى از بيگانگى از هويت خودى و مسحور شدن در مقابل پيشرفت و شكوفايى ديگران باشد. جوامعى كه در توانايى‏هاى فرهنگى، اجتماعى و فكرى خود دچار ترديد مى‏شوند، شاهد اختلالاتى در سيستم هويتى خود خواهند شد. اين حالت به گسستن و بيگانه شدن انسان از اصل و جوهر خاص و پيوستن به اصل و جوهرى ديگر اشاره مى‏كند كه مترادف از خودبيگانگى(Alienation) است. بدين ترتيب گسستن از خدا در اديان الهى و نيز پشت كردن به تمدن و فرهنگ ملى به معناى بيگانگى و گسستن انسان از خويشتن خويش است. در چنين معنايى حل بحران هويت در بازگشت به خويشتن جست و جو مى‏شود. حالت ديگر بحران زمانى حاصل مى‏شود كه ارزش‏هاى تازه‏اى وارد جوامع داراى ارزش‏هاى سنتى شود و بدين ترتيب در حد فاصل تضعيف ارزش‏هاى مستقر سنتى و عدم استقرار كامل ارزش‏هاى جديد بحران هويت ظاهر مى‏شود؛ به طور مثال عناصرى از هويت گذشته توسط اين جوامع حفظ خواهد شد، اما از سوى ديگر، تحت تأثير عوامل زندگى جديد، تلقى‏ها و خودفهمى‏هاى تازه‏ترى نيز به دست مى‏آيد كه با خود فهمى‏هاى گذشته يا به تعبير ديگر عناصر هويتى پيشين در تعارض قرار مى‏گيرد. در حال حاضر نيز ارزش‏هاى عصر جديد، جوامع سنتى را مورد تهديد قرار مى‏دهد.33اين معنا در رهيافت‏هاى نوسازى مورد تأكيد است. جوامع سنتى از طريق فرآيند نوسازى تغيير مى‏يابند. در دوره گذار ترك الگوهاى رفتار سنتى- ديني و افول ارزش‏ها و باورهاى سنتى-ديني و تلاش براى كسب الگوى مدرن، اين جوامع را دچار بحران هويت مى‏سازد. جدال ميان سنت و تجدد و عبور از سنت و دست نيافتن به تجدد، سرشت انسان سرگشته اين دوران است. انسانى كه موزائيكى از ارزش‏ها را در خود دارد.حالت سوم كه توضيح دهنده بحران هويت است، مربوط به تعدد و تنوع تعارض‏آميز هويت‏هاى خاص‏گرايانه مى‏باشد كه هويت جمعى در درون يك جامعه را به مخاطره مى‏اندازد. در اين معنا مى‏توان به تضاد ميان وفادارى‏هاى فرو ملى - قومى، قبيله‏اى و منطقه‏اى - و وفادارى‏هاى ملى و شكاف‏هاى درهم شكننده وحدت ملى اشاره كرد. گاهى هويت ملى توسط دولت‏ها در مقابل هويت‏هاى فرو ملى تكوين مى‏يابد. اين تقابل در فرآيند نوسازى به تضعيف هويت‏هاى فروملى از سوى دولت ملى مدرن منجر مى‏شود كه سبب شكل‏گيرى بحران‏هاى هويتى مى‏گردد.بنابراين براى عبور از اين بحران بايد براى ايجاد يك نگرش عام‏گرايانه تلاش كرد كه در آن، اعضاى جامعه علاوه بر احساس بومى بودن، خود را در خصوصيات فرهنگى عام‏ترى سهيم بدانند. گى روشه براى حل اين بحران مى‏گويد:براى آن كه توده مردم فعالانه در جنبش صنعتى وارد شده و هدفى را دنبال نمايند، معمولاً بايد به وسيله يك ايدئولوژى سياسى به تحرك درآيند. در كشورهاى در حال توسعه، اين فونكسيون را ناسيوناليسم بر عهده دارد... در حقيقت، ناسيوناليسم در عين حال به توسعه اقتصادى، معنايى جمعى‏تر و روشن‏تر مى‏دهد. بدين ترتيب، محتواى توسعه را وسيع و پرقدرت ساخته و بدان مجموعه‏اى از ارزش‏ها و سمبول‏هايى را مى‏دهد كه قادر است باعث تهييج و تحريك جهش‏هاى جمعى يا استعدادهاى فردى شود.34 سخن فوق به خوبى رابطه ميان نوسازى و ملت‏گرايى و تأكيد بر ويژگى‏هاى هويتى ملت‏ها را نشان مى‏دهد. حتى برخى از صاحب‏نظران سياست مقايسه‏اى، جامعه‏پذيرى را به عنوان واسطه‏اى قرار مى‏دهند كه از طريق آن، ملت‏گرايى، محرك و انگيزه‏اى ايدئولوژيك براى نوسازى و توسعه فراهم مى‏سازد. رونالد چيلكوت معتقد است: ملت‏گرايى انگيزه‏اى ايدئولوژيك براى توسعه همه جانبه سياسى، اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى و روانى فراهم مى‏سازد؛ هر چند برخى از انواع ملت‏گرايى ممكن است تأثير بيشترى بر توسعه ملى بگذارد. هويت اسلامي و كارويژه هاي آن انديشه سياسى برخاسته از متن دين، تاريخ و فرهنگ مسلمانان و متناسب با زمان به هر ميزانى كه ظهور و جلوه داشته باشد, به همان ميزان خود خواهى ها و خود محورى ها, باند بازى ها و نفع طلبى هاى شخصى و گروهى وقومي و جمود و قشرى گرى را مى سوزاند و رفتار سياسى رهبران و اقشار جامعه را با توافق و سازگارى همگان بر سر اصول و محورهاى مشترك, بسامان، منظم و هدفدار خواهد كرد, به ويژه اگر پايگاه اجتماعى وسيع و عمق سازمانى فراوانى بيابد. پيرو آن, اهداف ،آرمان ها، مصالح ،منافع ملى و مصلحت همگانى به نحوى روشن و ملموس و قابل پذيرش براى همگان تعيين و تعريف خواهد شد و با ملحوظ كردن منافع و عقايد و ارزش هاى معقول و مناسب همه اقشار،طبقات و اقوام - اعم از شهرى و روستايى - آنان را به سازش, همكارى و همدلى واداشته و بسيج نموده و مشاركت مى دهد و آزادى و رفاه, قسط و عدل, استقلال, عزت و سربلندى را براى جامعه و امت به ارمغان مى آورد. در اتخاذ استراتژى ها و تاكتيك ها روش مذاكره, مباحثه, سازش و چانه زنى, سلم و مسالمت, تفاهم و مدارا و ظرفيت و سعه صدر به كار گرفته مى شود و رحمت و الفت و محبت و تعاون نهفة در هويت اسلامي در صفوف داخلى حاكم مى شود.35 منظور از وفاق اجتماعى و همبستگى ملى به هم پيوستن و مجتمع ساختن اجزاى يك جامعه و واحدهاى كوچك آن در يك كل همبسته تر به نام (ملت مسلمان) يا (امت) است, به نحوى كه همه قوه و توان پراكنده آن اجزا و واحدهاى كوچك انباشته و متمركز شود و قدرت ملى واحد و داراى اقتدار و نفوذ به وجود آيد. در واقع منظور جامعه سازى و به دنبال آن دولت سازى است كه طى آن همه حوزه هاى سنتى و پراكنده و محلى قدرت و نفوذ در هم شكسته و در يك جا جمع و انباشته مى شود و بسته به نحوه سازماندهى آن, همه اقشار وگروه هاى اجتماعى در زمينه هاى نظم و امنيت, ثبات و استحكام و انسجام هدفدار, در مسير نوسازى و توسعه قرار مى گيرند. حركت و تغيير در ميان جوامع يك اصل گريزناپذير است, اما مسإله قابل تإمل, جهت گيرى آن مى باشد. جوامعى چون جامعه و كشور ما در عصر حاضر كه اوج ارتباطات است, به ناچار در معرض تغييرات قرار دارند و به عنوان جوامعى در حال گذار از حالت سنتى به حالت مدرن تلقى مى شوند. در اين فرآيند منابع و مبانى سنتى تشكيل جامعه و هويت و مشروعيت آنها تغيير كرده و يا سست مى شود و چنانچه نخبگان جامعه امواج و طوفان هاى سهمگين تغيير و دگرگونى را كه عمدتا از محيط خارجى نشإت مى گيرد, كارگردانى و مديريت نكرده و در جهت اهداف ملى و اسلامى و مصلحت عمومى جامعه و امت هدايت و رهبرى نكنند, جامعه و كشور سرنوشتى جز هضم و هدم در نظام سرمايه دارى جهانى و سيستم بين المللى مبتنى بر ظلم و استثمار و استكبار نخواهد داشت. در واكنش به اين تغييرات در جهان سوم و در ميان مسلمانان, دو دسته در مقابل هم شكل گرفتند: يك دسته محافظه كاران و سنت گرايانى بوده و هستند كه طرفدار حفظ وضع موجود و مخالف با هر گونه تغيير اساسى و مهمى اند; در حالى كه چشم بستن بر روى اين تغييرات, نتيجه اش غرق شدن در سيل بنيان كن ناشى از آن است. اين دسته از شناخت مشكلات جوامع در حال گذار و برخورد آگاهانه و هوشمندانه با آنها ناتوان هستند و حكومتشان سست و ناپايدار و تنها متكى بر زور خواهد بود. دسته مقابل, متجددان و نوگرايانى هستند كه بدون اصول و مبانى مستقل و خودى, تن به تغيير داده و خود را به اين امواج سپرده اند و به سوى ناكجا آبادشان در حركتند; در حالى كه ناديده گرفتن اين تغييرات و يا تسليم شدن در برابر آن, هر دو سطحى, زيانبار و نافرجام خواهد بود. بنابراين مسإله تشكيل جامعه سياسى همگون و همبسته با هويت ملى واحد در اولويت اول است كه در كشور ما اين مسإله قويا با دين اسلام عجين شده و از آن جدايى ناپذير است. به علاوه وفاق اجتماعى و همبستگى ملى باعث قدرت و اقتدار جامعه و دولت مى شود كه جهت هدايت كشور به سوى اهداف توسعه سخت ضرورى است. مطابق تئورى بحران ها در توسعه سياسى, بحران هويت و مشروعيت اولين و مهم ترين بحران ها در جوامع در معرض نوسازى و تغيير هستند كه حل و رفع مشكلات سياسى, اقتصادى و اجتماعى در گرو حل و رفع اين دو بحران است.(36) علاوه بر اين, در اين خصوص حكماى اسلامى چون فارابى از تعاون,(37) ابن خلدون از عصبيت(38) و خواجه نصير طوسى از محبت و الفت(39) سخن گفته اند و آن را پايه و مايه تشكيل مدينه ها و جوامع دانسته اند.اجمالا از آنچه در اين مقاله بحث و بررسي گرديد مي توان چنين نتيجه گرفت كه بروز تحولات جهاني در قالب فروپاشي اتحاد جماهير شوروي كه بي شك عامل عمده اي آن مقاومت دليرانه مردم افغانستان در برابر اشغالگري از سوي آن قدرت جهنمي بود و نيز بوجود آمدن حادثه 11 سپتامبر 2001 در آمريكا و متعاقب آن سقوط رژيم واپسگرا، ضد اسلامي و فاشيستي طالبان و تشكيل كنفرانس بن، فرصت طلايي را فرا روي مردم افغانستان پديد آورد كه جا دارد از اين فرصت ارزشمند در راستاي شكل دهي هويت يگانه بر محور هويت ملي و مهمتر از همه دين مبين اسلام و تاكيد بر رويه مدارا و تحمل يكديگر كه همان روح اخوت اسلامي است،استفاده نمود. جمع بندي:‏ بر اساس تئوريهاي چيستي هويت، هويت ملى، نسبت و نوع مناسبات اعضاى جامعه سياسى را در يك مجموعه منسجم به نام ملت از يك سو و نوع رابطه‏اى كه با ساير جوامع سياسى دارد از سوى ديگر، تبيين مى‏كند. بنابراين آگاهى و سامان بخشيدن به آن يك ضرورت بشمار مى‏آيد. اگرچه هويت ملى پديده‏اى چند وجهى است و ماهيتى غير ثابت و سيّال دارد، اما فراگيرترين سطح هويت در تمامى نظام‏هاى اجتماعى است. بدين ترتيب هويت ملى بر آيند فرهنگ، سياست، اجتماع، اقتصاد و تاريخ مى‏باشد.در مطالعات هويت ملى دو نگرش فرهنگى (فرهنگ محور) و سياسى (دولت محور) به كار گرفته شده است. مسإله وفاق اجتماعى و همبستگى ملى از اولين و مهم ترين مسايل نوسازى و توسعه سياسى و اجتماعى و اصولا هر جامعه روبه رشدى هست به حدى كه مى توان آن را شرط لازم و ضرورى هر گونه بازسازى و اصلاحات اقتصادى, اجتماعى تلقى كرد. نوسازى يا اصلاح و بازسازى در صورت فقدان يكپارچگى ملى و وفاق اجتماعى مانند بناكردن نظام و ساخت اقتصاد و سياست و فرهنگ روى شن هاى روان يا آب است كه بقا و دوامى ندارد. نگرش فرهنگ محور، ناظر بر متغيرهاى فرهنگى، مثل زبان، دين، فرهنگ، ادبيات، هنر، آداب و رسوم و اعتقادات يك ملت است كه زاييده دوران طولانى (تاريخ) است. حال آن كه نگرش دولت محور، زمينه ورود به متغيرهاى سياسى را فراهم مى‏سازد. در اين نگرش هويت ملى، امرى است كه تا حد زيادى ساخته مى‏شود و در اين ميان، نقش دولت در توليد و باز توليد هويت و ارائه تفسيرهاى مختلف از آن، نقش مهمى را ايفا مى‏كند. دولت در چارچوب حاكميت ملى خود در درون واحد سياسى و سرزمين خاص، ايده‏هاى فرهنگى و هويتى را به مردم و شهروندان خود القا مى‏كند تا با بهره‏گيرى از اين احساس نيرومند به ايجاد همبستگى ملى بپردازد. بنابراين ملت‏ها فرآورده‏هاى مهندسى سياسى‏اند كه در دوران جديد و زمانى كه انسان تعريف تازه‏ ترى از پديده‏هاى زيستى ارائه مى‏دهد، بنا به درخواست خود تعريف و تفسير مى‏كند.نوشتار حاضر اگرچه پيش شرطهاى فرهنگى و تاريخى شكل‏گيرى هويت ملى را ناديده نمى‏گيرد، امامعتقد است هويت براساس گرايش ديني، تعيين مى‏شود و از همين جهت براى فهم بحران هويت در جوامع، در كنار عوامل گوناگون، مى‏بايست به ناكامى‏هاى نظام‏هاى سياسى در تأسيسات هويتى نظر انداخت. به هرروى طبق نظريه رايج هويت ملى به عنوان مفهومى فراگير و چند ركنى، بالاترين سطح هويت در يك واحد سياسى است. اما به نظر مى‏رسد مهم‏ ترين عاملى كه هويت ملى را با بحران مواجه مى‏سازد در هم ريختگى لايه‏هاى هويتى در يك جامعه است؛ به طور مثال در جوامع چند پاره و ناهمگن كه سخن از چندين لايه هويتى مانند هويت‏هاى نژادى، دينى و قومى متفاوت مى‏رود، چنانچه هويت ملى قدرتمندى كه برآيند هويت‏هاى چند پاره باشد، ايجاد نشود، بحران هويت حاصل خواهد شد.بحران هويت، اساسى‏ترين بحرانى است كه گريبان جوامع در حال نوسازى را مى‏گيرد. جوامع سنتى از طريق فرآيند نوسازى تغيير مى‏يابند. در دوره گذار تغيير الگوهاى رفتارى و باورهاى ارزشى به فعال شدن شكاف‏هاى اجتماعى و درهم ريختگى هويت‏هاى فروملى مى‏انجامد و تجربه بحران هويت آغاز مى‏گردد. جامعه افغانستان نيز قرن‏ها بود كه در اثر سياست هاي تبغيض آميز حاكمان از همزيستى مبتني بر يك هويت يگانه بدور نگهداشته شده بود تا اين كه همپاي ديگر ملل با تمدن جديد آشنا شد. شكوفايى عصر نوزايى و تحولات شگرفى كه در اروپا رخ داد، زمانى كه به ساير جوامع رسيد، شرايطى پديد آورد كه اسباب دگرديسى در هويت آنان را رقم زد و به طور غافلگيرانه بحران هويت را به ارمغان آورد. تحولات دهه هاي خيردر افغانستان تا حد زيادى به اين بحران پاسخ گفت و هويت ملى را بر بنيادهاى اسلام گرايي استوار ساخت و منبع فزاينده‏اى از مشروعيت را ايجاد كرد، هرچند در سال‏هاى بعد( بعد از سقوط رژيم كمونستي) سطوحى از بحران هويت خودنمايى كرد كه مى‏بايست براى آن چاره انديشيد. تحولات بر آمده از حادثه 11 سپتامبر 2001 كه براي افغانستان و مردم رنج ديده اي آن نقطه عطفي بشمار مي رود، ايجاب مي كند دست اندر كاران مسايل سياسي- اجتماعي ما در راستاي بوجود آوردن يك هويت يگانه كه كمترين حساسيت منفي را در ميان اقوام و طوايف مختلف ساكن در كشور ايجاد نمايد تلاش نمايند و آن هويت يگانه، تاكيد بر هويت اسلامي مردم افغانستان بدور از تعصبات ويرانگر فرقه اي است . به اميد آنروز. پى‏نوشت‏ها 1- عليرضا زهيرى، چيستي هويت ملي، نقل از مجله علوم سياسي، سال 1384. 2-على‏اكبر سياسى، نظريه‏هاى شخصيت (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1356) ص 174-175. 3- داور شيخاوندى، ميزگرد وفاق اجتماعى و همبستگى ملى، فصلنامه مطالعات ملى، سال نخست، شماره 1، پاييز 1378. 4- Adam Kuper and Jessica Kuper, The Social Science Encyclopedia, 2nd Edition )London and Newyork: Routledge, 1996(, P.789.نقل از عليرضا زهيري پيشين 5- «هويت ايرانى و چالش‏هاى موجود»، گفت و گو با دكتر باوند، روزنامه خراسان، 30/5/78. 6- داور شيخاوندى، پيشين. نقل از همان. 7- براى اطلاع بيشتر، ر.ك: ابراهيم حاجيانى، «تحليل جامعه‏شناختى هويت ملى در ايران و طرح چند فرضيه»، فصلنامه مطالعات ملى، ش 5، (پاييز 1379). 8- مسعود چلبى، جامعه‏شناسى نظم (تهران: نشر نى، 1374) ص 118. 9- رحمت‏اللَّه معمار، سنجش گرايش به هويت تاريخى (تهران: مركز تحقيقات و سنجش برنامه‏اى سازمان صدا و سيما، 1378) ص‏17. 10. همان، ص 302. 11- داور شيخاوندى، پيشين، ص 28. 12- ساموئل هانتينگتون، برخورد تمدن‏ها و بازسازى نظم جهانى، ترجمه محمدعلى حميد رفيعى (تهران: دفتر پژوهش‏هاى فرهنگى، 1378) ص 153. 13- على الطايى، بحران هويت قومى در ايران (تهران: شادگان، 1378) ص 139. 14- عبدالرحمان عالم، بنيادهاى علم سياست (تهران: نشر نى، چاپ سوم، 1376) ص 157. 15- افسر رزازى‏فر، «الگوى جامعه‏شناسى هويت ملى در ايران»، فصلنامه مطالعات ملى، ش 5 (پاييز 1379) صص 120-121. 16- چارلز.اف.آندرين، زندگى سياسى و تحولات اجتماعى: مقدمه‏اى بر علم سياست، ترجمه مهدى تقوى (تهران: مؤسسه عالى علوم سياسى و امور حزبى، بى‏تا، فصل سوم). 17- پيروز مجتهدزاده، «هويت ايرانى در آستانه سده بيست و يكم»، اطلاعات سياسى و اقتصادى، ش 129-130، (1377) ص 124. 18. حسين بشيريه، «هويت ملى»، مجله دريچه، ش 5 (بهار 1370) ص 113 - 116. 19- پير رونون و ژان باتيست دوروزل، مبانى و مقدمات تاريخ روابط بين‏الملل، ترجمه احمد ميرفندرسكى، (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1354) ص 168. 20- «بحران هويت مشروعيت سياسى را به خطر مى‏اندازد»، روزنامه خراسان، 11/5/78. 21. پير رونون و ژان باتيست دوروزل، پيشين، ص 169. 22- محمدعلى اسلامى ندوشن، ايران و تنهائيش (تهران: شركت سهامى انتشار، 1376) ص 223 به بعد. 23- براى آشنايى بيشتر با دلايل گرايش ايرانيان به اسلام، ر. ك: عليرضا زهيرى، انقلاب اسلامى و هويت ملى (قم: انجمن معارف اسلامى ايران، 1381) ص 61 به بعد. 24- مونتسرات گيبرنا، مكاتب ناسيوناليسم: ناسيوناليسم و دولت - ملت در قرن بيستم، ترجمه امير مسعود اجتهادى (تهران: مركز چاپ و انتشارات وزارت خارجه، 1378) ص 120. 25- همان، ص 45. 26- همان، ص 137. 27- ميزگرد «سير تحول تاريخى هويت ملّى در ايران از اسلام تا به امروز»، فصلنامه مطالعات ملى، ش 5 (پاييز 1379)، ص 46. 28- Jeff Haynes, Third World Politics )London: Blackwell Publisher, 1996( P. بنقل از عليرضا زهيري، پيشين.98. 29- محمد جواد ناطق‏پور، اطلاع‏رسانى و مسائل اجتماعى، مسائل اجتماعى ايران (مجموعه مقالات) - (تهران: انجمن جامعه‏شناسى ايران، 1383) ص 391. 30- همان، ص 384. 31 - سعيد شاملو، مكتب‏ها و نظريه‏ها در روانشناسى شخصيت (تهران: انتشارات رشد) ص 65-66. 32- بحران‏ها و توالى‏ها در توسعه سياسى، ص 171. 33- حسين بشيريه، «توسعه سياسى و بحران هويت ملى» (گفت‏وگو)، فصلنامه مطالعات ملى، ش 5، (پاييز 1379)، ص 292. 34- محمدحسين فرجاد، آسيب‏شناسى اجتماعى و جامعه‏شناسى انحرافات (تهران: بدر، 1375) ص 126. 35- - گى روشه، تغييرات اجتماعى، ترجمه منصور وثوقى، چاپ هشتم، تهران، نشر نى، 1377، ص 299. 36- رونالد چيلكوت، نظريه‏هاى سياست مقايسه‏اى، ترجمه وحيد بزرگى و عليرضا طيب، (تهران: نشر رسا)، 1377، ص 422- 37ـ دكتر سيد احمد موثقى، وفاق و همبستگي اجتماعي.نقل از: فصلنامه علوم سياسى ـ شماره 10 ـ پاييز 79 38ـ ابـونـصـر فـارابى, سياست مدنيه, ترجمه دكتر سيد جعفر سجادى, انجمن فلسفه ايـران, (تـهران: 1358) و نيز فارابى, انديشه هاى اهل مدينه فاضله, ترجمه دكتر سيد جعفر سجادى, چاپ دوم, (تهران: كتابخانه طهورى, 1361). 39ـ عـبدالرحمن ابن خلدون, مقدمه ابن خلدون, ترجمه محمد پروين گنابادى, چاپ اول, (تهران: مركز انتشارات علمى و فرهنگى, 1362), ج1. 40ـ خـواجـه نصيرالدين طوسى, اخلاق ناصرى, تنقيح و تصحيح مجتبى مينوى و على رضا حيدرى, چاپ دوم, (تهران: شركت سهامى انتشارات خوارزمى, 1360).
+ نوشته شده در شنبه بیست و چهارم فروردین 1387ساعت 10:2 توسط شریفی |

تدوين كننده: عصمت الله شريفي زيركي

هويت فرهنگ اسلامي عامل انسجام اسلامي در جهان اسلام

مقدمه.

تاريخ زندگى بشر گواهى مىدهد كه انسان همواره به صورت دسته جمعى و گروهى روزگار گذرانده و حيات اجتماعى را بر زندگى فردى ترجيح داده است. درباره علت يا علل اين ترجيح مطالب زيادى گفته شده است، مثلاً فارابى - آن دانشمند بزرگ اسلامى - علت اين ترجيح را سعادت طلبى و كمالجويى انسان مىداند و بر اين باور است كه: زندگىِ بالاجتماع است كه مىتواند كمال انسانى را برايش به ارمغان آورد. هر چند زندگى انفرادى ناممكن نيست، لكن انسان را به سعادت محتوم و كمال مطلوب راهبر نتواند بود. از اين رو، جامعه و شناخت ويژگىهاى آن از ديرباز مطمح نظر انديشمندان قرار گرفته است. گاه بر سر چيستى و ماهيت آن به گفتگو پرداختهاند و گاه بر شناخت ويژگىهاى آن تأكيد نمودهاند؛ گروهى آن را موجودى حقيقى، داراى ماهيت مستقل و داراى آثار ويژه و خاص مىپندارند و جمعى بر اعتبارى بودن آن پاى فشرده و آن را چيزى جز جمع جبرى افراد ندانستهاند و لذا آثار و ويژگىهاى آن را به افراد برگرداندهاند. با اين حال، همگان بر اين باور اتفاق دارند كه همبستگى و انسجام از ضروريات اجتماع و از امور حياتى جامعه است و بدون آن، هيچ جمع و گروهى توان و استحكام و استمرار نداشته و ندارد. سرّ اين امر را نيز بايد در معنا و مفهوم همبستگى جستجو كرد. در فرهنگ علوم اجتماعى آمده است: همبستگى به معناى احساس مسئوليت متقابل بين چند نفر يا چند گروه است كه از آگاهى و اراده برخوردار باشند. همچنين همبستگى مىتواند شامل پيوندهاى انسانى و برادرى بين انسانها (به طور كلى) يا حتى وابستگى متقابل حيات و منافع بين آنان باشد. و به زبان جامعهشناختى همبستگى پديدهاى را مىرساند كه بر پايه آن، در سطح يك گروه يا يك جامعه، اعضا به يكديگر وابسته و به طور متقابل نيازمند يكديگرند. بر اين اساس، همبستگى اجتماعى به معناى آن است كه گروه، وحدت خود را حفظ كند و با عناصر وحدت بخش خويشتن تطابق و همنوايى يابد. جهان اسلام با هر نوع گرايش فكرى و اعتقادى براى نجات از زير يوغ مهم ترين مانع ايجاد وحدت، انسجام و برادرى مسلمانان يعنى «تفرقه» چاره اى ندارد جز اينكه تمسك و اعتصام به تنها عامل وحدت و برادرى يعنى «حبل الله» بزند كه مورد عنايت خداوند و پيامبر گرامى اسلام(ص) و پيشوايان معصوم(ع) بوده است، پس تنها با اقتداء به قرآن و عترت پيامبر اسلام(ص) امت اسلام مى تواند از شر تفرقه و فتنه نجات يابد و به يگانه اهرم تعيين كننده و تأثيرگذار در پيشرفت و توسعه، يكپارچگى و يك جهتى و... جوامع اسلامى يعنى به وحدت و برادرى دست يابد؛ زيرا اين نداى توحيد، منطق و فرهنگ قرآن است كه به امت اسلام خطاب مى كند: «واعتصموا بحبل الله جميعا و لاتفرقوا» همگى به صورت دسته جمعى وخود جوش از روى عشق و علاقه به ريسمان خداوند چنگ زنيد و پراكنده نشويد. پس در فرهنگ و منطق قرآن بهترين عامل بلكه منحصرترين راه براى تقريب ميان مذاهب و ايجاد وحدت، انسجام و برادرى ميان مسلمانان عمل به توصيه رسول اكرم(ص) در عمل نمودن به دستورات به قرآن و اهل بيت عصمت و طهارت(ع) مى باشد كه ضامن هدايت و بيمه از هرگونه ضلالت وگمراهى خواهد بود. پيامبر(ص) فرمود: «انى تارك فيكم ما ان تمسكتم به لن تضلوا بعدي، احدهما اعظم من الآخر، كتاب الله حبل ممدود من السما؛ الى الارض و عترتى اهل بيتى و لن يتفرقا حتى يردا على الحوض فانظروا كيف تخلفونى فيها» «من دو چيز گرانبها در ميان شما به يادگار مى گذارم، اگر به آن چنگ زديد هيچ گاه گمراه نخواهيد شد، يكى از اين دو بزرگ تر و مهم تر از ديگرى است، كتاب خدا «قرآن» اين ريسمان الهى كه از آسمان تا زمين كشيده شده است و عترت و خاندان من، اين دو از همديگر جدا نخواهند شد تا كنار حوض بر من وارد شوند پس بينديشيد كه چگونه حق مرا درباره اين دو اداء مى كنيد

بنابراين، انديشه تقريب، تفاهم، انسجام، وحدت و برادرى دينى ميان پيروان مذاهب مختلف اسلامي، به نحوى كه موجب شوكت وعظمت اسلام و عزت و اعتلاء تمام مسلمانان گردد، از امورى است كه نخستين بار از سرچشمه زلال كلمه توحيد «قرآن» سرمنشأ گرفته است و برترين مخلوق عالم امكان، حضرت محمد مصطفي(ص)، از جانب خالق هستى مأمور به تبليغ و ارشاد آن گرديده است. به اين جهت، «همگرايي و برادرى به عنوان دو اصل مسلم اسلامي» با استفاده از شيوه هاى مناسب برخورد برادرانه اهل مذاهب و مكاتب امت اسلامى با يكديگر چيزى نيست كه از عوامل بيرونى و شرايط سياسى و اجتماعى ازمنه و امكنه نشأت گرفته باشد؛ بلكه بيش از هر چيز ديگر از درون چشمه زلال و كوثر فياض كلام وحى آسماني؛ يعنى «قرآن» جوشيدن گرفت و در تعاليم بلند كلمه توحيد و توحيد كلمه رشد و نمو كرد، آن گاه به صورت جويبارهاى زلالى درآمده و در رودخانه عظيم جامعه اسلامى شريان پيدا كرد. اذهان و ارواح انسان هاى آزادانديش و مؤمن را آبيارى و سيراب نموده است. در نتيجه تعادل و توازن جامعه انسانى را استوار ساخت. در نتيجه مسئله وحدت و برادري، تفاهم،انسجام و تقريب ميان پيروان اسلام ناب محمدي(ص) ضرورتى برخاسته از متن كلام آسمانى «قرآن» و سيره و سنت پيامبر گرامى اسلام(ص) و ائمه اهل بيت آن بزرگوار است. لذا بر امت اسلام كه دين اسلام را به عنوان آخرين دين آسمانى و برگزيده ترين مكتب توحيدى پذيرفته اند، عمل به اين دستور حيات بخش قرآن و سنت عملى رسول خدا(ص) از اهم واجبات است. شكى نيست عوامل بيرونى و شرايط سياسى و اجتماعى در صحنه بين المللى در طول قرن هاى گذشته تاكنون بخصوص در عصر حاضر كه دشمنان اسلام و مسلمين به منظور ريشه كن كردن و نابودى مكتب متمدن اسلام و امت موحد اسلامي، (با كمك گرفتن از ايادى مرموز و ظاهرالصلاح خود در ميان ملتهاى مسلمان همچون «براق بن عمار»ها آن سردار خائن مسلمانان در اندلس و...) مشغول طرح ريزى و نقشه كشى هستند و پيمان هاى اقتصادي، نظامى و سياسى منطقه اى و فرامنطقه اى را در عرصه بين المللى عليه جهان اسلام تدوين و تصويب مى كنند و با استفاده از شيوه هاى گوناگون نظامي، فيزيكى و... با دامن زدن به انواع بهانه ها و حيله ها در كشورهاى اسلامى و غيره به اجرا درمى آورند و نيز با در اختيار گرفتن انواع متعدد و مختلف امكانات نوين اطلاع رسانى روز بر عليه اسلام و مسلمانان خبرسازى و جوسازى مصنوعى مى كنند و آن گاه در صفحه وسيع خبري، تصويري، اطلاعاتي، مخابراتي، هنرى و اينترنتى و... به سراسر جهان پخش مى كنند.

به اين جهت بر ضرورت عمل به وحدت و برادرى دينى بيش از هر زمانى افزوده مى گردد و جهان اسلام اگر بخواهد از اين وضع اسفبار و از زير بار همه تبليغات مسخ كننده و نابودكننده دشمنان قسم خورده اسلام آزاد گردد و عزت از دسته رفته را دوباره بدست آورد؟! بايد اسلام را كه همان نسخه شفابخش است، به درستى بشناسد و به تمامى دستورات آن عمل كند و تنها به قرآن و اهل بيت پيامبر اسلام(ص) تمسك بجويند؛ زيرا اين دو، نور روشن الهى هستند. پيامبر گرامى اسلام(ص) فرمود: «هنگامى كه فتنه ها همانند قطعه هاى سياه شب شما را فرا گرفت، به قرآن رو آوريد كه آن راهنماى به سوى بهترين راههاست...»

فلسفه انسجام اسلامي

بى ترديد از مهم ترين مسائل امروز جهان اسلام, وحدت و انسجام ميان مسلمانان است, كه به دلايل زير ضرورى مى نمايد:

1. وحدت اسلامى فراهم كننده قدرت حقيقى است كه مى تواند تكيه گاه استوارى براى مسلمانان در رويارويى هاى فرهنگى بين تمدن ها باشد, زيرا گرچه مسلمانان از نيروى عظيم انسانى, امكانات مادى فراوان, موقعيت هاى استراتژيك, روحيه معنوى بالا, فرهنگ و ديدگاه اعتقادى و فكرى مترقى برخوردارند, اما چنانچه ميان اين اجزا و عناصر پراكنده اتحادى ايجاد نشود ـ همان طور كه در حال حاضر چنين است ـ اين مجموعه عظيم كارآيى نخواهد داشت.

2. انسجام اسلامى مى تواند زمينه گسترده اى براى پژوهش و اجتهاد در منابع اسلامى فراهم آورد و بدين وسيله در رويارويى هاى فكرى, فرهنگى و حل مشكلات فراروي مسلمانان يارى رساند.

3. انسجام اسلامى موجب اتحاد و الگو شدن ديدگاه هاى اسلامى است. كه در صحنه بين المللي ، و محافل حقوقي دنيا بعنوان يكي از منابع قانون گذاري مطرح خواهد شد.

4. انسجام اسلامى بر توانايى و مقاومت جوامع اسلامي در مواجهه با دشوارىها و بحران ها و برخورد با دشمنان خارجى مى افزايد. قرآن كريم بر اين نكته تإكيد دارد كه وحدت مايه استوارى و نيرومندى است و اختلاف موجب شكست و سستى است: و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحكم و اصبروا ان الله مع الصابرين، و اختلاف كلمه نداشته باشيد كه فشل خواهيد شد و شأن و شوكتتان بر باد مى رود و شكيبايى كنيد كه خداوند با شكيبايان است.

5. انسجام اسلامى دستاورد طبيعى تكامل انسان و گوياى پيشرفت و رشد فكرى جامعه دينى است.

6. انسجام و وحدت عامل اساسى در پيروزى پيامبر اسلام ( و فتوحات اسلامي در دورانهاي بعد بوده، وحدت و انسجام هميشه عامل پيروزى بوده و خواهد بود.

همگرايي و برادرى دو عنصر اساسي براي انسجام اسلامي

در تقسيم بندى هاى دينى و اجتماعى تنها دسته بندى انسان ها از حيث نگرش فكري، اعتقادى و ايمانى آنان درباره خداوند و اولياى دين؛ يعني، فرستادگان خداوند كه عبارتند از پيامبران و جانشينان آنان و ايمان به جهان آخرت بلكه در يك كلمه جهان بينى توحيدى ملاك پذيرش خواهد بود، لذا قرآن اين گروهها را «امت» مى نامد: «ان هذه امتكم امه واحده و انا ربكم فاعبدون» «اين (پيامبران بزرگ و پيروانشان) همه امت واحدى بودند (و پيرو يك هدف)، و من پروردگار شما هستم، پس مرا پرستش كنيددراين آيه از امت مسلمان به عنوان امت واحده ستايش شده است، اين خود تشبيه لطيفى خواهد بود از قرآن براى درهم فشرده شدن مسلمانان و خود را مانند يك جسم دانستن و ايجاد اتحاد و اتفاق، تفاهم و برادرى دربين آنان نمودن است. «امت اسلامي» به گروهى از انسان ها گفته مى شود كه در مدار عقيده به خداى يكتا و مربيان مكتب وحى و اوصياى آنان و به وجود جهان محاسبه اعمال و دادن پاداش و كيفر و وجود قوانين برگرفته شده از وحى آسمانى و معارف بلند آن، اعتقاد و ايمان راسخ داشته باشند و براى انسان مقام و منزلتى همانند جانشينى خداوند عالم را قائل باشند. دراين خصوص قرآن مى فرمايد: «انى جاعل فى الارض خليفه...»

به تعبير ديگر به جامعه اى كه داراى جهان بينى خاص باشد «امت اسلامي» گفته مى شود در نتيجه، اختلافات نژادي، سياسي، زباني، رنگى و منافع مشترك مادى و... در چنين جامعه اى نمى توانند ملاك و معيار تقسيمات قرار گيرند تا باعث ايجاد شكاف و انشعاب در بدنه تنومند جامعه اسلامى گردند و وحدت ميان امت اسلامى را برهم بزنند؛ زيرا مكتب اسلام با داعيه جهانى بودن خود از وحدت عقيده و ايمان براى وحدت و همبستگى انسان ها استفاده كرده است. براين اساس در ايدئولوژى اسلامي، همه مسلمانان جزئى از امت اسلامى به حساب مى آيند و امت اسلامى در اصول ضرورى و اعتقادى دين اسلام با هم وحدت و يكپارچگى ناگسستنى دارند كه تجزيه و تقسيم نمى گردد و ايجاد هرنوع تقسيم در آن به عنوان ايجاد تفرقه در جامعه اسلامى محسوب و مستحق كيفرهاى سياسى و اجتماعى خواهد بود. «به علاوه در واقع نزاع بين شيعه و سنى در تمام مسائل اختلافيه راجع به موضوع است و گرنه در نزد ارباب دانش در قواعد كليه اسلام نزاع و جدالى نيستبدين جهت در قرآن، تصريح و تاكيد بر ايجاد وحدت شده است و از امت اسلام به عنون امت واحده ستايش شده است. از جمله فرموده است: «كنتن خير امه...» «شما بهترين امتى بوديد كه به سود انسان ها آفريده شديد» و نيز در جاى ديگر مى فرمايد: «واعتصموا بحبل الله جميعا و لاتفرقوا و اذكروا نعمت الله عليكم...» «و همگى به ريسمان خدا]= قرآن و اسلام و هرگونه وسيله وحدت[، چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت (بزرگ) خدا را برخود، به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد و او ميان دل هاى شما، الفت ايجاد كرد...» دراين آيه تشبيه لطيفى از قرآن براى «حق و حقيقت» كه واقعيتى مخصوص به خود دارد، بيان شده و از راز بسيار مهم وحدت پرده برمى دارد. آيه شريفه گوياى اين است كه امت اسلامى نخست بايد «حق و حقيقت» را بيابند، پس از درك حقيقت بايد خود را با آن تطبيق دهند و بر محور آن متحد شوند، سپس به صورت دسته جمعى به آن چنگ بزنند و خويشتن را با آن هماهنگ و همگام سازند، چنانچه از آن روى برگردانند، خواه بر چيز ديگرى متفق نگردند و يا متفق گردند، حتى اگر همه امت اسلام چنين كنند؛ يعني، بر محور سواى «حق و حقيقت» متحد شوند، در منطق قرآن به خصوص بر مبناى اين آيه شريفه: اتحاد و اتفاق چه بر باطل باشد و يا بر حق، آميخته با باطل چيزى جز تفرقه و گمراهي، تعاون بر اثم و عدوان و پراكندگى از محور «حق و حقيقت» مى پذيرد؛ زيرا اين آيه شريفه ميزان و معيار وحدت امت اسلامى را در پيشگاه حق، تنها بر محور «حق و حقيقت» مى پذيرد؛ يعني«وحدت و برادرى به عنوان دو اصل مسلم اسلامي» در امت محقق نمى شود، جز با اعتصام و تمسك به «حبل الله» كه تنها اصل ثابت و پذيرفته شده در پيشگاه الهى است.

بر تمام طالبان و پيروان راه «حق و حقيقت» واجب است كه با تمسك به «حبل الله» با همبستگى و همدلى تمام با هم متحد شوند، براين اساس است كه از مدار وحدت در قرآن به «حبل الله» تعبير شده است و از آنجا كه ريسمان دوطرف دارد، اين ريسمان نيز دو سويه است. (واعتصموا- بحبل-الله) يك سوى آن، امت است و سوى ديگر، خداوند تبارك و تعالى و بيانگر اين است كه اين ريسمان، رابط بين مخلوق و خالق است. واسطه بين زمين و آسمان، بشر و غيب است (السبب المتصل بين الارض و السماء) پس بايد اين قطب دايره وحدت و اتحاد، خود متصل به عالم غيب و ملكوت باشد تا بتواند حلقه ارتباط عالم شهود با عالم غيب گردد.

بنابراين، مى توان نتيجه گرفت كه كشتى وحدت و انسجام بايد در بندر «حق و حقيقت» پهلو بگيرد و لنگر بيندازد نه در اسكله هوى و هوس. اتحاد بر «حق و حقيقت» مدنظر است نه اتفاق بر هوى و هوس». و اميال و اغراض نفسانى و تمايلات شهواني. «آيا خاندان رسالت(ع) حبل الله نيستند كه خداوند درباره آنان فرموده است: « واعتصموا بحبل الله جميعاً و لاتفرقوا» امام ثعلبى در تفسير كبير خود از ابان بن تغلب از امام صادق(ع) در معنى اين آيه نقل مى كند كه فرمود: «ماييم حبل اللهى كه خداوند فرموده است و اعتصموا بحبل الله... و نيز ابن حجر در كتاب الصواعق فصل اول باب 11 اين آيه را نيز درباره خاندان اهل بيت پيامبر گرامى اسلام(ص) دانسته است...» طبق حديث مفصل كه جابربن عبدالله انصارى از رسول خدا(ص) در معنى اين آيه نقل مى كند: روزى مردم يمن به مدينه آمدند، خدمت رسول خدا رسيدند و پرسيدند: «يا رسول الله و من وصيك؟ فقال: هوالذى امركم بالاعتصام به، فقال عزوجل «واعتصموا بحبل الله جميعا و لاتفرقوا» فقالوا: يا رسول الله بين لنا ما هذاالحبل؟ فقال: هو قول الله «الا بحبل من الله و حبل من الناس» فالحبل من الله كتابه، و حبل من الناس وصيي...» (اى رسول خدا وصى شما كيست؟ فرمود: آن كسى كه خداوند اعتصام به او را امر نموده و فرمود: «همگى به ريسمان الهى چنگ بزنيد و متفرق نشويد» سپس عرض كردند: اى رسول خدا براى ما روشن فرما كه اين ريسمان چيست؟ فرمود: همان است كه خداوند فرموده: «مگر به ريسمانى از خدا و ريسمانى از مردم». اما ريسمان خدا كتاب او، قرآن، است و ريسمان از مردم، منظور وصى من است... و او همان وصى من است و پس از من راه رسيدن به من است.) «آنان در همان مجلس اميرالمؤمنين علي(ع) را به عنوان وصى پيغمبر شناختند و در ركاب حضرت امير مؤمنان در جنگ هاى جمل و صفين بودند و بالاخره در صفين به شهادت رسيدندپس طبق آيات فوق الذكر وحدت امت اسلامى تنها در سايه تمسك همگانى به «حبل الله» (كه همان قرآن و اهل بيت پيامبر گرامى اسلام باشند) محقق خواهد شد و امت اسلام به آرزوى ديرينه خود دست خواهد يافت و از زير بار ذلت تفرقه و پراكندگي، خود باختگى و عقب ماندگي، دريوزگى و بى ارادگى و...نجات خواهد يافت. براين اساس روشن گرديد «حق و حقيقت» مولود راى اكثر افراد و انتخاب و اتفاق عمومى و يا وفاق ملى يا مذهبى نخواهد بود؛ بلكه براى خود واقعيتى جداى از توافق همگانى دارد و انديشه صحيح و منطقى نيز متكى بر آراء و نظريات اكثريت نخواهد بود؛ بلكه به اين است كه در چارچوب علم و عقل و فطرت و سنت غير تحريف شده باشد. هر شخصى از اين طريق به «حق و حقيقت» دست يافت، نخست بايد خود را منطبق با آن گرداند، سپس با ايمان و اعتقاد راسخ به «حبل الله» بايد در دين تنها بر طبق دستورات آنان كه «حق و حقيقت» هستند عمل كند. «آرى تنها به وسيله توفيق الهى است كه توانسته ايم قرآن كريم و اهل بيت گرامى پيغمبر را پيروى نموده و قسمتى از دانش بى پايان آن جناب را از زبان اميرالمؤمنين(ع) فراگيريم و برحسب فرمان پيغمبر به شهر علم از در خود وارد شده ايم كه باب حطه بوده و امان ساكنان زمين و كشتى نجات اين امت هستند. شكر و سپاس درخور پروردگارى است كه ما را هدايت فرمود و اگر هدايت او نبود ما خود نمى توانستيم به حق راه يابيمدرجايى ديگر، قرآن از «امت اسلامي» به عنوان امت نمونه و الگو براى ديگران ياد نموده است و «كذلك جعلنكم امه وسطا...» «همان گونه (كه قبله شما، يك قبله ميانه است) شما را نيز، امت ميانه اى قرار داده ايم (درحد اعتدال، ميان افراط و تفريط) تا بر مردم گواه باشيد و پيامبر هم بر شما گواه باشدآرى مردم بايد به اهل بيت پيامبر(ص) كه امت وسط هستند اقتداء كنند و همين طوردر جاى ديگر فرمود: «انما المؤمنون اخوه فاصلحوا بين اخويكم» «مومنان برادر يكديگرند، پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهيد

«رسول الله (ص) فرمود: وارد بهشت نمى شويد مگر آنكه ايمان بياوريد و ايمان حقيقى پيدا نمى كنيد مگر آنكه با يكديگر دوستى كنيد، آيا مايليد شما را به كارى راهنمايى كنم كه اگر انجام داديد با هم دوست خواهيد شد، هميشه آشكارا به هم سلام كنيد و اين كار را رايج گردانيد.» ] اين است سنت پيغمبر اسلام[ «باز پيامبر(ص) مى فرمايد: همه مسلمانان در سايه يك پيمان بوده و ضعيف ترين افرادشان در سايه آن كار مى كند و همه با يك دست بر سر بيگانگان اند. واى بر كسى كه اين پيمان را، حتى نسبت به يك فرد مسلمان بشكند كه بر اوست لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم. رسول خدا(ص) فرمود: از گمان بد بپرهيزيد؛ زيرا دروغ ترين گفتار همان است كه از روى گمان گفته شود، براى بدست آوردن اخبار مخفى يكديگر گوش نكشيد، در امور يكديگر تجسس و پى جوئى نكنيد، حسد نورزيد و از هم فاصله نگيريد و با هم دشمنى نكنيد، بندگان خدا بوده و چون برادران باشيد، روا نيست مسلمانى بيش از سه روز از برادر مسلمانش دورى كند...»

بنابراين، از اصل «وحدت و برادرى به عنوان دو اصل مسلم اسلامي» بايد ياد كرد كه ترسيم كننده روح بين المللى جامعه اسلامى است، اصلا بدون وجود آن نمى توان از جامعه اسلامى به عنوان جامعه اى زنده و پويا ياد كرد، اگرچه داراى دولت ها و سازمان هاى گوناگون ظاهرى و تشكل هاى سياسي- اجتماعى باشد، البته اين روح سياسي- اجتماعى هيچ گونه منافاتى با وجود تقسيمات جغرافيايى خاورى و باخترى يا مرزى و حكومت هاى گوناگون و نيز نژادها و زبان ها و حتى فرهنگ هاى مختلف و متعدد حاكم بر سرزمين هاى بلاد اسلامى و... ندارد؛ بلكه با همه آنها سازگارى دارد از اين جهت، اصل وحدت و برادرى امت اسلامى اصلى مسلم و قطعى سياسي، اجتماعى خواهد بود كه از نظر حقوقى هيچ ملت و دولتى حق ندارد به آن خدشه اى وارد كند و يا خود را از آن جدا كند و كنار بكشد، انزوا و جدائى را انتخاب كند؛ بلكه هرگونه قراردادهاى داخلى و بين المللى كشورهاى اسلامى بايد براساس آن تدوين و تصويب گردد، تمام ملت هاى مسلمان و رهبران دينى و مذهبي، سياسى و اجتماعى آنان به خصوص دولت هاى جوامع اسلامى بايستى در سياست هاى داخلى و خارجى و سبك ها و روش هاى حكومتى خودشان بدان معتقد باشند و همگام و هماهنگ با آن عمل كنند، بدين جهت بايد خود را عضو يك اتحاديه يا اردوگاه واحد بدانند و در نتيجه اين يگانگى و يكپارچگى را در عمل به صورت مجمعى بين المللى اسلامى متبلور و كارآمد سازند. بر اين اساس، براى بيان نمونه سيره سلف صالح كه نمونه عينى و عملى وحدت و برادرى بوده اند را بررسى مى نماييم. «به طور قطع يكى از عوامل مهم پيشرفت اسلام، در اوائل امر، همان يكپارچگى و بسيج كردن همه نيروها در راه تحقق آرمان هاى اسلامى بوده است، مسلمانان صدر اسلام، با همه اختلافى كه ممكن بود در امور داخلى داشته باشند، هيچ گاه از دشمن مشترك و اهداف عاليه اسلامى غافل نبودند، آنان همواره نيروهاى خود را در برابر بيگانگان فشرده و پكپارچه كرده، مراقب بودند دشمن از اختلاف آنها سوءاستفاده نكرده تيشه به كيان اسلام نزند.

موانع انسجام اسلامي

شكى نيست هر عنصر و عاملى كه باعث ايجاد انسجام، وحدت و برادرى در كشورهاى اسلامى مى شود، نبود آن و يا كم رنگ شدنش موجب ضعيف شدن روحيه وحدت طلبى و برادرى خواهد شد، بر اين اساس، جهان اسلام اگر بخواهد به راهكارهاى عملى وحدت ، برادرى و انسجام دست يابد، ناچار است تا موانع آن را در جامعه شناسائى كند، سپس بايد با طرح و نقشه اى كارآمد، موانع وحدت را از بين برد تا اينكه بستر جامعه براى پذيرش يكپارچگى و يكدلى در عمل آماده گردد. اما موانع وحدت، اسلام است يا مسلمانان و يا عواملى بيرونى و خارج از اين دو؟ اولا- دين اسلام: آئينى برخاسته از فطرت و اجتماع است و قوانين و دستورات فردى و اجتماعى آن با مقتضيات زمان و مكان در هر عصر تا روز موعود مطابقت دارد؛ پس اسلام به ذات خود هيچ گونه عيبى ندارد، در نتيجه نمى تواند مانع باشد. دوم- مسلمانان: تا زمانى كه به مقدسات و دستورات دين اسلام معتقد و مؤمن بودند و به قوانين و احكام آن عمل مى كردند، نسبت به يكديگر با وحدت و برادرى و با چهره اى باز و با ديگران رفتار مى كردند؛ در نتيجه با عرضه داشتن واقعيت دين اسلام براساس منطق و استدلال و دور بودن از هر نوع تحميل عقيده، پيش از همه چيز توانستند، كشور افكار انديشه و عقول انسانها را فتح كند و پيشرفتهاى زيادى در سطح جهانى داشته باشند. پس موانع را مى توان چنين برشمرد: نخست موانعى كه براثر عمل نادرست برخى از مسلمانها در سطح جوامع اسلامي ايجاد مى شود و سپس موانع بيرونى يعنى عوامل و عناصر برهم زننده انسجام اسلامي را كه خارج از جهان اسلام و عمل مسلمانان وجود دارد را بررسي مي كنيم.

1. موانع دروني انسجام اسلامي

الف- بر اساس شوهد انكار نا پذير، از وقتى كه روحيه التزام عملى به تعاليم دين و آداب و سنن عزت بخش اسلامى در برخى از فرق، افراد و گروها در جوامع اسلامى به علل متعدد تضعيف و يا كم رنگ گرديده است، به دليل بى توجهى و يا بى تدبيرى بلكه بيشتر براثر اميال و اغراض نفسانى تحت تأثير احساسات قرارگرفته اند و خواسته و يا ناخواسته سخنى را مى گويند و يا عملى را در جامعه مرتكب مى شوند كه نتايج ناگوارى را به دنبال دارد؛ مثلاً، باعث عكس العمل طرف مقابل مى شود؛ در نتيجه ناخواسته تعادل و توازن افكار عمومى جامعه به هم مى خورد؛ يعني، عملى انجام مى دهند كه احساسات طرف مقابل به هيجان بيايد و پاسخ متقابل و يا بدتر را بدهد. علاوه بر اين، چنين افرادى فكر مى كنند به جامعه و مكتب و يا رهبران اعتقادى و دينى خودشان بزرگ ترين خدمت را مى كنند!! مثلاً هر چيزى كه با ميل و طبع آنان سازگارى نداشته باشد و يا با اعتقادات و باورهاى آنها يكسان نباشد، الفاظى نامناسب بر زبان جارى مى كنند و مرتكب عمل ناسزاگويى و تكفير و تحقير مى گردند. «زمانى كه ابن خلدون و امثال وى بگويند ما بر حقيم و به سنت عمل مى كنيم و اهل بيت برباطل و مبتدع هستند و پيروانشان گمراه و از حق دور افتاده!! راستى در اين هنگام بايد گفت اى مرگ بيا كه زندگى ناپسند است واى جان خود را بباز كه بودنت بيهوده است»... «گروهى كه دوستى با آنان روح ديانت است و دشمنى با آنان عين كفر و تقريب به آنها وسيله نجات و دست آويز مردم استآنان قبل از آنكه به وحدت و تفاهم ميان مسلمانان لطمه بزنند، چهره نورانى مكتب اسلام را در سطح بين المللي مخدوش مى كنند و طبقه تحصيل كرده را نسبت به مكتب نورانى اسلام بدبين مى سازد. بديهى است در حال حاضر، هرگونه حركت مشكوك كه موجب تفرقه ميان صفوف مسلمانان باشد به صلاح اسلام و مسلمين نيست و روح بلند نبى مكرم اسلام(ص) و سلف صالح آن حضرت(ع) ناخرسند و رنجيده خواهند شد؛ زيرا تمامى دشمنان اسلام بر نابودى اسلام و مسلمانان هم پيمان گشته اند و تمام امكانات سياسي، اقتصادى و نظامى خود را براى سقوط اسلام و نابودى و يا بانزوا كشاندن مسلمانان در صحنه بين المللى بسيج نموده اند و هم اكنون مشاهده مي شود كه در جاي جاي جهان اسلام ما نند افغانستان ، عراق و... اين سياست را به كار گرفته اند. و يك نمونه آن، بسيج شدن تمام مستكبران بر ضد جمهوري اسلامي ايران است كه نمي خواهند در جهان اسلام يك كشور اسلامي به تكنولوژي مهم و حياتي هسته اي دست يابد و در اين راستا تلاش مي كنند با ايجاد بد بيني ميان جوامع اسلامي آنان را نيز با خود در اين هدف شوم شان هم آوا سازند . در حاليكه اگر دنياي اسلام با درايت و تيز بيني به قضيه نگاه كنند اين تنها ايران نيست كه مورد تهاجم همه جانبه آنان قرار گرفته است بلكه هر يك از كشورهاي اسلامي كه بخواهد به حوزه ممنوعه و انحصاري خود خوانده آنان وارد شود همين رويه با آنان در پيش گرفته خواهد شد كه نمونه هاي آنرا ما تا كنون در چندين كشور اسلامي شاهد بوده ايم .

ب- نبود ارتباط علمى و دوستانه ميان علما و متفكران اهل سنت و شيعه موجب شده است، تا آنان نسبت به ديدگاهها و برداشتهاى يكديگر در نحوه استخراج حكم از قرآن و سنت رسول خدا(ص) شناخت و آگاهى لازم را نداشته باشند، و اين عوامل باعث شد تا بستر براى ابهامات، تصورات، توهمات، خيالات و شك و شبهه نابجا و در نهايت قضاوتها و نسبتهاى ناروا نسبت به يكديگر در جامعه افزوده گردد، به گونه اى كه برخى از علماى دوطرف در كتابهايشان نقل قولهائى از ديدگاههاى مذهب مقابل ذكر نموده اند كه اساساً با واقعيت، هيچ گونه همخوانى نداشته ندارد و اين عامل باعث طرح مباحث اختلافى در جامعه و شكسته شدن رعايت ادب و انصاف نسبت به عقايد، ديدگاهها و مقدسات دينى يكديگر مى گردد. «آنچه شهرستانى درباره هشام نقل مى كند كه وى معتقد به خدائى علي(ع) بوده است... شأن هشام اجل از آن است... آيا گفته شهرستانى (در دقت هشام و اعتقاد به خدايى علي) تناقض واضح نيست؟»

ج- برخى انديشمندان و علماى متعصب از دو فرقه به جاى آنكه در انديشه رفع گرفتارى مسلمانان باشند با گفتار و نوشتار خود به جاى اينكه غبار شبهه و بدگمانى را از صفحه خاطر ديگران پاك كنند، با نوشتن كتابهاى تند و خصومت آميز بر تضعيف انديشه مقابل پرداخته اند و احساسات هواداران مذهب مقابل را به هيجان مى آورند تا اينكه ناچار بشوند پاسخ و عكس العملى نشان دهند. اين دلايل باعث ايجاد تفرقه و لجاجت در جامعه مى شود. نظرات دكتر عبدالله محمد غريب از دانشمندان مصرى درباب انقلاب ايران را ملاحظه كنيد و نيز پاسخ هيئت دائم افتاء سعودى در پاسخ به استفتائى درباره ازدواج با شيعه نمونه هايى از اين نوع گرايشات افراطى است. «باكمال تأسف مسلمانانى كه به يك مبدأ (خدا) و يك عقيده (رسالت پيغمبر اسلام(ص)) اعتقاد دارند، مانند دشمنان و نادانان عليه يكديگر به نبرد پرداخته اند، نبرد آنان در بحث هاى علمى به دشمنى و لجاجت كشيده شده است،... اينها مصائبى است كه صدها سال است ما را احاطه كرده و مسلمانان را از چپ و راست فشار مى دهد، در مقابل اين مصائب تكليف ما چيست؟ و چه بايد كرد؟» د- در مقابل گروهى ديگر از دانشمندان و علماى بزرگ دو فرقه نا اميدانه مرتب آيه يأس را مى خوانند و مى پندارند كه هرگز نمى توان، اين همه خصومتها و لجاجتهاى جاهلانه و اختلافات عميق تاريخى مذهبى را برطرف ساخت و اين ذهنيتهاى گوناگون را همسو و هماهنگ نمود؛ بلكه قائلند اساساً بحث در وحدت و برادرى ميان مذاهب جز تشديد فتنه ها و اظهار كينه هاى ديرين نتيجه ديگرى ندارد. لذا تنها بايد به فكر دردهاى حاضر جامعه اسلامى و در انديشه جبران عقب ماندگيها و ضعفهاى مسلمانان در جوانب مختلف زندگى در اين دهكده جهانى بود. اين نظريه باعث ايجاد يأس و نااميدى نسبت به آينده دعوت اسلامى مى گردد. موارد ذكر شده دلايل جوامع اسلامى در ايجاد موانع وحدت و برادرى در ميان توده هاى مسلمان بودند و رهبران دينى و سياسى و زمامداران كشورهاى اسلامى با همكارى گسترده توده هاى امت اسلامى بايد براى زدودن و مهار آنها از صفحه خاطر و صحنه زيست و زندگى سياسى و اجتماعى جوامع اسلامى چاره جويى كنند. نخست هر يك از رهبران مذاهب و فرق اسلامى ديدگاهها و نقطه نظرات خودشان را در برداشت از قرآن و سنت رسول خدا(ص) در نشستهاى علمى و تحقيقى تبيين نمايند، سپس براساس اصولى كه صلاح دين راستين اسلام و جوامع مسلمان در آنها است توافق كنند و در عمل به آن همگان متعهد شوند. علاوه بر اين به ديگران آموزش دهند و تفهيم نمايند؛ زيرا يكى از مهم ترين مشكلات پيروان مذاهب و فرق اسلامى نداشتن شناخت نسبت به مذاهب و مكاتب يكديگر و آگاه نبودن از نحوه برداشت و استخراج احكام و ديدگاه هاى علماى دو گروه در تمسك به قرآن و سنت رسول خدا(ص) و ادله عقليه است.

بنابراين يكى از عوامل بزرگ پيدايش و بقاء مذاهب و مكاتب گوناگون و مكتب تراشيها و مذهب سازيها و فرقه گرائيها و... ناشناخته ماندن اسلام ناب محمدي(ص) است. عامل ديگر خودخواهيها و هوى پرستيهاى افراد خودخواه و جاه طلب و هوى پرست مى باشد. عده اى از بدو تاريخ تاكنون براى آنكه موقعيتى كسب كنند و در جامعه روح جاه طلبى خود را ارضاء نمايند حق و باطل را درهم آميخته؛ در نتيجه مكتب و مذهب خاصى را به وجود مى آورند، آن گاه مردم ساده دل و بى اطلاع و يا سود جو و مقرض نيز از آنان پيروى كرده عامل بقاء آن مذهب مى شوند بخصوص اگر دولتها و يا عوامل بيرونى از آنها حمايت و كمك كنند. دوم- با استفاده از شيوه هاى مناسب برخورد، عاملان موانع وحدت را نخست با نصيحت و خويشتن دارى اصلاح نمايند و اگر اصلاح نگرديدند و با ايجاد ناهنجاريها در جامعه براى خود و ديگران مشكلاتى به وجود آوردند، آن گاه وظيفه حكومتهاى اسلامى است كه از طريق قانونى جلوى آنان را بگيرند و براعمال و رفتار آنان نظارت مستقيم داشته باشند تا راهى براى ايجاد موانع يكپارچگى و يكدلى در جوامع اسلامى باقى نمانده باشد. شايان توجه است اين برخورد به گونه اى نباشد كه در جامعه مشكل زا و تشنج آفرين باشد.

راهبرد هاي قرآنى انسجام اسلامي

قرآن كريم براى تحقق امت واحد كه پي آمد انسجام اسلامي خواهد بود عوامل زير را ذكر كرده است: 1. اخوت بين مسلمانان: از ديدگاه قرآن كريم, همه مومنان با هم برادرند, بنابراين بايد با هم متحد باشند و اگر در موردى بين دو مومن اختلاف يا نزاعى پيش آمد ساير مومنان بايد بين آن دو صلح و دوستى برقرار كنند: انما المومنون اخوه فإصلحوا بين إخويكم، همانا مومنان[ مسلمانان] برادرند, پس بين برادرانتان آشتى برقرار سازيد. و اذكروا نعمت الله عليكم اذ كنتم اعدإ فإلف بين قلوبكم فإصبحتم بنعمته اخوانا، و نعمت خداوند را بر خود ياد كنيد كه دشمنان همديگر بوديد و او ميان دل هاى شما الفت داد و به نعمت او با هم دوست شديد.از ديدگاه علامه طباطبايى, اخوت ميان مومنان, اخوت تشريعى است و حقوقى را در بر دارد.

2. مودت بين مسلمانان: مودت يعنى دوست داشتن چيزى و نيز به معناى آرزو كردن وجود وحصول آنچه محبوب است به كار مى رود. از ديدگاه قرآن كريم مومنان بايد با يكديگر مودت و محبت داشته باشند كه اين خود, وحدت و همدلى را به دنبال دارد: و جعل بينكم موده و رحمه ان فى ذلك لآيات لقوم يتفكرون، و در ميان شما دوستى و مهربانى افكند و در اين امر براى انديشه وران مايه هاى عبرت است. ان الذين آمنوا و عملوا الصالحات سيجعل لهم الرحمن ودا، كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده اند, زودا كه خداوند رحمان در حق آنان مهربانى كند.

3. الفت ميان مسلمانان: الفت يعنى ضميمه كردن چيزى به چيز ديگر يا ضميمه كردن چند چيز با هم. قرآن كريم مومنان را به الفت با يكديگر ترغيب كرده و مى فرمايد: واذكروا نعمت الله عليكم اذ كنتم إعدإ فإلف بين قلوبكم، و نعمت خداوند را برخود ياد كنيد كه دشمنان همديگر بوديد و او ميان دل هاى شما الفت داد.

4. رحمت مسلمانان بريكديگر: رحمت به معناى رقت, عطوفت و رإفت است. علامه طباطبايى مى گويد: رحمت اثرى نفسانى است كه با مشاهده محروميت و حاجت شخص محروم, در قلب انسان ايجاد مى شود و مشاهده كننده را به كمك به محروم فرا مى خواند. قرآن در اين باره مى فرمايد: ((وجعل بينكم موده و رحمه، و در ميان شما دوستى و مهربانى افكند)). در جاى ديگر مى فرمايد: محمدرسول الله و الذين معها إشدإ على الكفار رحمإ بينهم، محمد پيامبر الهى است و كسانى كه با او هستند بر كافران سختگير و با خودشان مهربان هستند.

5. رأفت مسلمانان: رإفت به معناى رحمت و برتر و شديدتر از رحمت است, چرا كه رحمت ممكن است از روى كراهت باشد, ولى رإفت چنين نيست, بلكه با رضايت قلبى است. بدون شك رإفت مسلمانان به يكديگر در اتحاد و همدلى آنان نقش به سزايى دارد. قرآن كريم درباره اصحاب حضرت عيسى مى فرمايد: ((وجعلنا فى قلوب الذين اتبعوه رإفه و رحمه، و در دل كسانى كه از او پيروى كردند رإفت و رحمت قرار داديم)). علامه طباطبايى در اين باره مى نويسد: در مورد اصحاب پيامبر نيز قضيه چنين است, چون خداوند درباره شان مى فرمايد: ((رحمإ بينهم.

6. عفو: عفو به معناى ((ترك چيزى)) يا ((صرف نظر كردن از چيزى كه اقتضاى نظر و توجه دارد)) آمده است. قرآن كريم مسلمانان را به عفو فرا خوانده, مى فرمايد: ((فمن عفا و اصلح فإجره على الله، پس هر كه عفو و نيكوكارى پيشه كند پاداش او بر خداوند است)).

7. فضل: فضل در لغت به معناى زياده و نيز به معناى خير مىآيد و افضال يعنى احسان و نيكى كردن. قرآن كريم در تشويق مسلمانان به فضل و نيكى كردن به يكديگر مى فرمايد: ((و لا تنسو الفضل بينكم، و بزرگوارى را در بين خودتان فراموش نكنيد

8. صفح: صفح به معناى ((كنار و جانب چيزى)) يا ((عدول از چيزى به طرف يا جانب ديگرى)) و ((گذشت كردن و عفو)) آمده است. قرآن كريم مسلمانان را به صفح, گذشت و عفو يكديگر ترغيب كرده است: و ليعفوا و ليصفحوا إلا تحبون إن يغفر الله لكم، و بايد عفو كنند و درگذرند آيا دوست نداريد كه خداوند از شما درگذرد.

9. صلح دادن: صلح به معناى مصالحه كردن, صلح كردن اصلاح كردن و آشتى دادن آمده است. قرآن از مسلمانان مى خواهد كه در صورت نزاع بين عده اى از مسلمانان, ميان آنان صلح و آشتى برقرار كنند: و ان طائفتان من المومنين اقتتلوا فإصلحوا بينهما، و اگر دو طايفه از مومنان با هم درافتند ميان آنان را سازش دهيد. در آيه ديگر آمده است: ((فاتقوا الله و إصلحوا ذات بينكم، پس از خداوند پروا كنيد و بين خودتان آشتى كنيد)).

10. تعارف: عرف در لغت به معناى ((اطلاع بر چيزى)) و نيز ((شناختن يكديگر)) است. قرآن كريم ضمن توجه دادن مومنان به اين كه همه از مرد و زنى زاده شده اند و مثل هم هستند, به آنان هشدار مى دهد كه اگر قبيله قبيله اند به اين علت است كه همديگر را بشناسند و الا اين امر مايه برترى گروهى بر گروه ديگر نيست: يا إيها الناس انا خلقناكم من ذكر و إنثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان إكرمكم عندالله إتقكم،هان اى مردم, همانا ما شما را از يك مرد و يك زن آفريده ايم و شما را به هيإت اقوام و قبايل در آورده ايم تا با يكديگر انس و آشنايى يابيد, بى گمان گرامى ترين شما در نزد خداوند پرهيزگارترين شماست.

11. احترام متقابل: در مورد احترام به اديان ديگر بر اساس مصالح مهمه و ساير پيامبران الهى قرآن مى فرمايد: قالوا آمنا بالله و ما إنزل الينا و ما إنزل الى ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و الاسباط و ما اوتى موسى و عيسى و ما اوتى النبيون من ربهم، بگو به خداوند و به آنچه بر ما و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط نازل شده و آنچه به موسى و عيسى و آنچه به پيامبران از سوى پروردگارشان داده شده ايمان آورده ايم. خداوند در اين بيان شان به بما مي آموزد كه بايد در ميان خودتان با حرمت و احترام گذاردن بهمديگر بسر برديد: وقتي خداوند مصلحت را در اين مي بيند كه اديان ديگر را تحمل نمايد، پيروان مذاهب اسلامي بطريق اولي بايد اين روحيه را داشته باشند.

12. رد داعيه اختصاص خداوند به اهل كتاب يا مسلمانان: ليس بإ ما نيكم و لا إمانى إهل الكتاب من يعمل سوءا يجز به،[ وعده الهى] بر وفق آرزوهاى شما و آرزوهاى اهل كتاب نيست, هر كس مرتكب ناشايستى شود جزاى آن را مى يابد و براى خود در برابر خداوند يار و ياور نمى يابد. عمل به آموزه هاى قرآنى در تحقق امت واحده, ضمن اين كه تحقق بخش وحدت در ميان مسلمان هاست, زمينه ساز همگرايى و وحدت در ميان تمامى انسان ها نيز خواهد بود. ظهور موعود حضرت بقيه الله(عج) از حلقه هاى نهايى در تشكيل امت واحده اسلامى و پايان دوره واگرايى است.

كاركرد و كارآيي انسجام اسلامي از ديدگاه قرآن

حفظ وحدت در صدر اسلام, موجب انسجام و فشردگى صفوف مسلمانان شد, آن ها در پرتو همين همدلى و هماهنگى توانستند بر خيل دشمنان مختلف فائق آيند و به امتيازات فوق العاده دست يازند, چرا كه قرآن به آن ها فرموده بود: ((واعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا واذكروا نعمت الله عليكم اذ كنتم اعدإ فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا، و همگى به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيله رحمت) چنگ زنيد و پراكنده نشويد, و نعمت خدا را بر خود به ياد آوريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد, و او ميان شما الفت ايجاد كرد, و به بركت نعمت او برادر شديد.))

قرآن تفرقه و اختلاف را در رديف عذاب هاى آسمانى عنوان كرده و مى فرمايد: ((قل هو القادر على ان يبعث عليكم عذابا من فوقكم او من تحت ارجلكم او يلبسكم شيعا و يذيق بعضكم بإس بعض، بگو خداوند قادر است كه از بالا يا از زير پاى شما, عذابى بر شما بفرستد, يا به صورت دسته هاى پراكنده شما را با هم بياميزد, و طعم جنگ (و اختلاف) را به هر يك از شما به وسيله ديگرى بچشاند.)) قرآن به تفرقه افكنان هشدار داده و آنها را جداى از اسلام و دشمن مسلمانان معرفى كرده و با قاطعيت مى فرمايد: ((ان الذين فرقوا دينهم و كانوا شيعا لست منهم فى شىء انما امرهم الى الله، همانا كسانى كه آيين خود را پراكنده ساختند, و به گروه هاى گوناگون تقسيم شدند, تو هيچ گونه رابطه اى با آن ها ندارى, سر و كار آن ها تنها با خدا است.)) قرآن، گروه گرايى و پراكندگى را از برنامه هاى مشركان دانسته, و مسلمانان را به شدت از آن نهى كرده و به انسجام تحت پوشش توحيد دعوت فرموده و با صراحت مى فرمايد: ((و لاتكونوا من المشركين من الذين فرقوا دينهم و كانوا شيعا، از مشركين نباشيد, از كسانى كه دين خود را پراكنده ساختند, و به دسته ها و گروه ها تقسيم شدند.))

اهميت انسجام اسلامي در بيانات پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع)

1. رويه عملى رسول خدا(ص)

براى دستيابى به انسجام و برادرى عملى ميان مسلمانان و براى بيان نمونه عملى و آموزنده، مى بايست سيره عملى پيامبر گرامى اسلام(ص) را در اين خصوص بررسى نماييم، آن گاه پى خواهيم برد آن حضرت(ص) به نقل از اكثر تاريخ نويسان و محدثان شيعه و سنى براى رفع اختلافات اصحاب و هواداران خويش و به منظور يكپارچگى آنان در برابر دشمنان اسلام و مسلمين، دو بار طى مراسمى رسماً ميان ياران خويش عقد (عهدوپيمان) برگزار نموده است: نخست در شهر مكه قبل از هجرت به مدينه ميان خود و علي(ع)، بين زيدبن حارثه و حمزه، بين ابوبكر و عمر، بين عثمان و عبدالرحمن بن عوف، بين زبير بن عوام و عبدالله بن مسعود و... بار دوم درسال اول هجرت در شهر مدينه «از طرف خداوند مامور گشت كه مهاجر و انصار را با يكديگر برادر كند، روزى در يك انجمن عمومى روبه هواداران خود كرد و فرمود: دوتا دو تا با يكديگر برادر دينى شويد... پيامبر سيصدنفراز مهاجر و انصار را با يكديگر برادر نموده و روبه مسلمانان مى كرد و مى گفت: فلاني! تو برادر فلانى هستي... پيامبر(ص) روبه علي(ع) كرد و گفت: تو در دنيا و آخرت برادر من هستي... به اين علت كار برادرى تو را عقب انداختم كه مى خواستم در پايان با تو برادر شوم؛ چون تو نسبت به من، مانند هارونى نسبت به موسي(ع)، جز اينكه پس از من پيامبرى نيست؛ تو برادر و وارث من هستي...» همين طرح نجات بخش سياسي، ايماني، معنوى و اجتماعى باعث مهر و محبت نسبت به يكديگر و رعب و وحشت ميان دشمنان اسلام و مسلمين گرديد، اكنون جهان اسلام بايد از اين سيره عملى پند گيرد و در عمل بدان اقتداء كند تا نجات يابد. در گفتار پيامبر(ص) و امامان معصوم(ع) با تعبيرهاى جالب و عميق به مسإله وحدت و برادرى ترغيب شده و از هرگونه پراكندگى و تفرقه نهى گرديده است, و در بعضى از اين موارد به دليل آن نيز اشاره شده است, به عنوان نمونه, نظر شما را به چند گفتار از آن ها جلب مى كنيم: پيامبر اكرم(ص) فرمود: ((المسلمون يد على من سواهم، مسلمانان, يك دست (يك پارچه هم چون يك دست نيرومند) نسبت به بيگانگان هستند.))و نيز فرمود: ((المسلمون كالرجل الواحد اذا اشتكى عضو من اعضائه تداعى له سائر جسده مسلمانان نسبت به همديگر هم چون يك مرد هستند كه هرگاه عضوى از اعضاى او دردمند شود, اعضاى ديگر او نيز احساس درد مى كنند.)) نظير اين مطلب با اندكى تفاوت از امام صادق(ع) نقل شده آن جا كه فرمود: ((المومن اخو المومن كالجسد الواحد, ان اشتكى شيئا منه وجد الم ذلك فى سائر جسده، مومن برادر مومن است, مانند پيكرى كه هرگاه عضوى از آن دردمند شود, اعضاى ديگر هم احساس درد كند.)) اميرمومنان على(ع) در فرازى از يكى از خطبه هايش خطاب به مسلمانان چنين فرمود: ((و الزموا السواد الاعظم, فان يدالله مع الجماعه, و اياكم والفرقه, فان الشاذ من الناس للشيطان, كما ان الشاذ من الغنم للذئب، به جمعيت عظيم مسلمانان بپيونديد, كه دست خدا با جماعت است, و از پراكندگى دورى كنيد كه انسان تنها بهره شيطان است, چنان كه گوسفند تك رو طعمه گرگ خواهد بود.)) امام على(ع) به قدرى نسبت به گروهك خوارج كه موجب تفرقه در ميان سپاه آن حضرت شدند و با شعارهاى فريبنده براى خود دسته جدا كرده بودند, اظهار بيزارى مى كند كه به دنبال سخن فوق مى فرمايد: ((الا من دعا الى هذا الشعار فاقتلوه ولو كان تحت عمامتى هذه، آگاه باشيد! كسى كه به اين شعار (اغواگر و تفرقه افكن خوارج) دعوت كند, گرچه در زير عمامه من پناه آورده باشد, او را بكشيد.))

از اين بيانات چنين استفاده مى شود كه رعايت و حفظ انسجام, ارزش بسيار عميق و مهمى دارد كه پيامبر(ص) و امامان(ع) ما را به آن دعوت كرده اند, و به عكس گناه تفرقه افكنى و پراكندگى به قدرى بزرگ است كه به مناديان و پديد آورندگان آن به شدت هشدار داده شده, تا مسلمانان با اظهار تنفر از آن ها و از هرگونه تفرقه افكنى, عوامل اختلاف را از جامعه خود طرد كرده و براى حفظ وحدت خود, از هيچ گونه كوششى دريغ ننمايند. على بن ابيطالب(ع)... تنها به خاطر مصالح كلى اسلام و حفظ وحدت و يكپارچگى مسلمين و اينكه تازه مسلمان ها از دينشان برنگردند و دشمنان اسلام از فرصت استفاده نكرده از هر سو بر آن نتازند و اسلام نوظهور را در نطفه خفه كنند، از حق مسلم خود صرف نظر كرد و حتى در مواقع لزوم به آنها كمك فكرى مى نمود. و فرزند برومندش امام مجتبي(ع) را نيز در زمره فرماندهان ارتش اسلام به مناطق جنگى اعزام مى فرمود، گرچه بعد از وفات رسول خدا(ص) هيچ گاه مسلمين رنگ وحدت كلمه و يكپارچگى كامل را نديدند اما با همه اين احوال، اختلاف مسلمين صدر اول، محدود به دايره خاصى بوده به محض آنكه احساس مى كردند دشمن مى خواهد از آب گل آلود ماهى بگيرد، و از آن رهگذر لطمه به كيان اسلام وارد سازد، فوراً اختلاف ها را كنار گذاشته با دشمن مشترك به مبارزه بر مى خواستندانسجام و برادرى مسلمانان بزرگ ترين آمال و آرزوى امام علي(ع) بود، در روزهاى اوليه بعد از وفات پيامبر(ص) يك نفر از بستگان امام اشعارى در مدح آن حضرت سرود، هنگامى كه امام علي(ع) از اشعار او آگاه گرديد قاصدى فرستاده و فرمود: بگوئيد شعرش را نخواند، بعد خود فرمود: «سلامة الدين احب علينا من غيره.» «سلامت دين اسلام از گزند اختلاف براى ما از هر چيز خوش تر استو نيز كلبى مى گويد هنگامى كه امام علي(ع) براى سركوبى پيمان شكنان عازم بصره گرديد، خطبه اى به شرح زير خواند: «هنگامى كه خداوند پيامبر خود را قبض روح كرد، قريش با خودكامگي، خود را بر ما مقدم شمرده و ما را از حق خودباز داشت؛ ولى من ديدم كه صبر و بردبارى بر اين كار بهتر از ايجاد تفرقه ميان مسلمانان و ريختن خون آنان است؛ زيرا مردم چند روزى بود كه اسلام را پذيرفته بودند و دين مانند مشك مملو از شير است كه كف كرده باشد كه كوچك ترين سستي، آن را فاسد مى سازد و كوچك ترين فرد آن را وارونه مى كندهمين طور در جنگ صفين مردى از قبيله بنى اسد از امام علي(ع) سؤال كرد كه چگونه قريش شما را از مقام خلافت عقب زدند؟ از سؤال بى موقع او ناراحت شد، پس از ابراز ناراحتى فرمود: «رهبرى امت از آن ما بود و پيوند ما با پيامبر از ديگران استوارتر بود. اما گروهى بر آن بخل ورزيدند و گروهى از آن چشم پوشيدند و داور ميان ما و آنها خداوند است و بازگشت همه به سوى اوست چه بهتر، از اين داستان بگذريم.» «علي(ع) بين اين دو خطر بزرگ (دعوت به خلافت، اختلافات داخلى و ريشه كن شدن اسلام) قرار گرفته بود. داستان طبيعى اين پيشامد، اين بود كه علي(ع) حق خود را قربانى زندگى اسلام كند و مصالح عمومى را مقدم بر مصالح شخصى بداندچنانكه امام علي(ع) در يكى از سخنرانى هاى خود به گوشه اى از نتايج قيام مسلحانه خود اشاره مى كند و مى فرمايد: «پس از وفات پيامبر(ص) و بى وفايى ياران، به اطراف خود نگاه كرده ياورى جز اهل بيت خود نديدم، پس به مرگ آنان راضى نشدم. چشم پر از خار و خاشاك را ناچار فروبستم و با گلوئى كه استخوان شكسته در آن گير كرده بود، جام تلخ حوادث را نوشيدم و خشم خويش فرو بردم و بر نوشيدن جام تلخ تر از گياه حنظل، شكيبايى نمودمو نيز در ماجراى روز سقيفه هنگامى كه عباس و ابوسفيان پيشنهاد بيعت را به امام علي(ع) دادند، امام علي(ع) فرمود: «اى مردم، امواج فتنه ها را با كشتيهاى نجات ]اشاره به حديث پيامبر(ص) راجع به اهل بيت(ع) است كه فرموده بود: مثل اهل بيت من همانند كشتى نجات است[ درهم بشكنيد و از راه اختلاف و پراكندگى بپرهيزيد... در شرايطى قرار دارم كه اگر سخن بگويم، مى گويند بر حكومت حريص است و اگر خاموش باشم، مى گويند: از مرگ ترسيد!! من و ترس از مرگ؟! پس از آن همه جنگ ها و حوادث ناگوار؟!... اينكه سكوت برگزيدم، از علوم و حوادث پنهانى آگاهى دارم كه اگر باز گويم مضطرب مى گرديد، چون لرزيدن ريسمان در چاه هاى عميق

موانع انسجام اسلامي از ديدگاه قرآن

علل فروپاشى امت واحده و برخى از عواملى كه موجب فروپاشى انسجام امت واحده كه قرآن ما را به آن فرا مي خواند، از اين قرار است:

1. ظلم، حسد و نزاع در طلب دنيا: عده اى براى كسب ماديات, از روى علم و آگاهى در كتاب خداوند اختلاف ايجاد كرده و موجب تفرقه و فروپاشى امت واحد شدند: كان الناس امه واحده فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و إنزل معهم الكتاب بالحق ليحكم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جإ تهم البينات بغيا بينهم، در آغاز مردم امت يگانه اى بودند و آن گاه خداوند پيامبران مژده آور و هشدار دهنده برانگيخت و برآنان به حق كتاب هاى آسمانى نازل كرد تا در هر آنچه اختلاف مى ورزند در ميان مردم داورى كند و در آن اختلاف نكردند مگر كسانى كه به آنان دين و كتاب داده شده بود كه پس از آن كه روشنگرىها نصيبشان شد از رشك و رقابتى كه با هم داشتند[ به اختلاف دامن زدند]. مسلمانان باالاخص حكومت هاي آنان بايد سعي نمايند كه از ظلم و تعدي به منافع مادي و معنوي ديگر برادران ديني شان خوداري نمايند و بر سري اختلافات جزئي ارضي يا ديگر موارد بجنگ و نزاع نپردازند امري كه در دوران معاصر خسارات جبران نا پذيري از لحاظ مادي و انساني را در بلاد اسلامي باعث گشته است : مروزه بسياري از كشور هاي اسلامي تحت تاثير القائات دشمنان اسلام جنگ هاي خانمانسوزي داخلي را تجربه مي كنند.

2. بر نيامدن از پس امتحان الهى: خداوند به رغم اين كه مى توانست مردم را قهرا به اتحادى كه مطلوب اوست وادارد, لكن به آنان اختيار داد كه خود اين راه را برگزينند تا بيازمايد كه چه كسانى نعمت هاى خدا را در راهى كه مطلوب خداست در راستاى ايجاد وحدت به كار مى برند و چه كسانى تخلف كرده و به اختلاف و تفرقه چنگ مى زنند: و لوشإ الله لجعلكم إمه واحده ولكن ليبلوكم فيما آتاكم، و اگر خداوند مى خواست شما را امت يگانه اى قرار مى داد, ولى[ چنين نكرد] تا شما را در آنچه به شما بخشيده است بيازمايد. سران دولت هاي اسلامي و نخبگان علمي و فرهنگي بدانند كه قرار گرفتن آنها در مصدر امور مسلمانان امري است كه خداوند آنان را بوسيله آن در معرض آزمون قرار داده است تا معلوم گردد كه اينان چقدر بفكر مصالح جمعي مسلمان كه قطعا مقدم تر بر مصالح فردي و منطقه اي است ، مي باشند و بدانند كه خدا آنان را بخاطري كوتاهي در اين امر مواخذه خواهد نمود.

3. فرقه گرايى ها و تفرقه طلبى هاى مردم: و لاتكونوا من المشركين من الذين فرقوا دينهم و كانوا شيعا، و از مشركان مباشيد, از همان كسانى كه دينشان را پاره و پراكنده كردند و فرقه فرقه شدند. دانشمندان و علماء بلاد اسلامي بايد در صدد ترويج اخوت اسلامي بر ايند و از مطرح و برجسته ساختن تفاوتهاي فرعي كه به منافع جمعي امت اسلام ضربه وارد مي كند خود داري نمايند.

5. وسوسه ها و القائات شيطانى: ان الشيطان ينزغ بينهم ان الشيطان كان للانسان عدوا مبينا، همانا شيطان ميان آنها را به هم مى زند, بى گمان شيطان دشمن آشكار انسان است. عوامل ديگرى نيز هست كه گاه موجب بروز اختلاف بين مردم يك منطقه يا يك شهر مى شود از آن جمله است:

1. مسخره كردن گروهى, گروه ديگرى را: يا إيها الذين آمنوا لايسخر قوم من قوم، اى مومنان, نبايد كه قومى قوم ديگر را به ريشخند بگيرند. امت اسلامي و در رأس آنها مسؤولان فرهنگي و تربيتي بايد تلاش نمايد كه از ترويج ابده هاي برتري نژادي منطقه اي و عناوين مشابه كه باعث بد بيني در ميان مردمان مناطق مختلف مي شود جلوگيري نمايد

2. بد گمانى به يكديگر: يا إيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيرا من الظن ان بعض الظن اثم، اى مومنان, از بسيارى از گمان ها بپرهيزيد, چرا كه بعضى از گمان ها گناه است. سران دولت هاي مسلمان بايد از سوء ظن نسبت به همديگر كه خواسته اصلي دشمنان است پرهيز نمايد و تحت تاثير تبليغات بيگانگان قرار نگيرند روابط شان را حسنه نمايد تا از اين رهگذر در مقابل بيگانگان قوي و با قدرت ظاهر شوند.

3. اتصاف يكديگر به لقب هاى زشت: ((ولاتنابزوا بالإلقاب، و يكديگر را به لقب هاى بد مخوانيد)). مسلمانان عموما و بخصوص دولت ها ي حاكم بر جوامع اسلامي بايد مواظب باشند تا همديگر شان را در رسانه ها و مطبوعات به بدي نام نبرند و نسبت هاي نارواي مانند تروريست، مسبتد و امثال ذالك را بهم نسبت ندهند تا باعث از بين رفتن هيبت و ابهت امت اسلام در دنيا نشود و متاسفانه تا كنون بي توجهي نسبت به اين امر زشت و مخرب صدمات زيادي را متوجه منافع مادي و معنوي امت اسلامي نموده است.

4. غيبت كردن: و لا يغتب بعضكم بعضا إيحب إحدكم إن ياكل لحم إخيه ميتا فكرهتموه، و بعضى از شما از بعضى ديگر غيبت نكند، آيا هيچ كدام از شما خوش دارد كه گوشت برادر مرده اش را بخورد, كه از آن تنفر داريد. در دنياي اسلام لازم است كه حكومت ها ، موئسسات علمي و فرهنگي از تبليغات عليه همديگر كه زمينه بسياري از واگرايي و بي اعتمادي مي شود خوداري نمايند تا هم انسجام اسلامي محفوظ باشد و هم دشمنان مسلمين در صدد سوء استفاده از آن بر نيايند. امري كه تا به امروز متاسفانه دشمنان اسلام و مسلمين توانسته از آن در راستاي تضعيف امت اسلام و غارت ثروتهاي مادي و معنوي آنان بهره برداري نموده است.

وحدت مسلمانان, توان آنان را در برابر دشمنان, صدها و هزارها برابر مى كند, درست مانند سدهاى بزرگى كه در نقاط مختلف جهان ساخته شده و مبدإ بزرگ ترين نيروهاى صنعتى است, و سرزمين هاى وسيعى را زير پوشش روشنايى و آبيارى قرار داده است, اين قدرت عظيم چيزى جز نتيجه به هم پيوستن دانه هاى ناچيز باران نيست. بنابراين اتحاد و انسجام دانه هاى باران باعث ايجاد سدهاى عظيم با آن همه توانايى ها شده است. وقتى كه از دانه هاى باران در پرتو وحدت و به هم پيوستگى چنان آثار اعجازآميز بروز كند, قطعا اتحاد و انسجام مسلمانان آثار و بركات اعجاز آميز بيش ترى در پيشرفت اهداف عالى انسانى و جلوگيرى از مقاصد غير انسانى استعمار خواهد داشت و موجب سربلندى و عزت و اقتدار بى نظير خواهد شد.

2. موانع بيرونى انسجام اسلامي

دشمنان اسلام از آغاز ظهور اسلام تاكنون همواره براى تفرقه اندازى و فروپاشى وحدت اسلامى تلاش كرده و مى كنند: يا إيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانه من دونكم لا يإلونكم خبالا ودوا ما عنتم قد بدت البغضإ من إفواههم و ما تخفى صدورهم إكبر، اى مومنان, از غير خودتان كسانى را به همدلى نگيريد كه از هيچ نابكارى در حق شما فروگذار نكنند و به رنج و محنت افتادن شما را خوش دارند و دشمنى از لحن و سخنشان آشكار شده است و آنچه دل هايشان پنهان مى دارد بدتر است. نخبگان دلسوز و برنامه زيران در دنياي اسلام بايد تلاش نمايد از طريق سياست گذاري همگرايانه زمينه هاي تفرقه و اختلاف را مانند اختلافات مذهبي، قومي ، نژادي و منطقه اي را كه دشمنان مسلمين تنها كساني اند كه از آن سود مي برند از بين ببرند. مهمترين موانع را در ذيل بررسي مي كنيم:

الف- فعاليتهاى تخريبى دشمنان اسلام و مسلمانان در طول قرنهاى گذشته تاكنون:

متأسفانه از زمانى كه عقل و خرد در جهان اسلام توسط عده اي كه منافع شان در اين خصيصه مي ديدند، دستخوش قيد و بندهاى جمود، جهالت، لجاجت و تعصبات كر و كور گرديد، دشمنان اسلام و مسلمانان توانستند عليه اسلام طرح و نقشه بكشند و با نفوذ در صفوف ملل اسلامى آنرا اجرا نمايند، نخست: آنكه از راه مكر و حيله وارد شدند، در ظاهر به كسوت اسلام درآمده اند، سعى نمودند پستهايى را در نظام پهناور اسلامى آن زمان اشغال كنند و در برخى موارد حتى موفق هم شده اند، لذا از درون صفوف امت اسلامى ، تصميم برمحو اسلام و نابودى مسلمانان بستند. دوم: با ايجاد ارتباط دوستانه با برخى از افراد مسلمان از نوع دوستى آنان بهره جستند و وارد بلاد اسلامى گرديده اند، سپس با استمداد از مهره هاى مرموز داخلى خود و به خدمت گرفتن آنان در جهت مطامع و مقاصد شوم خودشان توانستند بهره بردارى نمايند و سعى و تلاش خود براى نابودى اسلام و مسلمانان به كار گيرند. دشمنان اسلام از صدر اسلام تاكنون هدفشان اين بوده است كه براى محو اسلام و نابودى يا مسخ نمودن مسلمانان درنهايت تسلط برمنابع كشورهاى اسلامي، از دو جهت با مسلمانان معارضه مى كنند: يكى در صحنه نبرد رويارو و نبرد علنى و ديگر نفوذ در صفوف مسلمانان و رخنه به درون، از هر طرف كه موفق مى شدند به نفعشان بود؛ متأسفانه بعد از جنگهاى صليبي، استكبار جهانى بيشتر از اين تاكتيك طبيعى بهره جست و براى پيشبرد اهداف شومشان با ايادى مرموزشان در كشورهاى اسلامى ارتباط برقرار مى كنند و از آنان كمك مى گيرند، به تدريج در ميان صفوف ملتهاى مسلمان نفوذ مى كنند، دقيقاً به مثابه ورود ويروس بيمارى به بدن انسان كه بعد از مدتى تمام توانائيهاى فرد را مختل و او را به موجودى عليل و ضعيف تبديل مى سازد، همين طور استكبار جهانى از يك سو با دامن زدن به اختلافات و افكندن تفرقه ميان امت اسلام و راه اندازى و شعله ور نمودن جنگهاى داخلى بين مذاهب و فرق اسلامى به منظور فاصله انداختن ميان آنان بود و از سوى ديگر با ايجاد تشكيك در اصل دخالت دين اسلام در سياست و اداره جامعه و تحقير آن و نشان دادن جنبه هاى منفى آن در مقابل جذاب نشان دادن دين تحريف شده خود، به دنبال دين زدايى و بى ارزش جلوه دادن دين اسلام بود و از ديگر سوي، براى اينكه از ملت اسلام، ملتى سست و ايستا بسازد و روح شهامت و شجاعت را در او بميراند، انواع وسائل سرگرم كننده و عوامل فساد و فحشاء و مدهاى لوس و زننده را در ميان مسلمانان رواج داده و آنان را سرگرم كرده، آن گاه ثروتشان را به يغما برد!! آخر الامر اينكه با اينكه مرزهاى جغرافيايى متعدد ميان مسلمانان، پيكر وسيع و نيرومند دارالاسلام را به چهل و چند كشور كوچك اسلامى تجزيه نمود و هر منطقه اى را به شخص مورد اعتماد خود سپرد، آن گاه آنها را به جان يكديگر انداخت و همه توان مادى و نظامى ايشان را در اين راه گذارد و در نتيجه در خدمت استعمار قرارگرفتند و از پيشرفتهاى فرهنگى و اجتماعى و اقتصادى و... محروم ماندند! در نهايت حصارى از ملت پرستى و قوم گرايي، نژادگرايى و تقويت روحيه ناسيوناليستى و نيز عظمت دادن به تمدن هاى قديمى و... و نيز با رواج دادن مذهب سازى ها و مكتب تراشى و... در ميان مسلمانان درصدد برآمد تا وحدت و يكپارچگى مسلمين را از بين برده، آن گاه مانند گوسفند از گله جدا شده اى طعمه خويش قرارشان دهد. از آنجا كه استعمار به درستى پى برده بود چنانچه مسلمانان يكپارچه و يك جهت باشند و همگى نيرويى متشكل در برابر دشمنان اسلام باشند، هيچ گاه نخواهد توانست آنها را به بردگى گرفته، سرمايه هاى مادى و معنوى آنان را به غارت برد، لذا از اصل «اختلاف بينداز و حكومت كن» و نيز بنا به اصل «فرق تسد: تفرقه بينداز تا در مقام رياست باقى بماني» دنياى اسلام را تجزيه و تضعيف كرد و به بهانه هاى ناسيوناليستي، آنها را به جان هم انداخت تا به اهداف شوم و ضدانسانى خودش كه همان ايجاد تفرقه و زدودن و محو نمودن دين اسلام و نيز مسخ و تغيير ماهيت دادن امت اسلام و نابودى آن و در يك جمله از بين بردن «وحدت و برادرى به عنوان دو اصل مسلم اسلامي» و... باشد، بتواند دست يازد و تا حدى هم در اين كار موفق گرديد.

ب- هجوم سراسرى و پى در پى استعمارگران به جهان اسلام:

لشكريان كفر در صحنه هاى نبرد علنى به جهان اسلام و كشورهاى اسلامى كه كمابيش از صدر اسلام و بخصوص در صده هاي اخير كه به بهانه هاى واهى و شيوه هاى گوناگون تاكنون رخ داده است را نيز از عوامل برهم خوردن انسجام اسلامي مى توان ياد آورى نمود. از جمله مى توان به حملات پى در پى اكثر قبايل عرب همپيمان قريشى ها با سركردگى ابوسفيان به مركز اسلام (شهر مدينه) و نيز هجوم لشكريان مغول به جهان اسلام و همين طور هشت جنگ سراسرى ميان مسيحيان و مسلمانان بر سر تصاحب بيت المقدس پديد آمده بود و به نام «جنگ هاى صليبي» معروف گرديده است اشاره نمود كه اين جنگ ها حدود دو قرن طول كشيد و نيز از فعاليت هاى تقريبى يهوديان و ديگر اقليت هاى دست نشانده استعمار در سال هاى اخير در كشورهاى اسلامى به ويژه جنايات صهيونيست ها در خاورميانه كه همه روزه در فلسطين انجام مى دهند و در نهايت اشغال نظامى كه هم اكنون توسط پرمدعاترين كشورها (آمريكا و همپيمانان اش) در جهان اسلام زير پرده و نقاب حمايت از حقوق بشر، تظاهر و سوء استفاده از حربه اي، مبارزه با تروريسم و افراط گرايي و... در افغانستان و عراق انجام داده و مي دهند، مى توان ياد كرد.

راهكارهاى علمي و عملى انسجام اسلامي

انديشه فرهنگي- سياسى برخاسته از متن دين، تاريخ و فرهنگ اسلامي متناسب با اقتضائات زمان به هر ميزانى كه عرصه هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي ظهور و جلوه داشته باشد، به همان ميزان خود خواهى ها و خود محوريها، باند بازيها و نفع طلبى هاى ملي گرايانه، شخصى و گروهى و جمود و قشريگرى را مى سوزاند و رفتار سياسى رهبران و اقشار جوامع اسلامي را با توافق و سازگارى همگان بر سر اصول و محورهاى مشترك فراواني كه وجود دارد، سامانمند، منظم و هدفدار خواهد كرد، به ويژه اگر اين تفكر پايگاه اجتماعى وسيع و عميق سازمانى توسعه بيابد. پيرو آن، اهداف، آرمان ها، مصالح، منافع و مصلحت همگانى(امت اسلامي) به نحوى روشن، ملموس و قابل پذيرش براى همگان تعيين و تعريف خواهد شد و با ملحوظ كردن منافع و عقايد و ارزش هاى معقول و مناسب همه، آنان را به سازش، همكارى و همدلى وا داشته و بسيج نموده و مشاركت مى دهد و آزادى و رفاه, قسط و عدل, استقلال، عزت و سربلندى را براى جامعه و امت به ارمغان مي آورد. در اتخاذ استراتژيها و تاكتيك ها روش مذاكره، مباحثه، سازش و چانه زنى، سلم و مسالمت، تفاهم و مدارا و ظرفيت و سعه صدر به كار گرفته مى شود و رحمت و الفت و محبت و تعاون در صفوف مختلف حاكم مى شود. پس يكى از مهم ترين راه ها ارايه انديشه سياسى و استراتژى بين المللي و اسلامى مبتنى بر آن است به نحوى كه هم بتواند هدف ها را تعريف و تبيين كند و هم راه رسيدن به آنها را نشان دهد. علاوه بر آن، در نظام بين المللى ناعادلانه كنونى يا (نظم نوين جهانى) آينده كه به شدت مانع توسعه و ترقى جهان سوم, كشورهاى اسلامى و به ويژه ايران اسلامى هست - كه البته خود همين خطر و تهديد خارجى هم مى تواند عامل همبستگى ملى باشد- توسعه امرى دشوار و پيچيده خواهد بود و با توجه به اين دشوارى, رهبران سياسى بايد چند پارگى ميان خود و ميان اقشار و گروه هاى جامعه را كاهش داده و نماينده و سخنگو و مدافع منافع و حقوق همه اقشار و طبقات جامعه، نه اقشار و گروه هاى خاص مذهبى, اقتصادى و سياسى باشند. همچنين گروه هاى سياسى بايد سطح فعاليت و مشاركت سياسى را گسترش داده, نهادينه كنند و نيروهاى اجتماعى هر چه بيشترى را در بر گيرند و بدين طريق عمق سازمانى پيدا كرده و با انديشه و استراتژى سياسى اسلامى و فرهنگ توسعه را بردارند.

پرداختن به مباحث و مسائلى كه فكر و روان، توازن و تعادل جامعه انسانى به آنها نياز مبرم دارد، يكى از اهرمهاى تعيين كننده در بحث انسجام و برادرى خواهد بود. بر اين اساس، اگر بخواهيم به انسجام در ميان فرق مختلف اسلامى به صورت عملى دست يابيم، بايد راهى را درپيش گيريم كه از تئورى و فرضيه به دور باشد. پس از انقلاب اسلامى ايران با رهنمودها و پيگيرى هاى مستمر رهبران صديق و دلسوز انقلاب، راه مناديان انديشه تقريب بين مذاهب اسلامى در صحنه بين المللى با شتابى بيشتر و بهتر، طى برگزارى نشستهاى علمى و تحقيقى در عمل ادامه پيدا كرده است، به اميد روزى كه از تمام فرق اسلامى دعوت به عمل آيد. گرچه برخى مباحث مطرح شده در اين جلسات حالت كلى گوئى دارند و به اصطلاح برنامه كلى گوئى هنوز از رونق نيفتاده است، هنوز آماده نشده ايم در تمام مسائل به صورت شفاف در مورد جزئيات به بحث و گفتگو بپردازيم؛ مثلاً، انواع تهاجم تفرقه افكنانه و مسخ كننده استكبار جهانى و ايادى داخلى آنان را به مسلمانان طورى بشناسانيم كه بتواند مصداق آن را در بيرون تشخيص دهند يا مفسدان، مجرمان، منافقان و مشركان را به خوبى بشناسانيم تا بدانند در وقت لزوم چگونه بايد با آنان مبارزه كنند و آنها را از ميدان خارج و سركوبشان نمايند. بنابراين، انديشمندان جهان اسلام بيشتر درصدد رسيدن به راهكارهاى اصلاحى هستند، نه انقلابي! مى خواهند كارى انجام دهند كه آب از آب تكان نخورد! به اصطلاح از ايجاد درگيرى و مشكلات به دور باشد! و نيز ميل دارند به اصطلاح هدايت فكرى جوامع اسلامى را برعهده گيرند و حال آنكه اسلام، دين ايمان و عمل و اعتقاد و رفتار است و تنها به خودسازى نفوس و تغذيه افكار اشخاص جامعه نمى انديشد؛ بلكه دستورات و قوانين نجات بخش آن همچون دوروى سكه مى باشند، علاوه بر تغذيه فكرى و تربيت نفوس افراد جامعه، همگام با آن عمل به دستورات و اصلاح جامعه انسانى را هم در نظر دارد. لذا تمام گروههاى علاقمند به اسلام بايد با عمل كردن به دستورات آن با هم موتلف و يكپارچه شوند و مردم مسلمان را با عمل به دستورات دين اسلام آشنا سازند و به مغزهاى متوقف حركت انقلابى بدهند؛ در پر كردن خلأ فرهنگى و عقيدتى جهان اسلام تلاش مضاعف نمايند تا بله قربان گويى ها و پرحرفى ها و... جاى خودشان را به عمل سازنده و از روى اخلاص بدهند؛ «من» را از انزوا بيرون بياورند و بتهاى درون را بشكنند تا در عمل همگان «ما» شوند و لجاجتى كه منشأ آن تظاهر است را رها سازند و تنها به فكر عمل به دستورات نجات بخش اسلام عزيز باشند. بدين جهت ما در اين بحث با انديشه ها، افكار، عقول و كليه خصوصياتى كه مايه امتياز انسان از غير مى شود مواجهيم؛ يعني، با حقيقت و انسانيت انسان كه عبارت است از عقل سليم و فطرت پاك انسانى نه با بدن يا روح نباتى و حتى روح حيوانى انسان (كه عبارت است از مجموعه غرايز و تمايلات شهوانى و اميال نفسانى كه اختصاص به انسان تنها نداشته بلكه مشترك بين انسان و حيوان خواهد بود، لذا نمى تواند بشر را از ساير جانداران ممتاز كند.) به طور قطع در طول قرنهاى گذشته تاكنون با فتنه و فساد، با دشمنى و عداوت، با جنگ و جدال، با نفاق و كينه توزى و با اختلاف و پراكندگى نه تنها به اسلام و امت اسلامى خدمتى نشده است؛ بلكه از عزت، عظمت، مقام و قدرت پيشرفت امور اسلام كاسته و پيشبرد اهداف بلند رهبر بزرگ آن را درهم شكسته و شرايط نفوذ را براى دشمنان اسلام فراهم نموده است.

براى حل اختلافات در مسائل فرعى نياز به محيطى دوستانه توأم با تفاهم است نه محيطى كه در آن جنگ و جدال، تكفير و تفسيق يكديگر حاكم باشد. با دشنام و بدگوئى چه كارى را مى توان پيش برد؟ «دشمنى كردن با مسلمان چه علتى دارد جز اينكه مطالبى را كه ناخوشايند شما است ابراز نموده در صورتى كه آزادى در مذاهب به او حق مى دهد كه عقايد خويش را آشكار سازد و اگر شما با وى طرح دوستى كرده و با او مناظره كنيد، اميد است گفتار درست شما را دريابد؛ حتى از شما پيروى كند و يا عقيده خويش را براى شما ثابت كرده و با او موافقت نمائيد؛ زيرا او هم از روى عناد با حقيقت با ميل به باطل راه مخالفت را نپيموده است و بديهى است كه انسان عاقل در مقام تقريب به سوى خدا هرگز چنين كارى نخواهد كردبنابراين، وحدت و برادرى يكى از عوامل شناسائى زمينه هاى مشترك و موارد اختلافى خواهد بود زيرا ايجاد اتحاد و اتفاق هاى كوركورانه بدون شناخت مذاهب و انديشه و روشهاى يكديگر در برداشت از آيات و روايات، سيره عملى و سياسى پيامبر گرامى اسلام(ص) و ائمه اهل بيت آن حضرت وحدتى سطحى خواهد بود و پايدار نخواهد ماند، بر اين اساس، مراجعه به كتب معتبر و علماى موثق هر مذهب براى اطلاع از ديدگاههاى آنان، با پرهيز از پذيرفتن هرگونه نسبتهاى ناروا به ساير مذاهب از مهمترين راهكارهاى عملى دستيابى به وحدت ايمانى و اعتقادى جهان اسلام خواهد بود. در اين صورت مى توانيم مفتخر باشيم كه به سيره سلف صالح كه نمونه عينى وحدت و اخوت اسلامى بوده اند اقتداء نموده ايم.

جمع بندي :

وحدت مسلمانان, توان آنان را در برابر دشمنان, صدها و هزارها برابر مى كند, درست مانند سدهاى بزرگى كه در نقاط مختلف جهان ساخته شده و مبدإ بزرگ ترين نيروهاى صنعتى است, و سرزمين هاى وسيعى را زير پوشش روشنايى و آبيارى قرار داده است, اين قدرت عظيم چيزى جز نتيجه به هم پيوستن دانه هاى ناچيز باران نيست. بنابراين اتحاد و انسجام دانه هاى باران باعث ايجاد سدهاى عظيم با آن همه توانايى ها شده است. وقتى كه از دانه هاى باران در پرتو وحدت و به هم پيوستگى چنان آثار اعجازآميز بروز كند, قطعا اتحاد و انسجام مسلمانان آثار و بركات اعجاز آميز بيش ترى در پيشرفت اهداف عالى انسانى و جلوگيرى از مقاصد غير انسانى استعمار خواهد داشت و موجب سربلندى و عزت و اقتدار بى نظير خواهد شد. حفظ وحدت و انسجام در صدر اسلام, موجب انسجام و فشردگى مسلمانان شد, آن ها در پرتو همين همدلى و هماهنگى توانستند بر خيل دشمنان مختلف فائق آيند و به امتيازات فوق العاده دست يازند, چرا كه قرآن به آن ها فرموده بود: ((واعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا واذكروا نعمت الله عليكم اذ كنتم اعدإ فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا; و همگى به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيله رحمت) چنگ زنيد و پراكنده نشويد, و نعمت خدا را بر خود به ياد آوريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد, و او ميان شما الفت ايجاد كرد, و به بركت نعمت او برادر شديد.)) در اين بخش از مقاله نگرش قرآن به همگرايى و وحدت ميان انسان ها و عوامل بر هم زننده آن مورد بررسى قرار گرفته است. از ديدگاه قرآن, انسان ها در آفرينش از يك گوهرند و وحدت دارند, يعنى همه از حضرت آدم به وجود آمدند, ليكن به سبب امتحان بشر و ظهور استعدادها و ظرفيت هاى او و نيز حسد و دنياطلبى, فرقه گرايى, تفرقه افكنى هاى دشمنان و بدخواهان, القائات شيطانى, مسخره كردن متقابل افراد و گروه ها, دادن لقب هاى زشت به يكديگر و سوء ظن به يكديگر, اين وحدت فرو پاشيده است. قرآن كريم براى تحقق دوباره امت واحد, اين مولفه ها را پيشنهاد مى دهد: اخوت بين مسلمانان, مودت مسلمانان, الفت بين مسلمانان, رحمت مسلمانان در قبال همديگر, رإفت بين مسلمانان, عفو, فضل, صفح, اصلاح, تعارف, احترام به ساير اديان و پيامبران الهى و رد انحصارطلبى گروهى خاص در مورد خداوند.

انسجام و همگرايي اثر معجزه آميزى در پيشبرد اهداف ، سربلندى و پيروزى اجتماعات دارد. هيچ موضوعى هم چون اتحاد و انسجام اقوام و ملت ها در نيل به اهداف اثربخش نيست، وحدت كلمه و همدلى و همرنگى مسلمانان صدر اسلام, شاگردان پيامبر(ص) اثر به سزايى در پيشرفت ها و فتوحات شگفت انگيز اسلام داشت چرا كه آن ها به سخن پيامبر(ص) دل داده بودند كه فرموده بود: ((المومن للمومن كالبنيان يشيد بعضه بعضا، افراد با ايمان نسبت به يكديگر همانند اجزاى يك ساختمانند كه هر جزيى از آن، جزء ديگر را محكم مى كند.)) و نيز فرمود: ((المومنون كالنفس الواحده، مومنان هم چون يك روح هستند.)) امام خمينى ـ قدس سره ـ منادى وحدت بود، و همواره به آن سفارش مى كرد، و به تفرقه افكنان هشدار مى داد، و آسيب رسانى به هم پيوستگى (امت اسلام) را گناه بزرگ مى شمرد. آرى نقش دين اسلام در ايجاد وحدت و برادرى, و نقش وحدت و برادرى در پيشبرد اهداف به قدرى براى دشمنان و استعمارگران، مهم و گران بود, كه براى نفوذ خود به كشورهاى اسلامى بيشترين سعى خود را براى ايجاد تفرقه نمودند، و با تز ((تفرقه بينداز و حكومت كن)) وارد ميدان شدند، و در اين راستا خسارت هاى جبران ناپذيرى به اسلام و مسلمانان وارد ساختند, چرا كه آن ها راز و رمز پيروزىهاى چشم گير مسلمانان در ابعاد گوناگون را همان فشردگى و انضباط و به هم پيوستگى آن ها مى دانستند. به گفته ((جان ديون پورت)) دانشمند معروف انگليسى ((...محمد يك نفر ساده، در پرتو اتحاد قبايل پراكنده كوچك و برهنه و گرسنه، كشور خودش را به يك جامعه فشرده و با انضباط تبديل نمود، و در ميان ملل روى زمين آن ها را با صفات و اخلاق تازه اى معرفى كرد, و در كمتر از سى سال، اين طرز و روش, امپراطور قسطنطنيه را مغلوب كرد, و سلاطين ايران را از بين برد. سوريه و بين النهرين و مصر را تسخير كرد, و دامنه فتوحاتش را از اقيانوس اطلس تا كرانه درياى خزر و تا رود سيحون گسترش داد...)) به اميد دست يابي تمام و كمال به انسجام اسلامي در ميان جوامع اسلامي و وصول به نتايج درخشان و آثار پربار آن. پايان.

 

+ نوشته شده در دوشنبه بیست و دوم بهمن 1386ساعت 19:51 توسط شریفی |

اسلام دفاع مشروع و تروريسم:

 ( نگا هي ا نتقا دي به گفتمان د فاع ا ز ا سلام، در برا بر اتهام تروريست پروري اسلام پس ا ز حا دثه 11 سپتا مبر 2001، با نگا هي به آ يا ت و روايا ت)

عصمت الله شریفی زیرکی

مقد مه:

بي ترديد يكي از مسائل كه امروزه به صورت وسيع در محافل علمي و سياسي جهان روي آن بحث هاي فراوان صورت گرفته وفعلا از موضوعات مطرح مي باشد مساله تروريسم ا ست. ايجاد جو ترس و وحشت يا قتل و غارت هاي بي دليل و نا مرئي، تهديد و ارعاب از طرق گونا گون ( ترور) ناميده مي شود. اين روزها ترور ماركي است كه برا ي بسيج افكار عمومي عليه هر فرد، گروه، نظام و مكتبي كه در برابر آمريكا و امپريا ليسم غرب بايستد بكار مي رود. واژه ترور گلوله ي سلاح تبليغاتي غرب ا ست كه بدان امپرياليسم، دشمنان خود را هد ف مي گيرد.

غرب هميشه از واژه هاي مبهم و محبوب در جهت فريب افكار عمومي استفاده مي كند و از واژه هاي مبهم و منفور براي كوبيدن مجاهدان و آ زا د يخواهان جهان بهره مي گيرد. از د يد گاه آ مريكا، اخراج دسته جمعي يك ملت و غصب وطن و كاشانه مردم فلسطين، تروريسم نيست، ولي قيام مردم مسلمان فلسطين براي دفاع از خود اعمال تروريستي است، لشكر كشي به گرانادا و باها ما،عراق،ا فغا نستان تروريسم نيست. ولي مقاومت در برابر اشغال نظامي، تروريسم است. زدن هواپيماي مسافر بري ايران در آسمان خليج فارس تروريسم نيست. ولي به گروكان گرفتن جاسوسان امريكايي تروريسم است. هيچكس آدم كشي بي دليل را تجويز نمي كند. هيچكس غارت و تهديد و ارعاب بيگناهان را تشويق نمي كند. ولي هيچكس هم در برا بر اعمال زور وفشار، قتل و غارت و اخراج و زندان و تبعيد بيگناهان، احساس خوشنودي نخواهد كرد.

اما از طرفي ما در آيات قران بنحوي فراوان داريم كه در مقابل ظلم وبي عدالتي سكوت را جايز نمي شمارد: ا ذ ن للذ ين يقا تلونكم با نهم ظلموا و ا ن لله علي نصرهم لقدير. جنايتكا ران كه از موضع ابر قدرت بودن و سازمان ملل و نهادهاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي و نظامي جهاني دست به انواع جنايت مي زنند، از ديكتا تورها حمايت مي كنند، سلاح شيميايي و اتمي در اختيار نوكران مزدور خويش قرار مي دهند، معيارهاي انساني اخلاقي، حقوقي را در مورد انسان هاي مظلوم جهان سوم نا ديده مي گيرد، هرگز نمي توانند مدافع حقوق بشر و مخالف تروريسم خود را نشان دهند.

مسئله تروريسم و مباحث پيراموني آن به خصوص پس از حادثه يازده سپتامبر 2001 عليه ايالات متحده و اينكه اين حملات توسط باصطلاح، تروريست هاي مسلمان سازمان القاعده به ادعاي مقامات آمريكايي انجام گرفته است، بحث رابطه اسلام و تروريسم را در سطح بين الملل، محافل سياسي و رسانه ها مطرح ساخت. بسياري از اين محافل اسلام را به عنوان د يني كه الهام بخش خشونت و ترور ا ست معرفي نمودند. ا ز سوي ديگر در جهان اسلام نيز رسانه ها و نويسندگان در ا ين رابطه كتابها و مقالاتي زيادي را به دفاع از اسلام و اينكه اسلام آن طوري كه غربي ها معرفي مي كند دين خشونت و الهام بخش آن نيست، منتشر سا خته ا ند.

بنا براين مقاله حاضر در پي آن است كه مسله اسلام و دفاع مشروع و ترور و ترور يسم را به بحث بگذارد.

پس سوال اصلي كه اين مقاله در پي پاسخ دادن به آن است عبارت است اينكه موضع اسلام در برابر ترور و تروريسم چيست و اينكه آيا در اسلام دفاع مشروع معادل ترور است يا خير ؟ و نيز اينكه موضع ما مسلمانان در شرايط حاضر در برابر اتهام تروريستي بودن عمليات و مقاومت در برابر اعمال تجاوز كارانه از سوي بيگانگان و عمال آنان در جهان اسلام جگونه بايد باشد و ايا روند كنوني در دفاع از اسلام در قبال اتهام فوق منطبق با هنجارهاي اسلامي مي با شد ؟.

فرضيه اصلي: در اين مقاله عبارت است از اينكه اولا اسلام دفاع مشروع را در هر صورت و با ابزار هاي ممكنه جايز مي داند و ثانيا انجه امروزه در روند جاري دفاع از اسلام در برابر اتهام تروريستي بودن فعاليت هاي كه از سوي مسلمان در مقابل اعمال اجحاف اميز و ظالمانه اي كه از سوي بيگانگان نسبت به امور مسلمانان صورت مي گيرد در حقيقت تحريف اسلام در اين گونه مسايل بشمار مي رود و بيگانه با روح تعالي طلبي اسلام و عزت مسلمين است..

وا قعيت ا ين است كه مسئله ا رتباط اسلام و ترورسيم، كه امروزه ا ز سوي رسانهاي مسلط جهان ومحا فل سياسي استكباري تبليغ مي شود و دولت هاي سلطه طلب و ا ستكباري نيز ا ز آ ن در را ستا ي اهدا ف سيا سي شان بهره بردا ري مي كنند، روي ديگري ا ز سكه ي رويارويي تاريخي دنيا ي شرق و غرب مي باشد كه به صورت ماهرا نه و عا مدا نه در شكل تقا بل غرب و تروريسم بين الملل مطرح مي شود. اين واقعيتي ا ست كه بسياري از نويسندگان غربي به آن اذعا ن نموده اند:

گراهام فولر، در كتاب خود تحت عنوان آينده اسلام سياسي، مي نويسد: آنچه ما امروز از ترور و خشونت و مشخصا ضد يت با غرب شاهد آ ن هستيم چيزي تعجب آ ور و تازه اي نيست كه تنها پس از يازده سپتامبر 2001 بوجود آمده باشد، بلكه ا ين وضعيت نتيجه دورا نهاي طولاني كشمكش بين شرق و غرب درقا لب استعمارقديم وجديد ( نو امپرياليزم) امروزي ا ست كه اگرا سلام ومسلمانان هم نبود بازهم اين رويارويي وجود داشت. ا ين يگ نمونه از صدها نمونه اي است كه به آن اعتراف شده ا ست. اما ا مروزه مسئله به صورت ا نحرا في در قا لب تروريسم بين ا لملل ا سلامي در مقابل جامعه بين المللي مطرح مي شود، و از سوي ديگر رسانه ها، گوينده گان و نويسندگان مسلمان در جهان اسلام به دفاع ا ز ا سلام برخاسته اند، در حاليكه و اقعيت مسئله چيزي ديگر ا ست و آ ن مسئله تقا بل بين ا ستكبا ر و ا ستضعا ف، ا ستعما ر و مستعمره ها وغيره... مي باشد.

مقاله حاضر در پي آن است كه موضع اسلام را در قبا ل ترور و تروريسم كه امروزه ا ز سوي دشمنان اسلام نسبت به فعا ليت هاي مسلمانان در مقابل تجاوزا ت، ظلم ها، و اجحا فا ت كه ا ز جا نب بيگا نگان نسبت به مسلمانان و ا رزشهاي اسلامي صورت مي گيرد را بيان نمايد و نگا هي ا نتقا دي به كفتمان دفاعي ا ز اسلام در بر ا بر ا تها م تروريست پروري ا سلام با ا شاره به آ يا ت و روا يا ت مربوط به تجويز مقا بله مسلما نا ن در برا بر تها جما ت ا ز سوي دشمنا ن اسلام.

لذا لازم ا ست ا بتدا در يك نگاهي گذ را و ا جما لي به چيستي ترور وترو ريسم ونظريا ت متفاوتي كه پيرامون آ ن مطرح ا ست پردا خته شود. بعد با نگاهي به ا د بيا ت سياسي اسلام در بر خورد با ديگر ملل و ا د يا ن به بررسي ا ين نكته مي پردازد كه آ يا در ا د بيا ت دفاعي اسلام ( جهاد ا بتدا يي و دفاعي ) ا صلا دستوري كه مصدا ق ترور بي هدف و كور، مصطلح در عرف سياسي روابط بين الملل، بخصوص در پندا ر هاي قدرتهاي سلطه طلب" وجود دارد يا خير?. د ر ادا مه نسبت به معناي گفتمان ا ز نظر لغوي و اصطلاحي در حد نيا ز در ا ين مقاله توضيحاتي ارا ئه خواهد شد. بعد با نگاهي ( انتقادي ) به محتوا و مضمون گفتمان دفاع ا ز اسلام در برابراتهام تروريست پروري اسلام، بعد ا ز حادثه 11 سپتامبر 2001 درقا لب مقا لا ت، نشريا ت و كتبي كه در با ب را بطه اسلام و تروريسم، با تمسك به بعضي ا ز آ يا‌ت و روا يا ت كه در ظاهر بر مد عا ي شان د لا لت دارد بدون توجه به دقايق تفسيري ا ين گونه آ يا ت، تقدم و تاخر زما ن نزول، شا ن نزول و د يگر خصوصيا ت مطرح در با ب تفسير قرا ن كريم: از قبيل نزول آ يا ت در دورا ن ضعف مسلمانان، تقيه، پيشنهاد متاركه جنگ ا ز جا نب طرف مقا بل، عهد و قرا ر دا د صلح و.... و نيز روايا ت كه در زمينه وجود دا رد، بدون د قت در جنبه فقه ا لحد يثي آ ن و بحثهاي سندي و رجا لي مربوطه، مطلب نوشته نموده ا ند و مي كنند با ا ين دا عيه كه ا ز اسلام در قبا ل ا تهام فوق( الهام بخشي خشونت در اسلام ) دفاع مي كنند. نتيجه مي گيرند كه اسلام با ترور و تروريسم كه وا ژه هاي غربي ا ست و ريشه د ر ا د بيا ت سياسي ا سلام ندارد، مخا لف ا ست، كه در نتيجه خوا سته يا نا خواسته به رد فعا ليت هاي مسلمانان كه عمد تا ماهيت دفاعي دارد، در برا بر تجاوزا ت و فعا ليت هاي مخرب بيگا نگان نسبت به ا رزشها، فرهنگ، منافع مادي و حتي ا شغا ل سرزمين شا ن ا ز سوي ا جا نب، در داخل جهان اسلام و خارج ا ز آ ن، مي پردازند.

و در ادامه به ا را ئه تصويري اجمالي ا ز اوضاع حا ل حاضر در جهان و مقا يسه آ ن با دوران ا ستعمار و ضرورت ا ينكه بحثا ي ا ند يشه ا ي و تئوريك معطوف با شد به علاج نا بسا ما ني هاي موجود درجهان، وبيان ا ين نكته كه ا را ئه بحثهاي صرفا تئوريك تا چه ميزا ني توا نسته و يا خواهد توا نست در نگاهي غربيان، بخصوص آمريكائيان نسبت ا سلام تغيير ا يجا د نمايد، به نحوي كه در بر خورد ها و بر نا مه ريزي هاي سياست خارجي آ ن نسبت به جهان ا سلام و مسلمانا ن تجديد نظر نمايد، يا ا ينكه ا ينگونه بحثها هيچ گونه تا ثيري در اين جهت ندا شته و ندارد.

سپس به بيا ن ديدگاه هاي فقهي صاحب نظرا ن و كار شنا سا ن مسا يل ا سلامي مي پردا زيم. هم چنين به بيان ا ين مسئاله مي پردازيم كه در عصر حاضر موضع اسلام در برا بر وضعيت كه بر جهان اسلام حاكم است، ا ز نظر دا خلي نسبت به حكام سيا سي وا بسته به بيگا نگان و برنامه هاي سيكولاريستي و لا ئيكي آ نا ن در قبا ل مقررا ت و قوا نين شريعت اسلام، و ا ز نظر بين ا لمللي نسبت به تجاوزا ت، اجحا فا ت و ظلم هاي كه نسبت به جوامع اسلامي ومردم مسلمان انجام مي شود و نيز واكنش ها مسلمانان نسبت به فعا ليت هاي ضد ديني و ا رزشي مسلمانان ا ز سوي آ نها، ( بيگانگان ) ا ز طريق نما نيد ه گي ها، موئسسا ت و ديگر نهادهاي وا بسته به آ نها، تحت عناوين مختلف در كشور هاي اسلامي به منظور ترويج فحشا و منكرا ت، ا يجاد تفرقه ميا ن مسلما نا ن، غارت منابع و ثرو ت هاي مادي ملل مسلمان و غيره... صورت مي گيرد چيست ؟. در پايان ضمن نتيجه گيري از كل مباحث و ا ستنتاج فرضيه اصلي در ا ين تحقيق مبني بر ا ينكه در اسلام دفاع از منافع مادي و معنوي، ا فرا د مسلمان و جامعه ا سلامي ا مر لازم و جايز ا ست و ا ينكه مسئله دفاع در اسلام معادل ترور و تروريسم مصطلح در فرهنگ سياسي غرب نيست، ا گرچه آ نا ن ( غربيها) به آ ن به عنوا ن ترور يا تروريسم نگاه كنند، به ا را ئه پيشنهاد مورد نظر خود در مقا له حاضر مبني بر ا ينكه متفكرين و قلم بد ستا ن مسلمان به جاي اينكه بيا يند با بحثهاي انتزاعي صرف كه احيانا در عالم خارج و و ضعيت مسلمانان مثمر ثمر نيست، با تمسك به اسلام اصيل و راستين كه دستورا ت ا ش ضامن سعا د ت د نيوي و اخروي مسلمانان مي با شد، همانطوريكه در صدر ا سلام به ا ثبا ت رسيد و نيز در دوران هجوم استعمار به بلاد اسلامي در بيرون را ند ن آ نان ا ز بلاد اسلامي با سر افگند گي فرا وا ن انجاميد.

ترور چيست ؟. وا ژه ترور از كلمه تروريسم، اخذ شده كه به معناي ر عب و وحشت است. ا ين جرم، ا مروز د ر حقوق ا يرا ن كه متخذ ا ز فقه اسلامي ا ست جرم محاربه ا ست. محاربه يعني، تجريد ا لسلاح لاخافة ا لناس، جرم محاربه جرم مطلق ا ست و حتي لا زم نيست كه به كسي صد مه يا خسا رت وا رد شود. ا ما خصوصيت ذهني مرتكب و انگيزه، شرط ا ست و با يد قصد تر سا ندن مردم را دا شته با شد و عمل فا عل قا بليت تر سا ندن را دا شته با شد.

بنا بر ا ين" نتيجه نبا يد با انگيزه خلط كرد. ا لبته ا ز دهه 90 به بعد، تحولي در مفهوم تروريسم ايجاد شد و يكي ا ز تا ثيرا ت ا ين تحول را مي توان در قا نون گذاري جرايي جريد فرا نسه ملا حظه كرد ( 1/ 421 / عكس ا لعمل هاي برا تروريسم با توجه به آ ثا ر و نتايج آ ن تعيين كرده ا ست. توجه دنيا به جرم تروريسم، بيشتر بعد ا ز حواد ث يازده سپتا مبر 2001 ا مريكا و و حشت ناشي ا ز آ ن اتفاق افتاد و با توجه به ا ين و عدم موازنه سياسي در رابط بين ا لمللي، نگرش به تروريسم، كاملا دگر گون شد. ا ين تحول، به قدري سريع بود كه ا ز حد كشورها تجاوز كرد و به سازمان ملل متحد كشيده شد، بطوري كه شوراي امنيت سا زمان ملل در 12 سپتامبر قطع نامه اي صادر مي كند در حاليكه هيچ احرا زي نسبت به نفس وا قعه و يا عا ملين در دست نبود و صرفا تحت تا ثير تنشهاي سياسي ا ين قطع نامه صادر گرديد. متا سفانه تروريسم با سر كوبي و مقا بله و تلافي، تلا زم پيدا كرد كه ا ين امر منجر به خشو نت مي شود و خشونت تداوم مي يا بد.

د ر حا ل حا ضر، يكي ا ز مبا حث بحث انگيز بين، منطقه اي و د ا خلي بحث تروريسم ا ست. متا سفا نه بحث تروريسم، بيشتر جنبه سياسي به خود گر فته ا ست تا جنبه حقو قي. نخستين كنو ا نسيون بين ا لمللي در باره تروريسم د ر سا ل 1937، قبل ا ز جنگ جهاني دوم و در زمان حاكميت جامعه ملل سابق به امضا رسيد، گرچه ا ين كنوانسيون هيچ گاه جنبه عملي به خود نگر فت، و لي پا يه گذا ر مفاهيمي در قلمرو تروريسم شد كه تا كنون در حقوق بين ا لملل جرايي حفظ شده ا ست. كنوا نسيون مذكور داراي دو بخش ا ساسي بود: تعريف و اركان جرم تروريسم و نحوه تشكيل محكمه بين ا لمللي جهت ر سيدگي به جرم ترورييسم بين لمللي، د لييل عقيم ما ند ن ا ين كنوا نيسيون، با آ غا ز جنگ دوم جهاني با فا صله كمي پس ا ز آ ن بود.

ترور هميشه از سوي مردم و يا يك فرد متوجه حكومت و دو لت نبوده ا ست بر عكس برخي از حكومت ها بصورت يك كانون قوي و سازمان يافته ترور در آ مده اند. بر خلاف آ نچه كه تصور آ ن مي رود اين حكومت هاي تروريست كشورهاي كوچكي از قبيل (ايران، سوريه لبنان، كره شمالي و ليبي) نيستند بلكه حكومتهاي قدرتمند و بزرگ اقدام به ترور و وحشت مي نمايند. آنان با سارمانهاي اطلاعاتي و جا سوسي خود تروريسم را در دنيا ا شاعه مي دهند و با فعال نگهدا شتن بازا ر خرويد و فروش اسلحه د نبا ل راهها يي هستند كه خون و اشك انسان هاي روي زمين رابراي را حتي خود پشتبان خود قرا ر دهند. تروريست كسيت ؟ تروريست ها مجا هد ين ا فغا ني بودند و يا نيروهاي اشغالگر شوروي ؟ مبارزا ن فلسطني تروريست هستند يا اسرا ئل ؟ به ا قليت سفيد پوست ا فريقاي جنوبي تروريست گفته مي شود يا به اكثريت سياهپوست ؟ ساندينيست ها تروريست هستند يا ضد انقلابيون نيكارا گوئه ؟ اينها و ده ها سئوال ديگر پرسش هاي ا ست كه مطرح مي شود براي انسان، در محيطي كه هر كس فرد مقابل خود را تروريست ميداند قبل از همه بايد اصطلاح تروريسم مورد بحث و گفتگو قرار گيرد: پيرا مو ن تروريسم نظريات متفاوتي و جود دارد، تروريسم عموما نسبت به اصطلاحات (( خشونت )) و آ نارشي، اغتشاش، هرج مرج، كاملا معناي متفاوتي دارد بلكه هم بتوان گفت تروريسم ا ز نيمه دوم قرن نوزدهم بعنوان يك روش مورد استفاده آ نا رشيست ها بصورت ( اقدام به خشونت ) شنا خته شده است.

آ نا رشي در مفهوم كلي قيا م بر ضد حكومت موجود مي باشد. كلمه آ نارشي كه ا ز كلمه فرانسوي وا رد زبان ما شده ا ست، در فرهنگ لغات بصورت د كترين ( ضرو رت از بين رفتن تمام تشكيلات اختناق و فشار و در صدر آ نها حكومت ) بيان گرديده است. تروريسم نيز بصورت يك اقدام خشونت بار سازمان يافته بر ضد گروههاي قدرتمند و بر جسته فشار و اختناق از نظر اقتصادي، سياسي تعريف شده ا ست اما ا ين تعريف، تعريفي كه بتواند بدرد دوست و دشمن بخورد نيست زيرا ترور دولتي در اين تعريف جايي برا ي خود ندارد.

ا گر يك حركت تروريستي داراي يك علت ملي و ميهني باشد در كوتاه مدت به ا بعاد وسيع جهاني ميرسد. ا رتبا طات جهاني شخص و يا كادر هاي هدف قرار گرفته را نيز جزو همان هدف قرار ميدهد بدين ترتيب داراي يك قدرت گسترش سريع و زنجيرهي مي باشد. در ترور نفس ترور هدف نيست بلكه وسيله بيسار مهم براي بسهيل به هدف مي باشد. در موقع تجزيه وتحليل اساس اخلاقي اين عمل كه انسانها به بهاي زندگي خود زندگي افراد ديگر را بورطه نا بودي مي كشانند مشاهده خواهد شد كه پايه و اساس اين قبيل اعمال خشونت بار را فلسفه ا عتقادي بسيار عميق و آ رمان والا در سطح بسيار و سيع تشكيل مي دهد. عده اي نيز با توجه باين و يژگي بدون اينكه اهميتي به حق و يا ناحق بودن طرفها داشته با شند صرفا ايده آ ليسم تروريست را مد نظر داشته و تروريسم را بصورت ( رژيم ايده آ ل هاي والا ) تعريف كرده اند. يخصوص اعمال خشونت بار در جنگهاي آزاديبخش، يك نمونه خوب براي اين مسئله مي باشد. در حاليكه اغلب مردم و تمام تشكيلات و كشورها تروريسم را محكوم مي كنند در عين حال ترور خود را مقدس دانسته و فرد، مردم و ملتهاي كه دست باين عمل مي زنند اعما ل خشونت آ ميز خويش را يك مبارزه بزرگ در راه آ زادي و استقلال خود و مردم كشورشان قلمدا د مي كنند بنابر ا ين نه يك تعريف و نه يك اقدام مشترك بوجود مي آ يد. در نظر اسرائليان فلسطيني ها، در نظر شوروي سابق مجاهدين افغاني، در نظر فرانسويان مجاهدين چاد و از نظر رژيم اقليت سفيد پوست و نژاد پرست آفريقاي جنوبي يك سياهپوست كه خود را برابر با سفيد پوست ميداند و نيز يك مبارزه كه نبرد بر ضد امپرياليسم آمريكا را يك وظيفه براي خود مي داند در امريكا تروريست بوده و هستند اما اين اشخاص و گروهها در چشم اردوكاههاي خويش يك قهرمان ديده مي شوند. از طرفي ديگر تروريسم از زاويه ديد رژيمهاي سياسي نيز بصورت ضامن ا قتدار آ نها در اشكال غير مستقيم تلقي مس گردد. برخي از دايرة ا لمعارف ها، سازمان هاي تروريستي را به سه گروه اسا سي تقسيم مي كنند. ا ين سا زما ن ها بتربيب عبا رتند ا ز حركت هاي ناسيونا ليستي، حركت هاي قومي، حركت هاي جدا يي خواه و حركت هاي آ زا د ي بخش ملي. . ترديدي نيست كه ا ين تعريف ها ا ز تروريسم خيلي و سيع و فراگير ا ست كه با معناي و اقعي ترور و تروريسم ( خشونت هاي بي د ليل و كور و يا نا موجه ا ز نظر عقلا، عرف بين الملل، منشور سازمان ملل متحد و اعلاميه جهاني حقوق بشر) همخواني ند ا رد. با توجه به ا ينكه ترور و تروريسم دا را ي يك معناي منفي است در ا ذها ن آ حا د بشر، معناي فوق ديگر آ ن با ر منفي را ندارد و همه كس بد بودن آ نرا قبول نخواهد داشت، كه واقعيت نيز همين ا ست كه ترور با ا ين معناي وسيع كه شامل هرگونه حركت توا م با خشونت با شد مردود ا ست. و ا گر چنين معنا ي وسيع را ا ز آ ن ا را ده نمايم در د نيا هيچ جنبش ويا حركتي مشروع و بحق وجود نخواهد دا شت. پس برا ي ترور ما نميتوا نيم معيار خشونت را در نظر بگيريم، چو ن آ نوقت در گيري و خشونت بين دو فرد را نيز بايد در زمره تروريسم قرا ر دهيم در حا ليكه هيچ كسي چنين چيزي را نگفته است. معيار دانستن آ نار شسيسم را نيز نمتوان به تنهايي برا ي تشخيص ماهيت ترور و تروريسم قبول كرد زيرا هر عمل تروريستي مساوي با آ نار شيسم ( بي حكومتي ) نيست. عمليات چريكي را نيز نمي شود بعنوا ن ملا ك ترور و تروريسم دا نست زيرا در ا ين صورت بسياري ا ز حركت هاي آ زا د ي بخش بايد در زمره تروريسم قرا ر گيرد كه با عرف بين ا لمللي و تصريحا ت آ ن مبني بر ا ينكه ملت ها حق دارند از ا زا د ي خود با هر شيوه ممكن كه با روح منشور سازمان ملل تنا في ندا شته باشد دفاع نمايند.

و ا قعيت ا ين ا ست كه تا كنون هيچ گونه تعريف جامع و مانعي كه در بر دارنده خصوصيات يك عمل تروريستي و تروريسم با شد ا ز هيچ مرجع بين ا لمللي ا را ئه نشده ا ست. تنها چيزي كه در اين مقوله وجود دارد ترجيحا ت دولت هاي سلطه طلب و ا قمار آ نها در جهان ا ست كه دلبخواهي اعما ل مخا لفا ن شا ن را كه در مقابل آ نها ا يستا د گي و مقاومت مي كنند، چه بصورت مسلحانه يا غير مسلحانه در شكل شورش، تظاهرا ت و... عنوا ن خشونت گرا يا تروريست خطا ب مي شود و به بهانه مبارزه با ترور و خشونت به سركوبي آ نا ن اقد ا م مي كنند كه نمونه هاي آ ن در تا ريخ تحولات جها ن فرا وا ن ا ست كه نمونه ها ي ا ز آ ن ذكر شد.

سير تاريخي ترور: ريشه تاريخي تروريسم دا را ي گذ شته ا ي بسيار طولا ني ا ست، ترور هاي قرن نوزدهم ميلادي بعنوا ن تظاهرا ت آ نا ر شيست هاي جها ني خود را نشان ميداد ند. ا ما امروزه، ترور مورد بحث، در د نيا چند ا ن گذ شته طول اني ندا رد. برد گي، ا ستعما ر، فريبكا ر يها ي كشف هاي جغرا فيايي، ا ربا ب رعيتي، روشهاي كو كلاس كلا ن ها ي و ا شغا لگرا ن نا حق، در گيرهاي متوا لي و اشغا ل ها بدون شك ا ز اعما ل تروريستي بحساب ميا يند. با فت، هد ف و روشهاي تروريسم قبل ا ز سا ل 1960 تماما متفاوت بود. ترورهائيكه داراي ريشه هاي عميق بود بويژه در اروپا و امريكا خود را نشان داد. نكته اي كه در اينجا قابل توجه ا ست موفقيت سا زما ن هاي ا طلاعا تي غرب در رسا ند ن ا ين نوع رويدادها به تمام دنياست. ا گر همين حواد ث و با هما ن شد ت در مناطق ديگر دنيا و در كشور ها يشان بوقوع مي پيوست بدون شك تا ا ين در جه با ز تاب بوجود نمي آ ورد. بنا بر اين در ارتباط با ا ين وضع در غرب پيرا مو ن تروريسم تدا بير جد يد مطرح گرد يد و حركتي در جهت مرد ود شناختن تروريسم بوجود آ مد. اصولا نبايد فراموش كرد كه خود غربي ها ساليان سال از حربه ترور استفاده كرده و هنوز هم از ترور بعنوان يك وسيله، بهره مي گيرند. دولت امريكا اين تنها دولت بزرگ بر روي زمين است كه پايه هاي اصلي آ نرا ترور تشكيل داده است پس ا ز يك سري عمليات تروريستي بر عليه سرخپوستان، ساهپوستان و مردم كشور خود و انگلستان، كشور مادريش به منظور بر قرا ري حاكميت مطلق نظا مي خود بر تمام دنيا اعمال تروريستي از قبيل ا ستفا ده از سلاح، تحقق كود تا بوسيله ما مورين خود و ا يجا د اغتشا ش و د ر گيري را بفراموشي سپرد و سعي به گسترش تز جد يد ضد تروريسم نمود و با تبليغات وسييع سعي د ر توسعه ان كرد. گاهها در مورد ترور: در مورد منشاء ترور و تروريسم ديدگاههاي متفاوتي ابراز شده ا ست، نگاهي جرم شناسي در مورد ترور كه ترور را به عنوان يك جرم نگاه مي كند و در پي علل رواني آ ن مي گردند، ديگاهي كه ترور را نا شي ا ز جهل مي دا ند، ديدگاهي كه دين را عامل ترور مي دا ند و ديد گاههاي ديگري كه اينجا مجال تفصيل آ نها نيست.، آ نچه كه در مورد اين ديد گاهها مي توان گفت اين است كه هيچ كدام ا ز ا ينها بيا نگر عليت تامه برا ي ترور و تروريسم نيست بلكه ممكن است بعنوان علل بعيده ترور بشمار رود يا حتي در مواردي هيچ كدام ا ز اين ها صادق نباشد يا در بعضي موارد ممكن است چند تاي آ نها مركبا عامل ترور باشد و... يكي ا ز عوا مل عمده برا ي رشد ا عما ل خشو نت با ر برخورد دولتها ست. دولتها ا گر در اعما ل سيا سيهاي دا خلي شا ن ا گر بنحو عا دلانه به همه طبقا ت جامعه در سهيم شدن در سا ختار قدرت، توزيع عا د لانه ثروت بسط عدا لت عدم تبعيض و... رفتا ر نمايد در جلو گيري ا ز بوجود جوي خشونت خيلي موثر ا ست. در سطح بين ا لملل نيز ا گر تمام دولت ها بخصوص دولت هاي بزرگ ا گر در اعمال سياست ها ي شان نسبت به د يگر دولتها دو گانه رفتا كنند در رشد تروريسم دو لتي ا ز سوي دو لت هاي كه مظلوم وا قع مي شود جهت ا نتقام گيري در برا بر ا ين گونه ا جحا فا ت، خيلي موثر ا ست. بعنوا ن مثا ل رفتار دو گانه دولت امريكا در سطح بين ا لمللي با عث بسياري ا ز مشلات در روا بط بين ا لمللي گرد يده ا ست، حما يت ا ز رژيم ا ستبدادي، در بر ا نگيختن ا حسا سا ت مردمي عليه ا ين كشور، كه سا لها ا ر ظلم و جور چنين رژيم ها رنج برده ا ند خيلي تا ثير دا رد، رفتا ر حما يت گرا نه امريكا ا ز ترور يسم دولتي ا سرائل و ترور خوا ندن تحركا ت مردم فلسطين خشم و نفرت روز ا فزوني را در ميا ن مردم و ا فكار عمومي منطقه ا ز امريكا تا ثير ز يا دي دا شته ا ست. سوء ا ستفا ده دولت امريكا ا ز قطع نامه 1373 شورا ي ا منيت در حمله به ا فغا نستا ن به عنوا ن دفاع مشروع با عث شد كه تروريسم دولتي و در وا كنش به آ ن خشونت ها ي متقا بل ا ز سوي جنبش ها، احزا ب، و گروههاي هد ف در جها ن ا فزا يش يا فت، ونيز متضرر شد ن بسيا ري ا ز جنبشها در جهان اسلام كه حتي كاري به فعا ليت هاي سياسي ندا شتند و صرفا فعا ليت فرهنگي، معنوي و ا جتماعي دا شتند و بعنوا ن نهاد هاي مدني عادي مشغول فعا ليت بودند كه بعد ا ز حملات يازده سپتا مبر مورد ا جحا فا ت و فشار هاي بين ا لمللي وا قع شدن در حا ليكه هيچ نقشي در حوا د ث ندا شتند و دهها نمونه ديگر ا ز ا ين قبيل، با عث واكنش توام با خشونتدرآنان خواهد شد.

وا ژه ترور و تروريسم كه ا مروزه عمد تا در مورد فعا ليت هاي مسلمان در برابر دشمنان اسلام اعم ا ز داخلي و خا رجي، كه در صد د ضربه زدن به اسلام و مسلمانان هستند، ا ز سوي همان كسان ( دشمنان) بكار برده مي شود، يك اصطلاح غربي ا ست كه در ا دبيات سياسي ديني اسلام وجود ندارد و معناي آ ن در وا قع همان اعمال مافيايي و جنا يت كارا نه اي تقريبا بي هد ف ( ندا شتن هد ف عقلايي) ا ست كه در اسلام ا ز آ ن به عنوان مفسد في الارض نام برده مي شود و حكم آ ن هم معلوم است كه با آ ن مخا لف ا ست و عا مل آ نرا مستحق قتل مي داند. بعضي نويسنده گا ن وا ژه فتك را معادل ترور دا نسته اند و شواهدي نيز بر اين مدعا ا رائه نموده ا ند مانند قضيه مواجه نماينده امام حسين عليه ا لسلام، با حاكم كوفه در خانه يكي از بزرگان كوفه كه مسلم آ نجا بود صا حب خانه به مسلم توصيه كه فلاني دارد ميايد اينجا مي ترسم از حضور تو آ گاه شود بايد در جاي پنهان شوي، حضرت مسلم به توصيه ا و در گوشه پنهان شد ا ما به توصيه ا ومبني بر بقتل ا و عمل ننمود كه اقدام به حمله نا گهاني عليه حاكم كوفه نمايد، وقتي علت را ا ز ا و پرسيد، در جوا ب فرمود ا ين كار ا ز جوا نمردي بدور بود چو ن در ظاهر برا ي عيا د ت تو آ مده بود و در اسلام ا ين عمل نكوهش شده است. ا ستناد به ا ين قضيه برا ي رد ترور گمراه كننده ا ست زيرا ترور كه امروزه مورد بحث ا ست هر گيز تشا به با ا ين قضيه ندا رد، و بد دانستن آ ن ا ز باب ترور نبوده بلكه مذمت آ ن بخاطر مهمان بودن شخص مزكور ولو در ظاهر امر بوده. در شرايط امروزي ما هيچ يك ا ز موارد مانند آ ن نيست و انچه ا ز سوي مسلمانان انجام مي شود در مقا بل كساني است كه نه عنوان مهمان را دارد و نه حتي ظاهرا، بلكه علنا بجنگ اسلام و مسلمانان آ مده اند. گراهام فولر، در كتاب خود، فصل پنجم، مي گويد: امروزه تقريبا تمام مسلمانان اعتقاد دارند كه غرب عملا با اسلام و عليه اسلام و مسلمين، به بهانه مبارزه با تروريسم وا رد جنگ شده ا ست. ا ما ا ين اصطلاح ما نند بسيا ري ا ز ا صطلاحا ت ديگر ما نند بنياد گرا يي كه ريشه در خودي غرب داشته ( ا ئتلاف جمعي از مسيحيان در آ مريكا .) به عمد و مغرضا نه در مورد فعا ليت سياسي اسلام خواهانه، كه خوا ستار حاكميت اسلام بر جوامع اسلامي هستند و مهمتر از آ ن خوا ها ن مقاومت و مقا بله ا ز سوي مسلمانان در برا بر متجاوزين خا رجي و خا ئنين داخلي در كشور هاي مسلمان صورت مي گيرد، بكار برده شده ا ست. ا مروزه بسيا ري بدون توجه به ا ين مطلب، كه ( خاستگاه ا صلي بنيا د گرايي و معناي متفاوت آن با اسلام گرايي) از وا ژه بنيا د گرايي و وا ژه ترور و ترور يسم را به تبع ا ز ا د بيا ت رسانه هاي غربي، آ نرا در د فاعيا ت شان در برا بر ا ين اتهام ( تروريسم پروري اسلام ) بكا ر مي گيرند و حا ل ا ينكه به تبعا ت ا ين عد م دقت شان توجه ندارند. خودي غربي ها در وا كنش به علميا ت هاي خرا ب كارا نه اي ضد ا جتماعي و خلاف مقررا ت اجتماعي كه در آ نجا ا تفا ق مي ا فتد كه بمعناي و ا قع كلمه ترور و تروريست محسوب مي شود تر جيحا، به آ ن عنوان اعما ل مافيايي مي د هد ند نه تروريستي ا ما در جها ن ا سلام ا ين عنوان ( ترور و تروريست ) را در مورد فعا ليت هاي كه ما هيتا با معناي ا صلي ترور و تروريست ( مافيايي يا افساد في ا لارض) بكا ر مي برند و ا ين اطلاق عمدا بخاطري با ر معنا يي بد ي كه ا ين عمل مافيا يي در ا ذها ن عموم دارد، در ا ين موارد ( حر كت هاي دفاعي توا م با خشونت مسلحانه و غير مسلحانه مسلمانان در برا بر بيگا نگاني متجاوز ) بكار مي برند. ا ين حقيقتي ا ست كه بسياري ا ز نويسنده گان( غربي) به آن ا عترا ف دارند: گراها م فولر در كتابش، آ ينده اسلام سياسي، و قتي به بحث تروريسم و را بطه آ ن با آ سلام مي رسد ا ظها ر مي دا رد: ( استفاده ا ز ا صطلاح تروريسم يك چيزي ذهني شده كه نشا ند هنده تصلب ماهيت سياسي تروريسم و تنوع منا فع سيا سي متاثر ا ز آ ن مي باشد). بعد با ا شاره به عدم يك تعريف جامع و ما نع ا ز تروريسم مي گويد: ( تروريسم، ا مروزه بكار برده مي كود نسبت به اعما ل كه جنبشهاي آ زادي بخش ملي انجام مي دهند، مانند چچينيها در مبارزه 250 ساله شان براي كسب استقلال ا ز مسكو، يا براي بهم نزديك كردن جنبشهاي حاشيه اي مانند جنبش ام شينكيو در جاپان، جنبش بابر منهوف در آ لمان، يا گروههاي جنايت كاري كه در گير ا ند در تروريسم برا ي منافعي،.... يا د يگر گروهها از چپ ترين تا را سترين، سيكولار يا مذهبي، گروههاي سيا سي، خا ئنين، تاجرا ن، گروههاي قومي خارجي، دولتهاي خارجي،... در ادا مه مي گويد: تمايز بين ستيزيش، جنگ طلبي و تروريسم، به سهم خود در ا نظا ر ناظرا ن، وقتي شهروندان بي كناه و مقا مات رسمي همه وهمه سياسي شده ا ند، دشوا ر مينمايد.... بعد ا دامه مي دهد: ايالات متحده مخصوصا گرفتار ا ست در اين اعمال استاندارد هاي دوگانه. بعد با اشاره ا نگيزه هاي آ مريكائيان در استفاده ا ز اين ا صطلاح مي گويد: بكار گيري تر جيحي واشنگتن اصطلاح تروريسم را باين لحاظ است كه امريكائيان عمدتا تمايل به نصيحت كردن ديگران دارند و خوي سلطه طلبي شان آ شكار تر و تند تر ا ز ديگر دولتها ا ست، در حاليكه تمامي اعمال خشونت بار در جامعه انساني اسفناك ا ست ) ا ين يك نمونه ا ز آ نچه كه گفته شد، كه غربيان، عمدا اين ا صطلاح را بدون ا ينكه و اقعيت دا شته باشد، در مورد حركت هاي ضد اشغا لگري و ضد تخريب كاري ها ي شا ن در جهان اسلام، ا ز سوي مسلمان در دفاع ا ز اسلام و خود و... بكار مي برند تا ا ين حركتها ر ا منفور جلوه د هند.

پس ما نبايد در تحليل هاي ما ن ا ز مسئله ترور و تروريسم با ين ترفند غربيا ن بي توجه باشيم. و نا خود آ گاه آ ب به آ سياب دشمن بريزيم. بنا بر ا ين نتيجه ا ين بخش ا ين مي شود كه معناي ترور با عترا ف بسياري در جهان، چيزي غير ا ز آ ن چيزي كه در ديناي اسلام بنام مقاومت، دفاع ا ز حق خود و... كه ا ز نظر حقوق بين ا لملل نيز مشروع دا نسته شده ا ست و ا سلام هم آ نرا لازم شمرده و لي قدرت هاي سلطه طلب كه پايبند به قوا نين بين ا لمللي نيستند به آ ن عنوا ن تروريست يا تروريسم مي دهد، آ نرا مصداق ترور يا تروريسم نمي كند و ا ز مشروعيت آ ن نمي كاهد بلكه ا ين حركتها بعنوان حق طبيعي و قا نو ني هر ملتي ا ست كه تحت ستم قرا ر دارد.

و اما وا ژه گفتمان: كه در ا ين مقا له ا ز آ ن ا ستفاده مي شود در اصطلاح عبا ر ت ا ست ا ز غا لب شدن يك ا د بيا ت، بعنوا ن دا ل بر تر، در حوزه اي ا ز حوزه ها، بجاي گفتمان يا ا دبيات سا بقا غا لب در همان حوزه ا ز مباحث، كه در بحث ما مثلا ا د بيات بحث در تقا بل بين ا سلام و كفر يا هر دشمن د يگر نسبت اسلام مورد نظر است. سا بقا در دورا ن استعمار يا هر دوره اي كه اسلام مورد تهاجم قرا ر مي گرفت، گفتمان دفاعي ا ز سوي مدافعين اسلام مبتني بود بر توجيه شرعي يا جهاد د فاعي كه عموما از ا د بيات و گفتمان ناظر به مشروع د ا نستن صريح آ ن ا ستفاده مي كردند، مانند دوران ا ستعمار كه گفتمان و ا دبيات دفاعي در قا لب فتواي جهاد دفاعي در مقا بله با آ ن پد يده ( استعمار بيگا نگان) بكار مي رفت.

گفتمان فعلي در دفاع ا ز اسلام در رسانه هاي جهان اسلام:

در حا ل حا ضر بوضوح ديده مي شود كه ا كثرا نويسنده گان، گوينده گا ن در كتب، مقا لات، نشر يا ت و ر سانه ها همت شان بر ا ين ا ست كه گفتما ن د فاعي شا ن ا ز ا سلا م مبتني بر دفاع ا نفعا لي، توجيه نا درست آ يا ت، روا يات، نفي خشو نت و.... كه جايگزين گفتما ن سا بق ( تجويز دفاع) گرديده ا ست. توضيحات ارائه شده در اين با ب با ا ستفاده ا ز كتا ب ا رزشمند،( هرا س بنيادين، ا روپا محوري و ظهور اسلام گرا يي) با بي سعيد، يكي ا ز ا ند يشمندا ن بر جسته مسلما ن كه در رشته جامعه شناسي كه در دا نشگاه منچستر ا نگلستا ن تدريس مي كند، صورت گرفته ا ست: ايشا ن در ا ين كتا ب بحث گفتماني را تحت عنوان اسلام گرا يي در جهان ا سلام در رويارويي با غرب يا ا روپا محوري مطرح سا خته ا ست. ا و در ا ين كتا ب ا بتدا به علت رويا رويي اسلام و غرب ا شاره مي كند: بطور خلاصه، هرا س بنيا د ين غرب ا ز بنياد گرا يي ا سلامي را در آ ن مي بيند كه غرب هرا سنا ك ا ست ا ز ا ينكه آ نچيزي را كه آ نها قرنها قبل ا ز صحنه حيا ت سيا سي و ا جتماعي را نده بود ند د وبا ره در حا ل با ز گشت مي بينند و آ ن حرا س ا ز د ين به طور مطلق ا ست كه غرب آ نرا ا ز سيا ست و جامعه منفك كرده بود ند و ا مروز ه با مشاهده ا سلام گرايي سيا سي در حرا س ا فتاده ا ند كه مبا د ا آ ن كا بو س ( حاكميت كليسا يي قرون وسطا) دوبا ره با ز گرد د و همان بلاي را كه بر سري آ نها آ ورده بود ( انگزا سيون يا تفتيش عقايد ) تكرار شود، به تعبير آ نان ا ين بنياد گرايي در حال با ز گشت، شبيه به شبح يا كابوسي ا ست كه به صورت نا مرئي همه جا حضور دارد ولي محسوس نيست، بعبارتي ( بزعم غرب هما ن خداي كه قرنها قبل كشته شده بود د و با ره زنده شده، اسلام ا ست. ) بابي سعيد در كتاب ا ش كفتمان را به دا ل بر تر تعبير و معنا نموده است، بعد گفتمان اسلام گرا يي سيا سي را معنا مي كند به ا ينكه دا ل برتر اسلام گرا يان كه همه روي آ ن توا فق دا رند ا ين ا ست كه همگي خوا ها ن حاكميت سياسي اسلام به عنوا ن ا دا ره كننده قدرت سياسي در جهان اسلام مي با شند. آ قا دكتر بهروز لك نيز در مقا له اسلام سياسي و جها ني شدن گفتمان سياسي اسلام گرايا ن را به د ا ل مرگز ي تعر يف نموده ا ست كه حا كميت اسلام را در عرصه سياسي و ا جتماعي خوا ستا ر ا ند.

ا ستفاده ما در ا ين مقا له از ا ين وا ژه ( گفتمان) ا شاره ا ست به همين معنا: كه د ا ل برتر مدا فعين ا سلام د ر گذشته ( دورا ن ا ستعما ر و قبل ا ز آ ن ) با گفتمان دفاعي كنوني ا ز سوي بسياري ا ز متفكرين و نويسندگان مسلما ن در دفاع ا ز ا سلام تفاوت زيا د ي دارد. ا جما لا ا شاره مي شود كه گفتما ن دفا عي در دوره ا ستعما ر كه جها ن ا سلام تحت سيطره ا ستعما ر قرا ر دا شت بدور ا ز محا فظه كاري و با صرا حت در برا بر دشمنان ا علام مو ضع مي كردند و مردم را بر عليه ا ستبداد داخلي و استعما ر خارجي بر مي ا نگيختند و تا حدود ي زيا دي ا ين ا سترا تژي مقرون به توفيق نيز بود. نمونه با رز آ ن را ما در مبارزا ت ملت عرب بر عليه ا ستعمار و در اين چند دهه ا خير عيله ا سرائل غاصب مي بينيم كه رژيم ها ي سياسي بر سري ا قتدار عا جز ماندند ا ز مقا بله با ا ستعمار و رژيم صهيونيستي در نتنجه اين علماء ا سلام بودند كه با ا علان جهاد بر عليه ا جا نب توا نست آ نان را ا ز سر زمين هاي آ نان بيرو ن سازد نه هيچ چيزي د يگر ا ز قبيل ملي گرا يي يا ا حسا سا ت پا ن عربيسم. هم چنين ا نچه در حا ل حاضر ا سرائل را وا دا ر نموده تا بطور نسبي ا ز تجاوز گري هاي هميشگي ا ش كوتا ه بيايد موضع گيري ها ي علماء اسلام و متفكرين اسلام خواه است نه غيرت و ا نگزه يااقتدار رژيم هاي عرب كه با ر ها با شكست مواجه گر ديد و دست بد ا من اسلام شدند و نجا ت يا فتند . بعنوان مثا ل جنبش ا خوا ن ا لمسلمين مصر كه بزرگترين جنبش ا سلامي ا ست در جهان عرب و جهان اسلام با ا لعموم، نقش كه ا ين جنبش در بر انگيختن توده هاي مسلمان عليه استعمار، جنگ ا عرا ب و ا سرا ئل و ا نتفا ضه چند سا ل ا خير مردم مسلمان فلسطين كه ا سرا ئل را كلافه كرده ا ست و تا حدودي نيز حا ضر شده ا ست تا ا متيا زا تي را به مردم فلسطين بدهد، امتيا زا تي كه پيش ازانتفا ضه كسي خوا ب آ نرا نيز نمي د يد. ا ما در حا ل حا ضر و ضعيت جهان اسلام پس ا ز يك وفقه كوتاه مد ت كه در آ ن د نيا ي غرب متوجه ا بر قدرت شرق ( شوروي سا بق ) بود بعد ا ز فروپا شي بلوك شرق و ا ز بين ر فتن فلسفه و بستر ا بر قدرتي آ مريكا، غرب و در ر ا س آ ن امريكا بد نبا ل بها نه اي بودند تا توجيه گر حضور و سلطه شا ن بر جها ن و د نيا ي اسلام بخصوص با شد، ا ين بود كه با تو جه به ضربه هاي كه در عصر ا ستعما ر ا ز ا سلام و مسلما نا ن د يده بود ند و كينه اي آ ن را بد ل داشتند و چشم طمع كه به منا بع نهفته در سر زمين ها ي اسلامي دا شتند، كه برا ي ادا مه حيا ت صنعتي غرب ا هميت بسزا ي د ا رد، ا سلام بعنوان يك نيروي با ا لقوه خطر نا ك در برا بر ا ين زيا ده خوا هي غرب در د ستور كار سياست مدا را ن غرب بعد از فرو پا شي شوروي قرا ر گر فت و در همين را ستا بود كه تز بر خورد تمد نهاي ها نتينتونگ، كه يكي ا ز صحنه گر دا نا ن سيا ست خا ر جي امريكا ا ست مطرح گر د يد و دولت امريكا مرموزانه ا ين ا ين را د نبا ل مي كرد تا ا ين كه حا د ثه 11 سپتا مبر پيش آ مد كه بي ربط با طر ح يا تز بر خورد تمدنهاي ها نتينتو نگ نيز نبود، بهر حا ل امريكاي كه بد نبا ل فر صت منا سب مي گشت تا ا ين طرح را عملي كند ا ز ا ين حا دثه كه به ا د عا ي مقا ما ت امريكايي، كاري تند روا ن مسلمان سازمان ا لقا عده بود اين فرصت را بد ست آ ورد و امروزه به بها نه جنگ عليه تروريسم رسما جنگ عليه تمد ن اسلامي و اسلام گرايي سيا سي را آ غاز نموده.

و نيز طرح خاور ميانه بزرگ ا ز سوي امريكا گويا ي آ ن ا ست كه اين كشور در طرح خاور ميانه بزرگ ا ش خوا هان خاور ميانه اي ا ست كه اسلام در ا ن كمرنگ يا كا ملا منزوي با شد و فر هنگ ليبرا ل د موكرا سي غرب در آ ن حاكم با شد. ا مروزه مايم وا ين و ضعيت، كه يك جنگ خطر نا ك بر عليه مسلمين و باور هاي آ ن و يك جنگ عليه اسلام نقش آ ن در حيا ت سياسي و ا جتماعي مسلمين. و ظيفه قلم بد ستا ن مسلمان، رسانه هاي اسلامي و گوينده گان چيست ؟ چگو نه با يد ا ز خود، ارزشها و عقايد ديني خود د فاع كنيم و گفتمان دفا عي ما ن در برا بر ا ين تها جم بر چه منطق و رويكرد ي با يد ا ستوا ر باشد.

نقدي بر گفتمان معاصر در د فاع از اسلام در برا بر اتهام تروريسم.

تر د يد ي نسيت كه ا مروزه ما و د ين ما ا ز سوي بيگا نگان بااين اتهام كه اسلام دين ترور و خشونت ‌ا ست، روبرو هستيم، لذا د يده مي شود كه گفتمان شكل گرفته، در دفاع ا ز اسلام در قا لب كتب، مقالات و نشريا ت زيادي كه در اين زمينه مطلب نوشته اند و به اين اتهام با ا ستفاده از آيا ت، روا يا ت، سنت، تحليل هاي تاريخي و ديدگاه هاي اشخا ص، پاسخ داده اند كه يك گفتمان متاثر ا ز ا دبيا ت غلبه يا فته غرب مي باشد. به نظر نويسنده اين مقاله، بسيا ري ا ز ا ين نوشته ها عجولانه و منفعلا نه نگا رش يا فته ا ست تاا سلام و مسلمانان را ا ز ا ين اتهام خلاصي دهند. متاسفا نه شاهد آ ن هستيم بسياري از اين افرا د قلم بدست كساني اند كه در حد تخصص نسبت مسائل فقه سياسي اسلام آ گاهي ندارند، لذا در استفاده از منابع فقهي دچار لغزش شده اند. وا قعيت اين ا ست ا كثر اين گونه دفاعيه ها ا ولا ا ز سوي ا فرادي معلوم ا لحا ل كه نسبت اسلام و منا بع آ ن شناخت لازم را ندا رند و يا ا فرا دي ا ند كه كلا ديد گاه سيكولاريستي دا رند و مخا لف سياسي بودن ا سلام و دخا لت آ ن در ا مور غير فردي ا ند، مانند بسياري ا ز ا ين روشنفكران سيكولار مسلك كه اصولا بين د ين و سيا ست تفكيك قا ئل ا ند، سعيد حجاريان از كساني است كه ا ز خلال گفته ها يش در كتاب عرفي شدن در سپهر سيا ست، به اين مطلب كه دين و شريعت در روند سياسي به سمت عرفي شدن پيش مي رود، نمونه تحولات دين در راستاي عرفي شدن را در اروپا بررسي مي كند تا مي رسد به اسلام، ديگاه كلي او اين است كه دين دير يا زود در تيزاب مدرنيته تغيير مي كند، بنظرا و ا ين امر يك مسا له قهري ا ست به صورت عموم، الا در بعضي امور از قبيل فروعات كه مربوط مي شود به مسا يل فردي، در ادا مه روند اسلام سياسي در ايرا ن را نيز ا ز ا ين قاعده كه ا و تصوير نموده مثتثني نميدا ند و مدعي ا ست كه در مسايل ا جتماعي ا مروزه در ا يران اسلام به نفع امور عرفيه مصادره شده ا ست، بنا بر ا ين اين گونه افرا د در با ب رابطه اسلام و تروريسم طبعا پيرور همان دسته دوم از نويسنده گان جا دارد كه اصولا حوزه دين را ا ز مسا ئل سيا سي و ا جتماعي جدا مي دا نند. بنا بر اين دفاع شان ا ز د ين مبتني ا ست بر ا ين پيش فرض كه د ين تخصصا ا ز حوزه مسا يل سياسي خارج است، بزعم اين عده اسلام اصلا د ين سياسي نيست تا دستور ترور بدهد، بعبا رت ساده تر ا ينها ا ز طريق پاك كردن صورت مسئله به ا ين اتهام پاسخ مي دهند. نمونه ديگر ا ز كسا ني كه ديدگا سيكولاريستي دارد( سروش) و با ا ين ديد به اسلام و را بطه آ ن با حوا د ث روز مره در جهان اسلام در ضد يت با غرب و سياست هاي آ ن در قبا ل مسلمانان، از اسلام دفاع نموده كه ارتباط اسلام به سياست به آ ن نحوي برداشت شده و ا ز آ ن در ضد يت با غرب استفاده مي شود يك قرا ئت از اسلام ا ست معناي اين سخن اين است كه در اسلام قرئت هاي مختلف محتمل است كه طبق ديگر قرائت ها ا ز اسلام، اسلام مشوق ضد يت با غرب نيست. عبدالكريم، در مجله كيان، شماره( 14) ص، 15، گفته است: در فرهنگ ما بنام ضد يت با غرب... بنام مبارزه... به حد كا في عقل سر كوفت شده ا ست. درشماره ( 30 ) ص، 9، كيان، مي گويد: جاي ا ين سئوا ل بي پاسخ ( ا ز حاكمان باقي مي ماند ) كه به غرب دشنام مي دهند. با ز در شماره 30 مي گويد: تمدن جديد غرب بر ا يده حق بنا شده است. با ز در كتاب قبض و بسط ا ش، ص 110، مي گويد: پيروزي و موفقيت غرب در جهان اسلام، نه توطئه نا كسا ن بود و نه مقتضاي وجود ديو موهوم تاريخ. باز درنواري تحت كلام جديد، مي گويد: اين تكامل و اختراعات زير سايه د موكراسي غربي بوده ا ست. باز درنوا ر اش تحت عنوان، كلام جديد، مي گويد: بايد در دين به حد اقل قناعت كرد و ميدان را به عقل و تجربه و برنامه هاي علمي بشري داد. باز در ادامه همان نوار دارد كه غير دين هم مي تواند مشكلات بشري امروز را حل كند. لذا د ين نمي تواند تنها راه حل صحيح مشلا ت د نيوي بشري باشد. ا ين ها نمونه هاي ا ز بيا نا ت ايشان در دفاع ا ز دين بود كه اشاره شد. ا لبته ا يشان با نگاهي مغا لطه آ ميز ا لقاء مي كند كه گويا كساني هستند كه تمام ا مور جزئي و كلي ا مور را مربوط به د ين مي دا ند، در حاليكه تمام عا لما ن دين شناس عقيده دارند كه خداوند به ا نسا نها عقل داده كه برخي ا ز ا مور يا بسياري از امور دنيوي خود را با عقل پيش ببرد و در بسياري ا ز مسا يل اخروي اسلام به عقل بهاء داده است مثلا در اصول دين اسلام و تمامي فقها نظر دارند كه بايد با استدلال عقلي پيش رفت، پس ا ين مغا لطه اي بيش نيست كه گفته شود علماإ ا سلام همه امور را تا بع دين تعبدي مي داند و پاسخ آ ن را ا ز د ين مي خوا هد، خودي اسلام اين سيره عقلا را امضا كرده پس معلوم مي شود كه اسلام به ا نسان عقل داده تا ا ز آ ن ا ستفاده كند. و اما آ نچه ا ز ا ين بيانات ايشان ( سروش) در دفاع از دين بر مي آيد اين ا ست كه ايشان معتقد ا ست كه دين به مسلمانان دستور نمي دهند كه در مقابل تجاوزات دشمن خشونت كنيد، چون دين ا مري حد ا قلي است، بنا بر اين آ نچه امروز در جهان اسلام از ضد يت با غرب مشاهده مي شود دستور دين نيست، چون اين قضايا مر بوط مي شود به مسا يل سياسي و دين در سياست دخالت ندارد، در نتيجه اين بر خورد ها ا ز سوي مسلمانان با اجحافات، بي عدالتي، ظلم، ستم، تجاوز و و و،،، ا ز نظر اسلام مردود است و اسلام ا ز ا ين خشونت ها منزه ا ست.

بنظر مي رسد ايشان ( سروش) اسلام را با مسيحيت تحريف شده اشتباه گرفته ا ست، در حقيقت هر دين ا لهي كه دچار تحريف مغرضانه از سوي سيا ست مداران قدرت طلب، يا تحت ا لقائات آ نها نشده باشد، ا ز آ نجايكه منشاء ا لهي دارد نميتواند در برا بر بي عدا لتي بي تفاوت باشد چون خدا ي كه خود عا د ل است چطور به ظلم عده اي بر عليه عده ديكر كه ضعيف اند رضا يت خواهد داد. همان مسيحت كه ا مروزه معروف كه در آ موزه هايش دستور سياسي و اجتماعي ندارد اگر همانند دين مبين اسلام تاريخ و اسناد ا ش دست نخورده مي ما ند و دچار تحريف مغرضانه صاحبان قدرت نمي شد قطعا يك دين سياسي اجتماعي بود اما اسلام ا ز آ نجايكه به لطف حق( انا نحن نزلنا ا لذكر و انا له لحا فظون ) ا ز تحريف در همه جوا نب مصون مانده بر هر كسي كه با زبان ا سلام و تاريخ آ ن آ شنايي داشته با شد تصديق خواهد كرد كه ا كثر مسايل ا ش مربوط به امور سياسي و اجتماعي مي شود. امام خميني در جواب كج اند يشان كه اسلام را از سياست جدا مي پندارند فرمود اكثر مسايل اسلام سياسي و ا جتماعي ا ست كه كمتر ا ز مسايل صرفا عبا دي آ ن نيست. .

ا ين نوع دفاعيات از د ين در اصل تحريف دين ا ست نه دفاع از دين. ا ينجا سئوا ل كه ا ز اين گونه ا فرا د ( سروش و امثال اش ) با يد پرسيده شود ا ين است كه شخصا خودي شما ا گر خود را بجاي همان هاي كه به ادعاي تان با خشونت به ضد يت با غرب بر خورد مي كنند باشيد چه راهي حلي دا ريد برا ي دفاع ا ز خود سرزمين، منافع، فرهنگ و ارزشها ي كه به آ ن پا يبند ا يد ا گر بگويد هيچ وا كنشي ندا رم ا ين با عقل، كه خود مدافع استفاده ا ز آ ن هستيد قا بل جمع نيست و فرض هم اين ا ست كه دشمن با تمام توان شما را مورد حمله مستقيم و غير مستقيم قرا ر داده ا ست، آ يا عقل تان را تعطيل مي كنيد، در حاليكه مي گويد ا ز خود دفاع كن، وقتي عقل چنين حكم كند چگونه ا دعا مي كنيد كه شارع كه آ فريننده عقل ا ست با ين مساله، نعوذ باالله توجه نكرده، در نهايت ا ينكه امثال ايشان، آ نهمه آ يا ت در مورد دفاع ا ز اسلام، دفاع ا ز ناموس، دفاع ا ز وطن، دفاع از ا رزشها و... كه در قرآ ن كريم آ مده را ناظر به چي مي بيند كه ادعا دارند دين حد اقلي ا ست و مربوط امور شخصي مي شود. اين بود نمونه اي ا ز دفاع اسلام كه فرا وا نند ا مثال آ ن كه بد ين طريق مي خواهند از اسلام دفاع كنند در برا بر اتهام ترويست پروري اسلام، ا ز سوي دشمنان اسلام، كه طي آ ن بوضوح مشاهده مي شود كه اسلام مورد مصادره قرا ر مي گيرد تا ا ين اتهام به آ ن زده نشود، معلوم نيست با ا ين نوع دفاع ا ز اسلام، ا ينها مي خواهند ا ز اسلام چه تصويري ا را ئه دهند و با الاخره ا ينكه ا ينها در جوا ب آ نهاي كه در دنياي امروز بخصوص در جهان اسلام و مسلمانان كه بد ين نحو مورد هجمه وا قع شده ا ند و دا رند دفاع مي كنند چه جوابي دارند ؟ آيا اجازه مي دهند كه ا ز خود و سر زمين خود و.... دفاع كنند؟ ا گر جوا ب مثبت است با چه منطقي ؟ با دعاي ا ينها اسلام كه به اين كارها كاري ندارد چون مسله، سياسي و اجتماعي غير فردي ا ست كه از حوزه اسلام خارج است، آيا عقل كه اينها اين همه ا ز آ ن دم مي زنند ا ين ا جازه را مي دهد كه ا ز خود و.... دفاع كنند يا خير؟ اگر نه، خلاف گفته هاي خودي شان است و تعطيل عقل لازم مي آ يد، اگر بله پس چرا آ نرا رد مي كنند، چون به هر حا ل دفاع لازم ا ست چه بحكم شرع چه بحكم عقل. سئوا ل ديگري كه ا ز ا ينها بايد پرسيد اين است كه آ يا شما دفاع را به چه معنا مي گيريد ؟ مگر در وضعيت كنوني كه با چشم سر مي بينيم، دشمن با چه ا بزار و ا مكانات و بي رحمي هجوم آ ورده، آ يا مي شود بدون خشونت با آ ن مقابله نمود، ا لبته نمي گويم تنها با خشو نت بر خورد شود بلكه ا ز ابزا ر هاي مختلف كه در اختيار داريم بايد بهره جست ا ز جمله جنگ و در گيري مسلحانه، عمليات شهادت طلبانه، تبليغات و... چنانچه قرآ ن كريم مي فر مايد، وقتي دشمن به شما تعدي نمود شما مقابله بمثل نمايد. همين جا هم اسلام عدا لت را در برا بر حتي متجاوز سفارش نموده كه بيش از آن تعدي نكنيد. سوره بقره، آ يه 94،سوره نحل، آ يه، 126، سوره، شورا، آ يه، 40 و 43، و دهها آ يه ديگري كه در قرآ ن مربوط به جهاد دفاعي ا ست كه ا دعاي نسخ و يا مورد خا ص هم نشده در مورد شان، اين آ يا ت را ا ينها چه جوا ب مي دهند كه مدعي ا ند اسلام دين سياسي نيست. آ يا ا مروزه منهاي حكم عقل به دفاع ا ز خود و.... اين ا يات كه مطلق هم هستند براي مجوز بودن جهت دفاع در برا بر اين همه مصائب كه عمدتا باعث و باني آ نها آ مريكا و غرب در جهان و مسلمانان است كافي نيست برا ي مقابله با آ ن، چرا بگويم اسلام با اين اعما ل مخا لف ا ست، مگر تجاوز نيست، كه هست پس چكار كنيم ؟ ا لبته نبايد سوء تفاهم شود كه ما هر گونه بردا شت را ا ز ا سلام درست مي دا نيم، بهمين لحاظ هم قبلا ا شاره شد در ا ين گونه مسائل ( پاسخ به اتهام تروريسم پروري اسلام) بايد مبتني بر تخصص در مسائل فقه سياسي باشد. هستند بسياري ا ز منحريفين كه ا ز اين آيا ت در مقا بل خودي مسلمانان حتي سوء استفاده مي كنند ( نمونه طالبان عليه شيعيان و ديگر اقوام مسلمان در ا فغانستان، بر خورد سپاه صحابه در پاكستان و سائر كشوره) كه بنظر ما ا ين هم در ا ثر ا لقاء آ ت دشمنان اسلام است كه مي خواهند اسلام را ا ز درون بجان هم بيندازند تا خود آ سوده به غا رت منابع و ثروت آ نان بپردازند. خودي غربيها بيز به اين امر اعترا ف دارند كه ا ينگونه سوء استفاده بر ا ثر تحريكات غربيها صورت مي گيرد، ( ر جوع شود به فصل پنجم از كتاب، ا ينده اسلام سياسي، تاليف، گراهام فولر، ترجمه، ا ين حقير ). در ا ين كتاب اوضمن ا ينكه مسلمانان را تند رو و تروريست مي خواند، در رد توجيه شرعي و ديني حركتهاي كه ا ز سوي جنبشهاي اسلام گرا در تقا بل با غرب صورت مي گيرد، به ا ين گونه بر خورد ها در ميان خودي فرق مسلمان اشاره مي كند.سپس با شگرد خاص نتيجه مي گيرد كه خشو نت ا سلام خوا هان بد ين گونه( بر خورد خشن) به منحصر غرب نيست و اين يك گرا يش صرفا منحصر به يك اقليتي ا ست كه بردا شت خاص ا ز اسلام دارند، نه اسلام. ا و در ا ين كتاب به عقايد وها بيت عربستا ن سعودي و شاخه هاي ديگري آ ن در دنياي اسلام ا شاره مي كند.( ا لبته ا ين واقعيتي تلخ كه ما در دنياي اسلام چنين فرقه هاي ضا لة اي را داريم حرفي حقي ا ست اما استفاده ا ز آ ن بصورت انحرا في ا ز ا ين نويسنده و ديگر نويسنده گان، رسا نه هاي غربي جهت انحرا ف افكار عمومي جهانيان انجام مي شود، در جاي ديگري ا ز ا ين مقا له هم تذ كر دا ده شد كه ما منكر ا ين مسئله نيستيم، ولي مي گويم ا گر در دنياي اسلام ا ين كونه فرقه ها ا ين نمونه عقا يد د يده مي شود معناي آ ن ا ين نيست كه د يدگاه آ نان همان د يد گاه اسلام است بلكه بر عكس ما معتقد ايم كه ا ين عقا يد و معتقدين به آ ن خود عوامل ا ستعمار بوده و عستند تا اسلام و مسلمين را ا ز درون دچا ر رخوت نمايد تا خود راحت تر بتوا نند به ا ستعمار و استثمار شان ا دامه دهند. آ نچه نويسنده مذكور بدان ا شاره نموده ( وهابيت ) به شهادت تاريخ و شواهد زياد و اعترا ف خودي ا ستعمار گران سا خته و پرداخته خودي آ نها ست. ) ا ين بود يك نوع ا ز گفتما ن در دفاع ا ز اسلام كه شبيه به تحريف اسلام يا پا ك كردن صورت مسئله ( اسلام سياسي ) است. ا ز طرفي عده ديگر ا ز روي ا حساسا ت و تحت شرايط سخت و د شوا ر كنوني كه در آ ن رسانه هاي مسلط بين المللي عليه اسلام و مسلمين تبليغا ت مي كنند در صدد پاسخ گويي به ا ين ا تهام بر آ مده اند. ا ين نويسندگان مانند طيف فوق ا لذكر سيكولار اند يش نيستند، ا ما با تمسك به بعضي ا ز عموما ت، اطلا قا ت و رويدا دهاي تاريخي سلام بدون توجه به ظرا فت و زوا ياي فقهي ا ين گونه موا رد، نتيجه گرفته اند كه اسلام د ين صلح، مسا لمت و سا زش ا ست، ا ما كمتر به آين جهت قضيه كه آ نچه مروزه ما با آ ن روبرو هستيم از چه عواملي نشاء ت گرفته ا ست و يا اينكه اين گونه اقدا ما ت به اصطلاح تروريستي و خشن بحق است يا خير؟، به رد آن پرداخته مي شود.

يكي ا ز كساينكه در با ب را بطه و غرب كتابي را برشته تحرير در ا ورده است، عطاء ا لله مهاجري ا ست. ا يشا ن در ا ين كتا ب، ا دعا دارد كه ا ز اسلام دارد دفاع مي كند و ا ستناد به فرا ز هاي تاريخي، آ يا ت، روا يا ت و رويه عملي پيامبر و ائمه ا طهار عليهم ا لسلام خوا سته ا تصويري ا ز ا سلام ا رائه دهد كه در ا ن نفرت، كينه و خشو نت نباشد. ا سدلال آ قاي مها جرا ني ا ز جريان دعوت پيامبر شروع مي شود كه خدا وند متعا ل در آ ية 24 تا 26 سوره سباء، بر دا شت ايشان ا ين ا ست كه در آيات، دعوت پيامبر داراي سه فراز بوده 1 اينكه ا ز عبارت ما و شما ا ستفاده نموده، ا ي اهل كتا ب يكي ا ز ا زما و شما بر هدا يت ايم، نفرموده من بر هدا يت ا م نه شما، پس د يكران را در كنار خود قبول داشته است و ا ين نشانه روحيه همزيستي و د يگر خواهي پيا مبر بوده. ا ينجا با يد به ا يشان گفت كه ا ين برداشت كا ملا ا شتباه ا ست: ا ولا منظور پيامبر در ا ين ا حتجاج نسبت به ا هل كتا ب بر محق بودن خودش يقين دا شته و نيز بر ضلا لت طرف مقا بل، معنا ي سخن پيامبر صل ا لله عليه و آ له، ا ين نبوده كه هم شما حق ايد و هم من پس بيا يد با هم همزيستي دا شته با شيم كه ا گر ا ين حرف را بپذيريم ديگر د عوت معنا نخوا هد د اشت، در حا ليكه پيامبر مامور ا ست كه آ نا ن را هدا يت كند 2 فرا ز ديگري را ا يشان مطرح مي كند دلالت بر ا ينكه مي خوا هد فضاي گفتگو را با ز كند كه حرفي در ستي ا ست. اما ا ستفاده ا يشان نا درست ا ست. چو ن پيامبر كه طر فدار پلورا ليزم ديني نعوذ با ا لله نبوده تا در كنار دين خود دين آ نان نيز بخوا هد بلكه خوا ها ن گرويدن آ نان به دين اسلام بوده نه ا ينكه خوا ها ن برسميت شنا ختن دين آ نا ن بوده و برا ي پرهيز ا ز نزا ع تز همزيسمتي را مطرح كرده با شد، 3 فرا ز ديگري را كه ا يشا ن مطرح كرده مسئله داوري خدا وند در قيا مت بين مسلمانان و اهل كتاب است، برداشت ا يشان ا ين است كه پيامبر نمي خوا هد آ نان را وادار به پذيزش دين خود كند، كه حرفي حقي ا ست اما اراده باطل شده ا ز آ ن، چو ن معناي ا ين حرف ا ين نيست كه پيامبر آ نان آ زاد كذاشته با شد در انتخا ب دين خود يا دين اسلام بلكه ا شاره به داوري خداوند در قيامت نوعي تهديد ا ست نسبت به آ نان و اتمام حجت كه ا گر دعوت مرا قبول نكرديد خدا وند در قيامت ا ز شما باز خواست خواهد كرد، يعني بين عمل من ( دعود شما) و امتناع شما قضاوت خواهد نمود و شما را در صورت نپذيرفتن دعوت من عذا ب خواهد كرد. خلاصه ا ينكه بردا شت ايشان ا ز ا ين آ يات قرا ن ا ين مطلب را ا لقا ء مي كند كه پيامبر بعنوا ن يك فرد عادي تصور مي شود كه جمعي را دعوت مي كند به امري كه خود نيز نسبت به حقا نيت آ ن نعوذ با ا لله اطمنا ن ندارد. ا ين بود نمونه توجيه و تا ويل آ يات قرآ ن در با ب زندگي مسا لمت آ مزا نه بين مسلمانان و غرب در قا لب دفاع از اسلام در برا بر اتهام خشونت و نفي خشو نت. با ز هم ا يشان در با ب بنياد گرا يي اسلامي و رويه خشن شا ن نسبت به غرب ميگويد: بنياد گرا چي كسي ا ست ؟ آ يا بنياد گرا ا ز پيامبر بنياد گرا تر است ؟ وقتي پيامبر اسلام ديگري را به رمسيت مي شناسد و با آ داب تمام و نيكويي مثل زدني با آنها سخن مي گويد، چگونه بنياد گرا ا ين راه و رسم را ا ز پيامبر نمي آ مورد ؟ آ و به اصطلاح دا يه دلسوز تر ا ز مادر است ؟. ا ين نيز يك مغا لطه است كه ايشان مرتكب شده ا ست. چو ن ملايمت پيامبر قطعا به معناي برسميت شنا ختن آ نان ؤ آ داب و رسوم آ نان نبوده بلكه برا هدايت آنها بوده است و ا لا دعوت معني نخواهد د اشت، پيامبر گفتگويش بر سري دست بر دا شتن آنان ا ز رسوم و ا عتقادات با طل شا ن بوده نه ا ينكه آ نان در كنار خود برسميت بشنا سد پس به چي چيزي دعو ت مي كند و ا ختلاف بر سري چسيت آ گر ا ين مسله برا ي ايشان حل مي بود ديگر چنين حرفهاي را نمي زدند. با ز در جا ي ا ز اين كتاب امده كه گفتگوي پيامبر به حذف طرف نبوده بلكه برا ي رسيدن به تفاهم بوده. با ز مسئله تفاهم در عرف بمعني تقسيم منا فع است، با دعاي ايشان پيامبر مي خوا سته بر سري منا فع اعم ا ز مادي و معنوي با ا هل كتاب به تفا هم بر سد. مگر ا يشا ن كه اينگونه توجيها ت را آ ية در ست كرده اند آ ية ديكر قر آ ن را نخوا نده ا ند كه مي گويد: من نتبع غير ا لاسلام دينا لن يقبل منه، ا لاسلام يعلوا ولا نعلي عليه،. خلاصه ا يشان بين ملايمت در دعوت، جد ل ا حسن و خوش رويي با برسميت شنا ختن خلط كرده ا ست. يگ ا يرا د عامي كه بر مها جرا ني و ا مثال ايشان در دفاع ا ز اسلام، وا رد ا ست كه ا ينها گذشته ا ز بد فهمي شا ن نسبت به آ يا ت و روا يا ت، بحث شا ن صرفا تئوريك و ا نتزا عي ا ست. مگر ا ينها به عا لم وا قع نظر ندا رند و ز مينه ا ين همه خشو نت را نمي بينند، در كي نسبت به مسائل پيرا مو ن خود در جها ن اسلام دارند ؟ يا خير در خلاء بحث مي كنند. بر فرض قبول كنيم كه ا سلام دين مسا لمت ا ست ا ما ا ين سوا ل جاي طرح اش باقي ا ست كه شما كه ا ين همه ا ز صلح و مسا لمت حرف مي ز نيد، آ يا غرب كه شما ا ز آ ن بحث مي كنيد ا ين صلح و مسا لمت را مرا عا ت كرده ا ست ؟ ا گر چنا نچه پا سخ منفي ا ست كه هست پا سخ شا ن به ا ين خشو نت غرب عليه مسلما نا ن چيست آ يا ما نند باور هاي مسيحيت مي گو يند: ا گر كسي بتو سيلي زد طرف ديگري صورت ا ت را جلو ببر، ا گر ا ين ا ست ا ين كه ا سلام نيست ا ين هما ن مسيحيت ا ست كه با ا سلام خلط شده ا ست، اسلام مي گويد: ا گر كسي بر شما تعدي كرد شما هم حق داريد ما نند ا و مقا بله به مثل كنيد، آ ن همه آ يا ت در را ربطه با جهاد دفا عي را چي جوا ب مي د هند. ايشان كه ا ين همه به تفسير علامه طبا طبايي در معني آ يا ت تمسك جسته ا ند ديگر نظر يا ت ا يشان كه اين تفسير شريف نمونه عمدة برويش مبتني بر آ ن نظرا ت نويشته شده ا ست: رويش تفسير آ يه به آ ية كه خودي ا يشان در ا لميزا ن ا ز ا ين رو يش زياد در تفسير ا ستفاده نموده ا ند. پس برا ي در ك درست ا ز آ يا ت لازم ا ست آ يا ت با توجه به ديكر آ يا ت ملاحظه شود تا درك شود، كه ا ين كار را امثا ل مهاجرا ني نكرده يا ا ز عهده ا ش بر نيا مده كه دوم درست ا ست كه ا ين كار ا ز عهده هر كسي بر نمي آ يد. بنظر ا ين حقير مها جرا ني در سر تا سر ا ين كتا ب ( اسلام و غرب ) بر دا شت شا ن ا ز ا سلام كاملا ا شتباه بوده و ا ين كار نه دفاع ا ز ا سلام كه مثله كرد ن ا سلام و بي روح كرد ن آ ن ا ست كه خوا ست غرب چيزي جز ا ين نيست لذا ست كه ا ين گونه ا تهاما ت را نسبت به اسلام مطرح مي كنند تا ما خود به بي روح كرد ن و تحريف آ ن اقدام نمايم و آ نا ن آ سوده نقشه ها ي شا ن را پياده كنند.

يكي ا ز كسانيكه در را بطه با ا سلام و تروريسم، مقا له اي را به رشته تحرير در آ ورده است، تحت عنوان اسلام و تروريسم بين ا لملل، ا قاي دكتر عبد ا لقيوم سجادي ا ست. وقتي مقا له ا يشان را مطا لعه مي نمودم در يافتم كه جنا ب ا يشان نيز در اين مقا له هما نند بسياري ا ز ديگر نويسنده گان، گويا ا ينكه بحثهاي شان را در خلاء محض و ا نتزاعي، به صورت تئوريك محض ا را ئه نموده اند. بنظر مي رسد نويسنده مقا له در حين نوشتن مطالب نسبت به محيط پيراموني و ا وضاع رقت باري كه امروز ما مسلمانان در آ ن زندگي مي كنيم ا لتفا تي ندا شته ا ست، گويا نوسنده در فضا ي كاملا ا كادميك قرا ر داشته و سرگرم بحث و مناظره با كسا نيست كه صرفا اسلام را مورد بحث قرا ر مي دهند كه تروريست پرور ا ست يا نيست ؟ و ا يشان در مقام دفاع ا ز اسلام مي باشد. ا ين بود نمونه اي ا ز گفتما ن دفا ع ا ز ا سلام در برا بر ا تهام خشونت و ترور كه برا رعا يت ا ختصار ذ كر تمام موارد آ ن خود ا ري كرديم كساني كه خوا ها ن ا طلا عا ت بيشتر ا ند در با ره كتا ب ا يشان رجوع كنند به كتا ب ايشان.

و اقعيت ا ين ا ست كه امروزه ما با شرا يطي مواجه ايم كه مي طلبد روشنفكران و شخصيت هاي چون جنا ب ا يشان( دكتر سجادي ) كه در رشته علوم سياسي تحصيل نموده اند و ا ز طرفي نسبت به مسا ئل فقه سياسي اسلام نيز آ شنا هستند، با توجه به ا وضاع جهان اسلام و هجمه سنگين كه ا زسوي بيگانگان به ا نحاء مختلف سياسي، فرهنگي نظامي و غيره... صورت مي گيرد فرا تر ا ز بحث هاي صرفا ا نتزا عي كه در خارج منشاء ا ثر نيست يا ا ثري ا ندكي دارد نياز داريم، بعبا رتي ديگر ما ا مروز نيا ز مند ا ين هستيم كه نويسنده گان و قلم بد ستا ن ما نگاهي شان بجهان خارج و آ نچه رخ دا ده و مي دهد معطو ف دا رند و الا ا ين حقير بر اين باور ا ست كه ما هرچند كوشش و تلاش كنيم كه دشمنان اسلام را متقاعد سازيم كه ا سلام با ترور مخا لف ا ست و هزارا ن د ليل و مدرك هم ارائه نمايم، در ديد آ نان نسبت به اسلام تغييري حاصل نخواهد شد، به فرموده قرآ ن كريم، لن ترضي عنك ا ليهود و لا ا لنصارا حتي تتبع ملتهم ، آ نان تصميم شان را گرفته اند و ا ز اسلام كه با رها و با رها به آ نان سيلي زده و دماغ شان را به خاك ماليده هرا س دارند، مطا لعه تا ريخ اسلام به خصوص در ا ين صده ا خير كه جهان اسلام با پديده استمعار رو برو بود، نقش كه اسلام در بيداري جوامع اسلامي و مقاومت در برا بر آ ن و با ا لاخره اخرا ج ذليلانه آ نان ا ز سر زمين هاي اسلامي كه در موارد عديده اي سر مشق ديگر ملل عالم برا ي مبارزه با ا ستعمار نيز بوده، از ياد و خاطره آ نان نرفته ا ست. زهي خيال باطل كه ما بخواهم با اين بحثهاي انديشه اي و تئوريك آ نان را قانع سازيم. آ نچه را كه ما مي گويم شايد ا ز ما بهتر خودي آ نا ن درك كرده اند، ما خيا ل مي كنيم كه اتهام كه آنان به اسلام و مسلمانان مي زنند ا ز روي نا آ كاهي به مباني اسلام يا انديشه ساسي اسلام ا ست و فكر مي كنيم كه لازم است برا ي دفاع ا ز اسلام به آ ن پاسخ دهيم تا ا شتباه شان رفع شود. بسياري ا ز نويسنده گان غربي كه با ديد ا نصا ف مند ا نه به تحليل مسائل دنياي اسلام و غرب و رويارويي ا يند و پردا خته ا ند و به ا ين ا تهام ( تروريستي بودن حركت مسلمانان در عصر حاضردر مقا بل غرب) كه عمد تا ا ز سوي سيا ست مدا را ن و رسانه هاي تحت نفوذ ا ستكبار جهاني و صهيو نيزم بين ا لمللي مطرح مي شود مي خند ند و ا ز آ ن ا نتقا د مي كنند، بعنوان نمونه رجوع شود به فصل پنجم ا ز كتاب، ا ينده اسلام سياسي نويشته گراهام فولر، ترجمه اين حقير، ا و ا ين ا تهام را كاملا سياسي و در را ستاي بر قرا ري نو امپريا ليزم غرب مي داند، بعقيده ا و همين ا عمال متعارض با منافع غرب كه ا ز سوي غرب و امريكا مثلا به عنوان ترور محكوم مي شود ا گر معارض با منافع آ نها نباشد ترور محسوب نمي شود، ا عما ل تروريستي كه ا ز سوي دولت هاي هوا دا ر ا مريكا در جهان اسلام عليه شهروندان، بخصوص اسلام گرا ها صورت مي گيرد هر گيز ترور دانسته نمي شود بلكه تشويق نيز مي شود، كشورهاي را مثا ل مي زند كه بد ترين نوع ترور را انجام مي دهند مانند مصر، ا لجزا ير، ا رد ن، ا زبكستان و عرا ق رژيم سابق ا يران و.....

پس لازم ا ست كه ما به علاج درد هاي جهان اسلام و مردم تحت ستم با ند يشيم، نه ا ينكه بنويسم ا سلام با ترور كه در ا د بيا ت ساسي ا سلام و فرهنگ مبارزه اسلام با گفر و نفاق، بي عدا لتي و.... جاي ندارد، و ا سلام با آ ن ا ر تباطي ندارد و ترور محكوم ا ست، كه دشمنان ا ز آ ن به نفع خود سوء استفاده كند و به سركوب مبارزين بحق و مشروع در دفاع از منافع حياتي اسلام و مسلمين، ا رزشهاي اسلامي دفع تجاوز، مبارزه براي آ رادي سر زمين شان ا ز ا شغال بيگانگان و صدها موارد ديگر بپر دا زند به ا ستناد اينكه اينها تروريست ا ند و خودي ا ند يشمندا ن مسلمان نيز تروريسيم را بر خلا ف ا سلام كه حرف حقي ا ست ا ما به صورت نا بجا بكار برده مي شود: د فا عيا ت مشروع و قانوني ا ز نظر عرف بين ا لملل كه خودي همين كشورهاي مورد بحث ( امريكا و غرب) علي ا لظاهر مشروعيت آ نرا قبول دا رند ا ما چون با منافع آ نها هم خوا ني ندا رد يا حتي ا رتبا طي چندا ني با آ نها ندا رد آ نرا به عنوان تروريسم محكوم مي كنند، به گفته بسيازي ا ز صاحب نظرا ن مجامع بين ا لمللي تحت سلطه ا ستكبار جهاني حتي زحمت ا را ئه يك تعريف روشن و واضح ا ز ترور و ترويسم را به خود نداده اند. كوتاه سخن اينكه نتيجه آ ن همه روضه خواني ا ين بود كه نويسنده گان چون نويسنده مقاله فوق ا لذ كر، خوب بود بجاي بحث تئوريك محض به مسائل روز جهان اسلام مي پرداخت، مثلا اينكه مبارزات جنبشهاي اسلامي در جهان كه عليه سلطه ا جانب بر كشور هاي اسلامي مبارزه مي كنند فعا ليت شان ا ز نظر اسلامي چه حكمي دا رد ؟ و اينكه آ يا ا ينها مصداق ترور مطرح در ا دبيات غرب است يا مصداق دفاع را دا رد كه حق مشروع و قانوني هر قوم و ملتي است و اينكه ايا عمليات بيگانگان در سر زمين هاي اسلامي كه بسيا ري شان به ضر ر ا سلام و مسلمين مي باشد، وظيفه مسلمانان در قبا ل آ ن چيست ؟ اين همه موئسسات تبليغي مخرب سياسي، فرهنگي، ا قتصادي، مذهبي و غيره.... كه در جهان اسلام مشغول فعا ليت ا ند و ظيفه مسلمانان علما اسلام و دولت هاي اسلامي در قبا ل آ نها چسيت ؟ و ده ها مسائل مبتلا به ديگر كه لازم است به آنها پاسخ دا ده شود، بعوض ا ينكه بنشينيم بحث كنيم كه اسلام با ترور چه ا رتباطي دا رد كه ثمره عملي چنداني هم ندارد.

مگر ا مثال جناب آ قاي سجا دي كه مقا له مورد بحث را نويشته ا ند مقا له ها نتنتونگ را كه يكي ا ز طرا حان پشت صحنه سياست خارجي ا مريكا است را، تحت عنوان جنگ تمدن ها نخوا نده اند يا طرح خاور ميانه بزرگ ا ز ا سترا تژيست هاي سياست خارجي امريكا را مطا لعه نفرموده ا ند كه حتما چنين نيست. پس چه فايده دارد كه بيايم وقت صرف كنيم مقا له بنويسم كه اسلام با ترور مخالف است كه ا لبته حرف حقي است، چو ن ترور بعقيده بسياري از متفكران جهان نوعي عمل ما فياني و جنايت كارانه است كه با روح اسلام ساز گاري ندارد اما مطلب چيزي ديگري است و ا ن اين كه امروزه بسيار به طرز ماهرانه دفاع مسلمان ها ا ز هويت، منا فع، ارزشها و سرزمين شا ن تحت عنوا ن ترور وا رد ا دبيات بحث هاي سيا سي شده و ما نا خود آ گاه با ا ظهار نظر هاي خود آ ب به آ سيا ب دشمن مي ريزم، وقتي ما ميگويم اسلام با ترور مخالف است، آ نا ن آ نرا حمل مي كنند بر همين مقاومت و برخودرد كه ا ز سوي مسلمانان بر عليه ستم ها، بي عدا لتي ها و تجاوزا ت كه بر سري شان مي آ يد ترور تلقي مي كنند باستناد اينكه خودي تان ترور را محكوم مي كنيد و ا ين حركات هم ترور است و كسي حق ا عترا ض هم ندارد و اگرهم ا عترا ض شود متهم بدفاع و حمايت ا ز ترور و تروريسم مي شود، در ما با اين كار خود زبان خود را بسته ايم. پس بيايم محكم و استوا ر اسلام با تجاوز به هر نحوي ا ز سوي هر كسي يا كشوري به كشوري ديگري، به خصوص غير مسلممانان به بلاد اسلامي مخا لف است و با آ ن مقا بله مي كند و اين ترور نيست، حق مشروع و قانوني هرملتي است، تا زماني كه غرب و امريكا ا ز دست اندازي به امور داخلي مسلمانان، تجاوز به آ ن، تبليغا ت عليه ا سلام برنامه ريزي برا ي تخريب فرهنگ اسلامي در جهان اسلام، و علي ا لخصوص حما يت ا ز رژيم هاي سر كوبگر و دست نشانده و مزدور درجهان اسلام بر ندارد مسلمانان حق دارند به هر نحوي ممكن ا ز خودي شا ن دفاع كند و به منا فع آ نها در هر جاي دنيا ضربه بزنند، كه متا سفا نه ا ين لحن در كمتر مقا له يا كتابي مشاهده مي شود، در عوض ديده مي شود كه در ا ين مقا لات به آ يا ت كه مشتمل بر كلما ت صلح، عفو، عهد، وفا، مدا را و عدم تعدي كه هر كدام در جاي خود درست است، اما مسئله اين نيست، امروز ما با با شرا يطي مواجه ا يم كه با ا ين پيش آ مد ها مشكل ما حل نمي شود. بعلاوه متا سفانه در استفاده ا ز همين آ يات يا روايات دقت كافي نمي شود و به ظاهر آ نها استناد مي شود در حاليكه در بسياري ا ز ا ين موارد ا نچه نتيجه گرفته شده، خلاف مفاد آيات شريفه قرآ ن مي با شد، چون صلح، مدا را، عقد، پيمان، سازش و سلم.... هر كدام داراي شرا يطي است كه تقريبا هيچ كدا م در شرا يط ا مروزي ما در جهان اسلام و روابط بين ا لملل تطبيق نمي كند و ما امروز كاملا در شرا يط دفاعي قرا ر دا ريم كه دفاع هم مطلقا ا مري لازم و وا جب ا ست عقلا و شرعا و هيچ يك ا ز ملا ك و معيا ر ترور و تروريسم بر ا ن مطبق نيست مثلا يكي از روا يا تي به آ ن برا ي رد عمل ترور اسلام به آ ن ا ستناد شده روايتي ا ست ا ز يك جريا ن، كه شخصي خدمت امام رصا دق عليه ا لسلام مي رسد، ا ز شخصي كه ا ز امام علي به بدي ياد مي و دشنام مي دهد، ا ز امام علي ا لظاهر اذن مي خواهد كه او را در جاي كمين نمايد و به قتل برساند به جرم سا ب النبي و امام معصوم، امام ا و را ا ز ا ين عمل بر حذر به اينكه، هذا فتك، وقد نهي رسول ا لله عن ا لفتك، يا ا با الصالح، الاسلام قيد ا لفتك. دكتر داود فيرحي ا ين استنبا ط را به ا يت الله منتظري به نقل ا ز سا يت ديد گاه، نسبت داده ا ست. كه استنبا ط مي كند ا ز ا ين روا يت بد ليل ا طلاق ا ش تحريم مطلق ترور را در اسلام. بنظر مي رسد كه با ز هم در تحليل ا ين روا يت خلطي صورت گرفته ا ست بين مفهموم و مصدا ق، ا ز آ نجا يكه سا ب ا لنبي و ائمه در فقه شيعه حكمي خاص خود را دارد و در آ ن حد يث امام آ نرا منع نموده ا ز ا نجام آ‌ ن شايد بدليل عدم اهميت آ ن بوده، يا بي دفا ع بود ن. ا ما ا ينكه مسئله فتك را مطرح نموده معناي فتك، با آنچه امروزه بعنوان ترور تلقي مي شود فرق دارد، چون در روا يت كمين كردن در برا بر فرد غير مسلح و بي دفاع مطرح ا ست لذا امام ا ز ا ين عمل نهي نموده ا ند، ولي حكم دشنام دا د ن به ائمه اطهار روشن است كه اگر صلاح دانسته شود بدون كمين كردن ا نجام مي شود پس اينكه ا ز كشتن ا و در خفا منع شده لازم نمي آ يد كه كشتن ا و منتفي با شد، اما امروز اتهام ترور كه مسلمانان به آ ن متهم مي شود كاملا با مورد روا يت فرق دارد، ما قبول داريم كه كمين كردن فردي بي دفاع ولو با ا لاصالة دشمن هم باشد جائز نيست ا ما آ نچه ما با آ ن مواجه ايم چيزي د يگري ا ست دشمنان مسلمين با انواع تجهيزا ت نظامي و غير نظامي به ما حمله نموده لذا فرض مسئله در اين مورد با مورد روا يت متفاوت است ا ينها دشمن بي دفاع نيستند تا كشتن آ نها فتك با شد بر فرض كه قبول كنيم كه فتك همان ترور مصطلح است. پس فرض مسئله دو چيز ا ست ا ين يك خلطي بيش نيست بين مفهوم و مصداق. تحركا ت مسلمانان در شرايط امروزي جهان اسلام در برابر نو امپرياليزم غرب مصداق فتك منهي در روايت نيست. ا لا ا ينكه غرب و آمريكا ا ين دفاع را به ضرر خود مي داند، آنرا ترور مي خوانند و ما نيز متا سفانه تحت تا ثير ا ين جو، تلقي مان با آ نان يكي شده. پس به قول معروف ما نبايد، شعري را بگويم كه در قافيه آ ن گير كنيم: با ين معنا كه نيايم به تبع ا ز ا د بيا ت سياسي غرب ا ين فعاليت هاي كه در جهان عليه ستم هاي غرب در حق جوامع اسلامي با ا نحاء مختلف صورت مي گيرد را مصداق ترور بدانيم، بلكه بايد ا ز آ ن دفاع كنيم و اشكا ل كار را در سيا ست هاي نا درست خودي آمريكا و غرب ببنيم و آنان وادار نمايم تا در سيا ست هاي ظالمانه شان تجديد نظر نمايند تا به اين وضعيت خاتمه داده شود، بقول معروف توپ را در زمين حريف بيندازيم تا با خيا ل راحت تر بازي كنيم ا گرچه دشوار است اما نا ممكن نيست، كاري امروز غرب انجام داده ا ست، توپ را بزمين ما انداخته تا به تعب دفاع ا ز خود بيفتيم و خود شا ن را حت دارد تماشا مي كند كه ما چگونه ا ز خود دفاع مي كنيم.

ما ا مروز مشغول بحثهاي بي حا صل ا يم كه ثمره اصلي آ نرا آنان مي برد، چون از قضا وت هاي ما درمورد محكوم بو د ن ترور در اسلام بعنو ا ن يك عمل مخا لف اسلا م

در دفاع ا ز اسلام، ا ستفا ده مي كنند كه جنبش هاي مبارز مسلمان را در سر تا سر جهان ا سلام متهم به تروريسم كنند، و ا ز طرفي ما هم در بحثهاي مان با ين نتيجه رسيده ا يم كه اسلام با ترور مخا لف ا ست پس ا ين جنبش ها و حركات شان تروريستي ا ست و ضد اسلام ا ست. در نتيجه ا ين جنبشها و لو حركات شان بحق هم هست يكه و تنها در ميدان مبارزه با غول بي شاخ چون امريكا با همه امكا نا ت ا ش مي ما نند و نابود مي شوند و اين روند ا د ا مه خواهد يا فت تا همه مسلمانان يا ا ز ارزشهاي اسلامي شان جدا شوند يا نابود شوند. ما با ين د ل خوش نكنيم كه با محكوم كردن ترور و مخا لف دانستن آ ن با اسلام خود را نجا ت دا ده ايم بلكه ممكن است چند روزي خطر را بتا خير انداخته باشيم و لي با ا ين روند نوبت ما هم خواهد رسيد، مثل ما، هما نند آ ن سيمرغ با جوجه هاي ا ش مي ماند كه ماري لانه آ نها را پيدا نموده بود و روزي يكي ا ز آ نها را مي خورد، يكي گريه مي كرد علت را پرسيد گفت امروز نوبت من است كه مار بيايد مرا بخورد، ديگري كمي نارا حت بود علت را پرسيد گفت مرا فردا قرا ر ا ست كه ما ر بخورد سومي داشت مي خنديد علت را پرسيد گفت مي تا پس فردا مهلت دارم در حاليكه مار نقشه هرسه را كشيده بود كه بخورد، اين مثل عينا براي ما ا مروز قا بل تطبيق ا ست، يكي در جنگ به آمريكا كمك مي كند، ديگري سوخت به هوا پيماهاي آن مي دهد تا كشور همسايه مسلمان را بمباران كند، ديگري پا يگاه مي دهد و د يگري بي طرفي فعا ل را اختيار مي كند و لي دشمن مانند آ ن ما ر، نقشه براي همه دارد، جنگ تمدن ها، خاور ميانه بزرگ، اشغال افغا نستان، اشغا ل عراق و تهديد ا يران و سوريه ا را ده بر دا شتن حزب ا لله ا ز برا بر اسرايل و..... تماما گو ياي همه چيز هست، با زهم ما بيايم در بحثهاي مان به همين بسنده كنيم كه اسلام با ترور و تروريسم مخا لف است، و(دشمن) كاري خودش را مي كند. آ نچه در ا ين چند سطر ا ز نظر خواننده گرا مي گذ شت نگاهي بود ا نتقادي به مقا له آ قاي دكتر عبد ا لقيوم سجادي كه در فصلنامه گفتمان نو، تحت عنوان اسلام و تروريسم بين ا لملل بچا پ ريسده ا ست. ا ين در حاليست كه در ا ين را ستا ( ا ستدلال به آ يا ت ) كمترين د قت در د قا يق فقهي و تفسيري آ ن صورت مي گيرد. بسياري از ا ين نوشتا ر توسط كسا ني ارا ئه مي شود كه يا اصلا تخصص لازم در زمينه فقه و تفسير ندارند يا ا گر هم دا رند ا ند ك و آ نقدر ناچيز ا ست كه نمي شود آ نا ن را به عنوا ن كارشنا س مسا يل اسلا مي لقب دا د، بنابر ا ين، اين گونه افرا د در د فاع شان از اسلام ا گرچه ا نگيزه خير دارند و ا مثال آ نا ن زيا د هم هستند ولي در ا ين عمل اكثرا به تحريف واقعيات اسلام و بنوعي سلاخي كردن اسلام مبتلا شده اند. نظير اين و ضعيت را ما در ا وا يل عصر مدرنيته، آ ن زما نيكه در دنياي غرب پيشرفتهاي علمي و تكنيكي تا حدودي نما يا ن گشت و ا ين حا لت در غير غرب ( جهان اسلام) حالتي ا ز يائس سرخوردگي را بوجود آ ورده بود و قتي به مظاهر پيشرفت مادي و صنعتي در جهان غرب نگاه مي كردند. در جهان اسلام اين مساله مطرح گرديد كه اسلام دين پيشرفت و ترقي نيست و يا با آ ن سازگاري ندارد. در ا ين چنين اوضاع و احوا لي، مشابه آنچه كه امروز ما شاهد آ ن مواجه هستيم كه عده اي به هر طريقي مي خواهند رابطه اسلام و ترور را نفي كنند، در آ ن دوره نيز عده اي ا ز افرا د به ظاهر د لسوز به اسلام و طرفدا ر پيشرفت، خوا ستند آيا ت و روايا ت د يني را با مظاهر پيشرفت و ترقي حاصله در غرب منطبق نمايد، با ا نگيزه دفاع از د ين و معرفي نمودن آن بنحوي سازگار با علم و پيشرفت. ا لبته منظور اين گفتا ر اين نيست كه نعوذ باالله ا لقاء شود كه اسلام با تمدن و پيشرفت مخالف است، اسلام دين زندگي است كه هم برا ي ا ين د نيا ي ما ا نسا نها برانامه دارد آ ن دنيا ي ما، در بعد علم، پيشرفت، توصيه به بهبود زندگي در اين دنيا و نهي ا ر با ر دوش ديگران بودن، كه در روايتي ا ز پيامبر اسلام (ص) آ مده: الكاد لعياله كا المجاهد في سبيل الله،طلب ا لعلم فريضة علي كل مسلم و مسلمة، ا طلبوا ا لعلم ولو با ا لصين و.... براي مزيد ا طلاع رجوع شود به كتاب، را بطه علم و د ين، تا ليف، دكتر محمد جواد با هنر.

بلكه منظور ا ين ا ست كه ما نبايد تحت تا ثير تبليغات در هر عصر و دوره اسلام را به نفع آ ن مصادره نمايم تا بعد گرفتار تبعا ت آن شويم، در ست همانند كاري علما مسيحي و كليسائيان نسبت به د ين مسيحيت انجام دادند: آ نان در آ ن دوره آراء ا ند يشمندان كيهان شناس، فيزيك دانان، ايده هاي فلسفي آ ن عصر( يونان باستان) را به عنوا ن ا يده هاي مذهبي قلمداد نمودند كه بعدا و قتي در اثر پيشرفت علوم بطلان آ ن نظريا ت به ا ثبا ت رسيد تمام عقايد دين مسيحيت در معرض ترديد واقع شد، به قول معروف چرا آدم شعري را بگويد كه بعدا در قافيه آن گير كند. در شرا يط حاضر نيز مشابه آنچه گفته شد، در شرف رخ دادن است عده اي بنام دفاع ا ز اسلام و رد ا تهام تروريست پروري اسلام، تلا ش دارند حتي بسياري از مسلمات اسلام را با توجيها تي سست و بيگا نه با روح اسلام، به نحوي كه خوشا يند غربي ها ا ست تا ويل مي برند كه اين گونه تاويلا ت مصدا ق ا تم تفسير برآ ي مي باشد كه در ا سلام بشد ت ا ز آ ن نهي شده و بر آ ن وعده عذا ب داده شده ا ست. من فسر القرآن بر ا ئيه ا لقرآن برائيه فليتبوء مقعده من ا لنا ر.

اين افرا د در نوشتار شان كمتر با ين بعد قضيه كه وا ژه ترور به معناي را يج آ ن در عرف بين المللي امروز، با هيچ يك ا ز دستو را ت ا سلام در د فاع ا ز منا فع جمعي و فردي مسلمانان، حفظ كيان اسلام، تماميت ا رضي بلا د اسلا مي و ا رزشهاي آ ن منطبق نيست، ما در ا سلام، گذ شته ا ز بحث جهاد ا بتدا يي كه جاي بحث آن اينجا نيست، مسآله دفاع را داريم در ا ين روا يات مسلما نا ن در دفا ع ا ز نفس، ما ل بطور مطلق در هر متجا و ز چي كا فر يا حتي مسلما ن ا جا زه دا ده است.، ا مري در هر شرا يط حق مشروع و قانوني هر كسي است، اختصاص به مسلمانان هم ندارد و در دوره هاي مختلف تاريخي تقريبا تمام ملت ها با آ ن روبرو بوده و آ نرا حق مسلم و طبيعي خود شا ن ميدا نستند و بنظر نمي رسد ا صولا در دنيا كسي با آ ن مخالف نمي باشد. مگر خودي امريكا ئيان در تار يخ جنگ هاي ا ستقلال شان آ ن را تجربه نكرد ند، يا در همين دورا ن بعد ا ز حادثه سپتامبر بنام دفاع ا ز منافع شان در عمليات هاي به اصطلاح ضد تروريستي پيش گيرا نه ا قدا ما تي مسلم تروريستي را در سطح جهان به صورت اعلان شده و نشده ا نجا م مي دهند و به هيچ كسي هم اجازه نمي دهند كه به آ ن اعترا ض نمايند

ا ما در مورد كشور ها و ملت هاي ديگر وقتي در دفاع از خودي شان، منافع شان و سرزمين شان ا قدا ما تي را يا به صورت د ستور مذهبي يا عرق ملي و فرهنگي ا نجام مي دهند متهم به تروريست مي شوند. در قبال اين مسا له آ نچه قلم بد ستا ن و روشن فكرا ن ما ا نجام مي دهند ا ين است كه مي گويند اين ا قدا ما ت ا ز نظر ا سلام مردود ا ست، در حا ليكه اين گونه وا كنش ها كمترين اثري را د ر رويكرد خصما نه ا ين قد رت ها نسبت به ا سلام و مسلمين ندارد، آ نان تصميم شان را گرفته اند مبني بر اينكه با اسلام مبارزه كنند و پروژه جنگ تمدن ها را نيز در همين راستا طراحي نموده اند. پس عا قلا نه ا ين ا ست كه قلم بد ستا ن و متفكرين ما ا گر وا قعا به اسلام و مسلمين د لسو ز ا ند و مي خوا هند از ا سلام دفاع كنند بيايند موضع ا سلام را به صورت شفا ف تبيين نما يند و ا ز هياهوي تبليغاتي رسا نه ها و سياست بازا ن بين المللي نترسند، اعلان دا رند كه ا سلام هما نند هر ملت و نحله اي اين حق را به خود مي دهد كه از منا فع خود د فاع نما يند با ا ين توجيه كه د فاع ا ز حقوق و منا فع در هيچ قانوني منع نشده است.

و ا ينكه آ نچه در اسلام نسبت به توطئه دشمنان اسلام، تجاوز به بلاد اسلامي، و فعاليت هاي ضد اسلامي و ا لهي در درون بلا د اسلامي و بيرون ا ز آ ن وجود دارد، صرفا جنبه دفاعي دارد و اين چيزي ا ست كه تمام عقلا عا لم اعم از مسلمان و غير مسلمان معقول بودن آ نرا قبول دارند و عرف را يج بين المللي نيز آ نرا تحت عنوان دفاع مشروع مي پذيرد.

تروريسم و تمايز آ ن با عمليا ت دفاعي، شهادت طلبانه در اسلام: در حا ليكه بسياري ا ز فعا ليت كه ا مروزه از سوي مسلما نا ن در دفاع ا زا رزشهاي اسلامي، دفاع ا ز سرزمين هاي ا شغا ل شده، مقابله با توطئه هاي برنامه ريزي شده بر عليه اسلام و ارزشهاي آ ن ا ز حوزه دفاع مشروع و پذيرفته شده در عرف بين المللي خارج نيست، مقابله مردم فلسطين در برا بر ا شغا ل سرزمين شان طبق منشور سازمان ملل، و آ زا دي ملتها، كه حقوق برا بر ملتها و ا قليتها را تو صيه مي كند، تبعيض را منع مي كند، در حاليكه رژيم نژاد پرست و صهيونيستي اسرا ئل در سازمان ملل تا همين اواخر مساوي نژا د پرستي محسوب مي شد كه با فشار امريكا ا يادي ا ش ا ز ا ين ليست خارج شد، مقابله با آ ن بحكم اين منشور سازمان ملل مشروع است. هر چند بحث عمليات استشهادي، بخصوص پس ا ز مسائل فلسطين مطرح شد، اما تا كنون بحث فقهي دقيقي در اين باره نشده است. بنا بر ا ين، مسئله اي مستحدثه است كه بيشتر در فتاواي فقهي و رعا يت احتياطا ت لازم مطرح شده است در اين جا كوشش مي كنيم با تحليل اين فتواها و اشاره به برخي منابع روا يي آ نها در فقه شيعه حدود و كيفيت تقريبي دفاع استشهادي در فرهنگ سياسي و دفاعي معاصر شيعه را ارزيابي كنيم: در يكي از ا ستفتا ئا ت از آ ية الله فا ضل لنكراني سئوال شده ا ست (( آ يا جائز ا ست كه براي كشتن ديگرا ن دست به انتحار بزنيم، مثل عمليا ت هاي ا نتحا ري ملت فلسطين ؟ ا يشا ن در پا سخ نوشته اند: مسئله فلسطين مسئله دفاع است و دفاع از خود و حريم و نا موس و كيان اسلام به هر نحوي كه باشد جايز است. در همين فتوا هم عمليا ت استشهادي بدليل دفاعي بودن آ ن در مقا بل صهيونيست هاي اسرا ئلي كه بتمام معنا اعم ا ز نظامي حرفه اي و غير حرفه ا ي عا لما نه به غصب و ا شغا ل سرزمين مردم مسلمان فلسطين كه جزئي از پيكر جهان ا سلام ا ست و مستقيما مقابله با اسلام حساب مي شود در قا لب دفاع ممكن براي مردم فلسطين مجاز شمرده شده است، از لحاظهاي ديگر نيز مجوز دارد ما نند اسرائليان مصداق همه نوع متجاوز كه در ا سلام مقابله با آ ن حتي در حد كشته شدن برا ي دفع آ ن جايز است، روا يا تي زيادي نيز در ا ين باب وارد شده است. صا حب جواهر بوجوب دفاع از جان و ما ل، ناموس را ا قد ا مي مطا بق ا جماع و نصوص ديني معرفي مي كند، ا لبته رعا يت مرا تب دفاع را از ا سهل فا الاسهل را تذكر مي دهد، منتها مسئله فلسطين با همين شرايط ا مروزه مصدا ق دفاع مشروع ا ست چو ن تمام راهها را امتحان كرده اند، نتيجه اي كه ا ز مجموع فتا وا ي مراجع شيعه بد ست مي آ يد ا ين است كه اگرچه خود كشي بماهو حرام ا ست اما ا گر منحصرا دفاع به آ ن منوط شود جا يز ا ست براي اطلاعات بيشتر رجوع شود به فصلنامه شيعه شناسي سا ل دوم شماره 6 مقاله دكتر فيرحي. بهر حا ل مسئله فلسطين يا سرزمين هاي ديگر ا سلامي كه در معرض تهاجم دشمنان اسلام وا قع شده و مسلما نان در آ ن بد فاع مشغول اند، اين دفاع نه ترور ا ست از نظر فقه شيعه و سني و ا ز نظر حقوق بين اللملل.

شيعه و مسئله عمليا ت ا ستشها د ي.

عمليا ت ا ستشها دي نيز هما نند د يگر عمليا ت انتحا ر ي، ا هد ا ف منطقي ا ستر ا تژ يك دارند و در شرايطي شكل مي گيرد كه تنها ر ا ه ممكن بر ا ي ا لزام دو لت ها براي تغيير سيا ست ها تصور شو ند، با ا ين تفاو ت ا ساسي كه منطق استرا تژ يك در عمليا ت ا ستشها د ي مطلقا ويژ گي د فا عي دارد و بد ين سا ن، تا بع ديد گاه عمومي شيعه در جهاد دفا عي مي با شد. منا بع ا هل سنت از و جو ب جهاد ابتدايي سخن گفته ا ند و ا لبته جزئيا ت فقهي و تبعا ت حوقو قي آ ن را نيز ا ز شا فعي در ر سا له ام، تاكنون توضيح داره اند. تعدا د كمي ا ز فقيها ن معاصر ا هل سنت ا ز ماهيت مطلقا دفاعي جهاد حمايت كرده ا ند. شيخ محمد عبده در تفسير ا لمنا ر چنين د يد گاهي دا رد. در فقه شيعه در ما هيت جهاد ابتد ا يي ديد گاه ويژه اي مطرح ا ست: اغلب قر يب به ا تفا ق فقيها ن شيعه تقسيم بند ي جها د به دو نو ع ( ا بتد ا يي و دفا عي ) ر ا هما نند ا هل سنت پذ ير فته ا ند، اما بر خال ف ا هل سنت، جهاد ا بتد ايي را مشروط به امر امام معصووم مبسوط ا ليد دا نسته ا ند. ا لبته د ر ميا ن فقهاء معا صر تعدا دي هستند كه جها د ابتدا يي را هما نند جهاد د فاعي حتي در عصر غيبت امام معصوم عليه ا لسلام جا يز مي دا نند مانند، صا لحي نجف آ با دي كه كتا بي در با ب آ راء جهادي فقها دا رد خود، تقسيم جها د به دفا عي و ا بتدا يي را قبو ل ند ا ر د، بنظر ا يشا ن جها د مطلقا د فا عي ا ست و دفا ع منوط با ذ ن ا مام معصوم نيست، . مقام معظم رهبري، آيت الله خامنه اي نيز نظر شا ن بر ا ين ا ست كه جهاد يك نوع دفاع ا ست، بنا بر ا ين در عصر غيبت امام عليه ا لسلام ا گر مسلمين قد رت و توا ن جها د را دا شته با شند جا يز ا ست. ا ستاد مطهري نيز ا ز بيا نا ت شا ن بر مي آ يد كه در زما ن غيبت جها د جا يز ا ست چو ن جها د در هر حا ل د فا ع ا ست.

اما چون اين گونه مقاومت ها و مقا بله ها ا ز سوي مسلمانان، متعارض با منا فع غرب و سلطه استعماري آنان بر جهان اسلام صورت مي گيرد به آ ن عنوان تروريسم داده مي شود، اين در حا ليست كه همين اعما ل از سوي قدرتهاي مسلط بين ا لمللي بويژه غربي و آمريكا تحت عنوان دفاع پيش گيرانه كه مخالف عرف بين ا لمللي نيز مي باشد صورت مي گيرد اما هيج كس اجازه ندارد نسبت به آ ن اعترا ض نمايد و يا اگر هم صورت گيرد شنيده نمي شود. گراهام فولر كه يكي از نويسندگان غربي مطلب جالبي را بيان مي كند: ما بايد يك تعريف شفاف ا ز ترور و تروريسم ا رائه دهيم تا ا ز سوء ا ستفاده ا ز آ ن، جهت قلع قمع كردن مخا لفين در هر كشوري توسط دولت ها جلوگيري شود... بعد با ا شاره به ا علا ن مبارزه با تروريسم ا ز سوي ا يالات متحده، خاطر نشان مي سازد كه اين مسئله در دنيا موجب سوء استفاده هاي فراواني شد و بسياري از دولت ها به بهانه مبارزه با تروريسم به تصفيه حساب با مخالفين داخلي شان پرداختند، در ا ين رابطه دولت هاي زيادي را ذكر مي كند كه با استفاده از جوي بوجود آ مده چنين كردند و در محافل بين ا لمللي نيز نبست به آ ن توجهي نشد... بعد اضافه مي كند كه در چنين وضعيتي كه يك تعريف روشن ا ز ترور و ترورسيم وجود ندارد ا كثر قريب به اتفاق مبارزات آ زادي خواهانه، استقلال خواهي و ا نواع مبارزات تحت عنوان تروريسم سر كوب مي شود.

بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001 د نيا شاهد بود كه دولتهاي غربي بخصوص امريكا چگونه اقداماتي را در پيش گرفت كه به ا عتراف خودي غربي ها ا ز مصاديق تمام عيار ترور يستي به شمار مي رود: گراهام فولر، در كتاب آينده اسلام سياسي خود مي گويد: اقدامات امريكا مبني بر مقابله با تروريسم بين الملل طوري بود كه قبح عمل تروريستي را در ا ذهان بسياري از جها نيا ن زدود، با اين توجيه كه خودي امريكا جهت مقابله با تروريسم مرتكب اعما ل تروريستي به مرا تب شد يد تر ا ز آنچه ديگران را به آن متهم مي كند شده است، نظير هدف قرار دادن شهروندان عادي به بهانه هاي واهي مانند محل اختفا تروريست ها درآ ن مناطق و دهها اعمال خلاف قوانين بين ا لمللي و حقوق بشري كه خود را به ا صطلاح مدافع اصلي آنها نيز معرفي مي كند و يا دفاع از اعمال وحشيانه رژيم اسرا يل كه همه روزه فلسطينيان بي دفاع را قتل عام ميكند، ما نند ترور هاي هد ف مند نسبت مبارزين فلسطيني، رهبرا ن آنها و كشتا ر مردم عا د ي فلسطين كه عليه اشغال سرزمين شان اعتراض دارند، ترور شخصيت هاي ترا ز اول فلسطيني در داخل فلسطين و خارج از آن، حمله وحشيانه به اردوگاه صبرا وشكيلا و قتل عام آشكا ر ساكنين آ ن و هزا را ن مورد ديگر ا ز ا عما ل تروريستي كه در را ستاي منا فع امريكا صورت مي گيرد ا ما هيچ كدام از اين ها از سوي مجامع بين المللي به طور جدي مورد پي گرد قرار نمي گيرد، در صورت كه مسلمانان در دفاع از سرزمين شان، دفاع ا ز ا رزشهاي ديني و ملي شان اقداماتي را كه صورت مي دهند از سوي مجامع بين المللي تحت نفوذ قدرتهاي زور گو به عنوان تروريست تقبيح مي شود.25

نگاهي ا جمالي به اوضاع كنوني در جها ن اسلام و مقايسه آ ن با دوران استعمار.

ا ز آ غاز قرن شانزدهم ميلا دي كه استعممار گران اروپايي به سرزمين هاي اسلامي وارد شدند با مقاومت مردم مسلامان بمي رو برو گرديدد. با بسط نفوذ استعمار و بسلط بوز افزون آ ن بر حيات سيا سي، اقتصادي، نظامي و فرهنگي مسلمانان، هوشياري مردم نسبت به ا ستعما ر فزوني يافت و مقاومت نيز صور گو نا گوني به خود گرفت. اين مقاومت ها نخست به ص.رت برويارويي نظامي پراكنده و مقطعي با استعممار گران بود و لي به تدريج گسترده و سازمان يافته شد و به گونه مقاومت هاي نظامي،سياسي و فرهنگي ظهور و بروز يا فت كه تا كنون همچنان ادامه دارد.

انگيزه جرا ت و پايداري مسلما نا ن در ترجه ا ول مرهون تعليم و تربيت اسلامي آنان و سپس صدور فتاواي جهاد، از سوي عاماي بيدار و متعهد مسلممان در قرون آخير، به و ضوح مي مي توان در يافت كه در پيشا پيش اغلب نهضت هاي صد استعماري يا ضد استبدادي، علماي مجاهد قرار داشته اند و يا فتاواي آ نها موجب آ ن نهضت ها گرديده ا ست. اين فتاوي گاه انفرادي و گاه جمعي صادر مي شد. در بررسي سياسي اين فتاوي چند نكته حايز اهميت ا ست: 1 گذ شته از سنت جاري در امپراتوري عثماني – كه همزمان با اعلام هر جنگ بر ضد كشور خارجي، فتاواي جهاد نيز توسط شيخ الاسلام و برخي از مفتيان آ ن كشور صادر مي شد در ساير كشورهاي اسلامي، فتاواي جهاد غا لبا زماني اعرام مي گرديد كه دولت ها ي مسلمان يا در موضع ضعف سياسي، نظامي در برابر كشور يا كشورها ي مهاجم استعمار خارجي ( كفار ) قرار داشتند و يا پس از شكست نظامي و سقوط دولتهاي مسلمان، مقاومت هاي مردمي و جهادي، به رهبري علما در برابر استعمار گرا ن در صحنه سياسي نمايان مي شد. اين فتاوي، مسلمانان را مكلف به بيرون راندن كفار مهاجم از دار الاسلام ) مي كرد. ا ز نيمه دوم قرن سيزدهم هجري قمري، شكل جديدي از استعار در سرزمين هاي اسلامي پديد آمد كه با استعمار نو ( نئو كلنيا ليسم) معروف گرديد. در اين شيوه جديد به جاي آ نكه فرمانراوايان بيگانه استعمارگر بر كشور هاي اسلامي حكومت كنند، كه غالبا موجب اعتراض و مخالفت مسلامانان و اقع مي شد. استعمار، دست نشاندگان بومي خود را بر سر كار مي آورد. بدين ترتيب با گسترش استعمار در همه وجوه زندگي و سر نوشت مسامانان، هوشمندي آنان نيز به ترفندهاي استعمار بيشتر و عميقتر شد و مبارزه علماي مسلما ن با استعمار گران و عمال داخلي شان ا بعاد وسيعتر و جامعتري يافت. علماء در قرون اخير، فتاواي زيادي به صورت اعلان جهاد ( رساله جهاديه، تحريم امتعه خارجي و داد و ستد با خارجيان) بر ضد استعمارگران ويا اعلان تكفير نسبت به عمال مستبد و وا بسته به استعمار صادر مي كردند. ( رجوع شود به رساله جهاديه، مير محمد حسين بن عبد ا لباقي ( خاتون آبادي ) 1233.

3 خطري كه از سوي استعمار متوجه كشورهاي اسلامي بود علما را به اين نتيجه رساند كه هدف آنان نا بودي اسلام و استقلال كشورهاي اسلامي و غارت ثروت و اموا ل مسلما نان و به ذ لت و بردگي كشا ند ن ا يشان ا ست. اين خطر روز ا فزون كه در جاي جاي سرزمين هاي اسلامي كاملا محسوس و مشهود بود،موجب به فراموشي سپردن اختلافا ت مذهبي ديرينه، ميان علماي سني و شيعه و همكري و همدردي سياسي فيما بين گرديد. فتاواي علماي شيعه و سني بر ضد استعمار گران ايتا ليايي در جريان اشغال طرابلس ( غرب ليبي) در سال 1914 م 1232 ق و به تبعيت از صدور فتواي جهاد از سوي شيخ الا سلام عثماني، ا ز نمونه هاي بارز آ ن ا ست كه در تاريخ گذ شته جهان ا سلام زياد به چشم مي خورد. اين بود وضعيت جهان اسلام در دورا ن استعمار كه در آ ن قا طبه ا مت ا سلامي گفتمان دفاعي شان در عمل و نظر بر مقا بله، همه جا نبه اي نظامي، سياسي، و فرهنگي با ا ستعمار ويرا نگر بود كه تا ريخ نيز شهادت به موفقيت ا ين شيوه بر خورد با ا ستعمار مي دهد و نتيجه آ ن خروج ذ لت بار ا ستعمار گرا ن ا ز سر زمين هاي ا سلامي بود، بعنوا ن مثال ( اخراج ذليلانه انگلسي ها با تحمل تلفات زياد، بطوري كه تنها يك نفر مجروح توا نست جان سالم بدر برد، بقيه همه يا ا سير يا بدرك واصل شدند ). براي مزيد اطلاع رجوع شود به كتاب ارزشمند، محمد حسين رجبي، تحت عنوان، رسائل جهادي. گراهام، فولر، در بخشي از كتاب ا ش به ا ين حقيقت تصريح دا رد : با توجه سابقه پر تنش و توام با ظلم و ستم دورا ن قديم و نو استعما ري جد يد نسبت به جهان سوم عموما و جهان اسلام بخصوص، ا ز سوي قدرتهاي استمعماري غربي در قرون قبل و عصر حاضر، اگر مردم جهان اسلام، مسلمان هم نبودند باز هم واكنش آنان غير از آ نچه امروز رخ مي دهد نبود. پس ما بايد بين ترور كه كاملا يك اصطلاح بتلقي غربيها ست و دفاع كه حق قانوني و مشروع هر ملت و نحله اي ا ست كه ا ز ابزا ر مقدور و در اختيار جهت دفاع ا ز خود و استقلال شان استفاده مي كنند، تفاوت قايل شويم نه ا ينكه به دنبا له روي ا ز رسانه هاي غربي بيايم اين واكنش ها را كه حق طبيعي و قانوني هر ملتي ا ست را محكوم كنيم و آ ن را كه در بسياري ا ز موارد دستور صريح اسلام نيز هست ( قاتلوا ا لمشركين كافه كما قاتلكم كافه... سوره توبه آيه 36 )( لن يجعل ا لله للكا فرين علي موئمنين سبيلا، سوره نساء آ ية 141 ) و جدا ي ا ز اسلام و يا مخالف آ ن معرفي نمايم، با ا ين توجيه كه ترور ا ست و غرب با آ ن مخا لف ا ست. بنظر ا ين ا گر ما بخوا هم ا ز منظر ا سلام قضيه جهان ا سلام را بر رسي نمايم و بخوا هيم تكليف مسلمانان را در برا بر ا ين و ضعيت رو شن نما يم تنها همين يك آ ية: لن يجعل ا لله للكا فر ين علي ا لموئمنين سبيلا كا في ا ست كه مسلما نا ن ا ز خود و ا كنش نشان د هند و با ا ين و ضعيت مقا بله نمايند.

بيايم بدون واهمه ا ز هياهوي رسانه هاي استكباري اسلام واقعي را تببيين نمايم ( فمن اعتداي عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتداي عليكم، سوره بقره، آيه 94 ) و ترسي ا ز هيچ كسي هم ندا شته باشيم چون صاحب د ين ما خداوند است، ا و خود وعده كرده است كه دين را حفظ خواهد كرد، ( انا نحن نزلنا ا لذكر و نحن له لحافظون، سورة حجر، آ ية 6 ) هزا رو چهارصد سال تحولات و نا ملايما ت گوناگون نتوا نست ا سلام را ا ز بين ببرد،ا مروزه نيز ممكن ا ست ما براي آسودگي خود و بر خورداري ا ز بعضي منافع مادي و دنيايي، خود را چند صباحي مصون بداريم، اما اين كار ما نبايد به قيمت مصادره دين و سلاخي آ ن و احيانا تحريف آ ن منجر شود، كه مارا ا ز اسلام و مسلمان بودن بدور و مستحق عقوبت اخروي خواهد نمود. ا لذين يحرفون كلم عن موا ضعه... ترديدي نيست كه غرب و امريكا به خصوص، سالها ست كه در برنامه ريزي سياست خارجي ا ش مبارزه با اسلام گرايي را كه مخالف با سلطه و خوي استكباري غرب و امريكا ا ست، دارد سرمايه گذاري مي كند. اين وا قعيت بعد ا ز خاتمه جنگ سرد بين دو بلوك شرق و غرب، به عنوان استراتژي آينده در سياست خارجي آن آ مريكا در دستور كار قرار گرفت. ساموئل، ها نتينتونگ، كه بعنوان يكي از طراحان سياست خارجي امريكا فعاليت مي كند در مقا له معروف اش تحت عنوان، جنگ تمدن ها بوضوح به اين مسا له پرداخته است، كه بعد ا ز سپري شدن دوران جنگ سرد مهمترين چالش پيش روي غرب به عنوان يگ تمدن در حال چيره شدن در جهان، اين تمدن اسلام است كه تمدن غرب را به چالش مي طلبد، ا لبته ا شتباه نشود، ا ين مقا له صرفا به عنوان يگ پيش بيني ا ز آ ينده نبوده آ نطوريكه بسياري مي پندارند، بلكه اين مقا له در وا قع بيا نگر اهدا ف ايالات متحده و غرب در برابر اسلام است كه ا ز قبل توسط اشخاصي امثال ا فرا دي هما نند ها نتينتونگ طراحي شده و در حا ل حاضر در حال پيگيري ا ست. قرآن كريم در رابطه به اينكه اگر دشمنان شما در حال برنامه ريزي هستند تا با شما جنگ كنند، شما نيز اجازه داريد با آنان جنگ كنيد، خداوند قادر ا ست كه آنان را نصرت بخشد، سوره بقره آيه 94 ( وحشت نداشته باشيد ) پس ملاحظه مي شود روند فعلي تقا بل بين غرب و شرق يا جهان اسلام و غرب چيزي نيست كه تنها ريشه در باور هاي مذهبي مسلمانان به صورت يك سويه داشته باشد بلكه ا ين روند ا بتدا ا زسوي غرب وامريكا درقالب يك استرا تژي طولاني مد ت طرح ريزي شده به منظور خارج كردن اسلام ا ز صحنه سياست و اجتماع در سطح داخلي در كشور هاي اسلامي ودر سطح بين المللي به صورت يك عنصر معارض با سيا ست هاي سلطه طلبانه قدرت هاي سلطه طلب. بنا بر اين ا ز آ نجاي كه د ين اسلام بر عكس بسياري از اديان موجود در جهان مخالف سيطره و سلطه بيگانه بر مقدرات موئمنان و مسلمانان مي باشد، جهت مقا بله با چنين و ضعيت و ما نع شدن از سلطه غير مسلمانان بر سرنوشت آنان دستور مي دهد كه به هر طريق ممكن با آن مقا بله شود تا از سلطه غير مسلمانان بر سرنوشت مسلمانان جلوگيري شود و مسلمانان خود بر سرنوشت شان حاكم باشند، لن يجعل الله للكافرين علي مؤ منين سبيلا. لذا مقابله نمودن با تجاوزات، اجحافات و ظلم و ستمي كه امروزه در حق مسلمانان روا دا شته مي شود، بعنوان دفاع مشروع از نظر د يني، و يك عمل قانوني ا ز نظر حقوق بين الملل كه خودي قدرت هاي سلطه جو در ظاهر آنرا قبول دارند مي باشد. ( و انما السبيل علي الذين يظلمون ا لناس و يبغون في الارض بغير الحق، سوره شورا، آيه 40 و 43 ) پس چنين واكنش ها در دفاع از خود، جامعه، ارزشها، سرزمين و منا فع ا ز هر كشور و ملتي چي اسلامي يا غير اسلامي عقلاني و بحق مي باشد و عنوان شد ن آن از سوي قدرت هاي زور گو و سلطه وسلطه طلب بعنوا ن يك عمل تروريستي كه غالبا با انگيزه هاي سياسي به منظور توجيه ظلم و ستم هاي بي حد و حصر شان در حق اين جوامع صورت مي گيرد، ا ز عقلاني بودن و حقا نيت آن نمي كاهد. پس ما نبا يد بخاطري مبرا دا نستن خود از چنين اتهام ناحق و نا بجا ي كه به ما مي زنند، بيايم اين اعمال را كه عنوان دفاع از خود را دارد و حق طبيعي هر ملت و مردمي است، آنطور يكه ديگرا ن (دشمنان ) مي خواهند بعنوان يك عمل تروريستي بپذيريم و بگو يم در اسلام چنين مجوزي داده نشده است، و ا ز نظر اسلام مردود است، بلكه ما بايد شجاعانه عنوان كنيم كه دين اسلام با هر گونه سلطه طلبي ا ز سوي بيگا نگان در روابط بين الملل مخا لف ا ست و استفاده ا ز هر وسيله ممكن را كه در اختيار دارند و به صلاح مسلمانان نيز باشد، برا ي د فع و رفع اين سلطه اجازه داده ا ست. و اعدوا لهم ماستتعتم من قوة و من رباة الخيل لترهبون به عدو الله و عدوكم... ما نبايد ا ز ترس اينكه تروريست خوانده شويم صورت مسله را پاك كنيم و عنوان كنيم كه ما در اسلام چنين احكامي ( دفاع از خود، دفاع سرزمين، دفاع ا ز ارزشها ي ديني) نداريم، بر عكس با يد محكم و استوار بايستيم و با ا فتخار بگويم كه اسلام مخالف ظلم و ستم و بي عدالتي است و براي رفع و دفع آ ن مبارزه مي كند. البته اشتباه نشود اينكه مي گويم مسلمانان حق دارند از خود در مقابل تجاوزات به حقوق و منافع مادي و معنوي ا رزشي شان دفاع كند به اين معنا نيست كه حق دارند حتي نسبت به بي گناهان كه ربطي به قضايا ندارند صدمه بزنند، ( لا يجرمنكم شنآن قوم علي ان لا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقواي، سوره مائده، آيه 8 ) كاري كه امروز آ مريكا ئيان در عراق، ا فغانستان و ساير جاها انجام مي دهند كه هيچ دليل منطقي و عقلايي هم ندارد، مانند بمباران هاي كور و بي هدف كه در آ ن هزاران ا نسان بي دفاع و بي گناه به خاك و خون كشيده مي شود، كه ا لبته ا ز نظر منطق و فلسفه سياسي ها بزي و ماكياو ليستي حاكم بر سياست آ مريكايي ها حاكم است توجيه پذير مي نمايد، اما وجدا ن جمعي بشري آ نرا رد مي كند و قوانين بين ا لمللي نيز آ نرا قبول ندارد، اما به هر حا ل آنهاي كه همه چيز شان كسپ قدرت و سلطه بر ديگرا ن ا ست پا يبند ا خلا ق و ارزشهاي انساني كه به دوروغ ا ز آ ن دم مي زنند نيست. اما اسلام بر عكس، چه در شرايط جنگ يا صلح مخا لف اين چيزها است، نسبت به اسراء، معلولين، سالخورده گان، اطفال و آ نهاي كه در گير جنگ و مخاصمه نيستند مقررات خاصي دارد كه حامي حقوق آنها و صدمه ند يد ن آ نها ست وضع كرده است كه تخطي ا ز آ ن علاوه بر اينكه گناه شمرده شده است مستحق مجازا ت دنيوي نيز مي باشد.

بنظر نوبسنده ا ين نوشتا ر قدرت ها ي زور گو و سلطه با آ گاهي از ا ين موضع اسلام كه پذ يرا ي سلطه آ نا ن نيست در تلا ش اند تا آ نرا تحت هر عنوا ني محكوم كنند تا راه براي سلطه و سيطره شان بر مقد را ت ديگر جوا مع بخصوص جوامع اسلامي هموا ر شود

. بهر حا ل آ نان در يك كلام با اسلام اصيل كه مدعي اداره اجتماع با شد و در صحنه بين المللي حرفي براي گفتن داشته با شد مخالف اند،آ نان خواهان اسلامي هستند كه مانند بسياري از ديگر ا د يا ن هم چون مسيحيت و... كه در سيا ست و ا داره جامعه د خا لت متعارض با منافع آ نان نداشته باشد، كه اگر چنا نچه اين خصيصه را ا ز اسلام بگيريم ما نند آ ن ا ست كه روح اسلام را قبض كرده ايم به تعبير امام راحل امريكا با اسلام ناب مخالف ا ست نه اسلام امريكا يي. پس تا زمانيكه ما اسلام را به عنوا ن يك د يني كه براي زند گي سيا سي و اجتماعي انسانها بر نامه دا رند و زمام هدا يت فرد و جامعه را به سمت كمال مطلوب در دست دارد قبول داشته باشيم،ا ز مخا لفت آ نان نسبت به اسلام و ما، چيزي كاسته نخواهد شد. پس بي جهت خود را به آ ب و آ تش نزنيم كه ما تروريست نيستيم، ما مخالف ترور هستيم و اسلام آنرا نمي خواهد. ا ما م خميني در منشور ا نقلا ل مي فر ما يد: ما چي بخوا هم و چي نخوا هم صهيو نيستها، و شوروي در تعقيب مان خواهند بود، تا هويت ديني و شرا فت مكتبي م ن را لكه دار نمايند با يد چنگ و دندن آ مريكا را شكست، يا شكست يا پيروزي. سرا ن كفر و شرك همه موجوديت توحسد را به خطر ا نداخته و تمامي مظاهر ملي و قرهنگي و ديني و سياسي ملتها را بازيچه هوسها و شهوتها نموده. چگونه روا ست كه ما چنين منفعلانه بر خورد كنيم و در مقابل اين همه زور گويي و سلطه طلبي هاي پايان نا پذ ير آ نان سكوت كنيم و مبارزه طلبي اسلام را براي رفع بي عدا لتي هاي موجود و اصلاح امور در راستاي كما ل و سعاد ت جامعه بشري نا ديده بگيريم و مدعي شويم كه اسلام در مقا بل آ ن بي تفا وت ا ست و يا فعا ليت، جهت رفع و د فع آ نرا نفي مي كند مگر ما آيا ت صريح قران را كه مي گويد هرگيز بيگايگان حق مسلط شدن بر جامعه اسلامي را ندارند. يا آية كه دستور مي دهد كه خود را تجهيز كنيد براي مبارزه با دشمنان خدا كه قصد سلطه بر شما را دارد و بسياري ديگر از آيات و روا يا ت صريحه ا ي كه ما را به دفاع از خود، جامعه خود، ارزشهاي والاي ديني، نجا ت سرزمين خود و حتي ديگر مسلمانان كه در قلمرو ما قرار ندارند و در فشار و مضيقه قرا ر دارند، من اصبح و لم يهتم با مور ا لمسلمين فليس بمسلم كه در جاي خود مشروحا به بررسي آ يا ت و ر وا يا ت پرداخته خواهد شد. آ ما با تو جه به آ نچه كه در را بطه با معناي ترور و تروريسم بيان شد و ا ينكه ريشه اصلي آ ن بر مي گردد به ا د بيا ت سياسي و فرهنگي عرب، اجمالا معناي آ ن مساوي ا ست با عملي كه با سوء نيت در صدد صدمه زدن به ديگران ا ز نظر سياسي، نظامي، مادي معنوي منظور است، و اينكه در اسلام آنچه در با ب جهاد، چي ابتدا يي،و چي دفاعي هيچ عملي بد ين منظور كه گفته شد و جود ندارد. نتيجه مي گيريم كه در اسلام ترور به معناي مصطلح آ ن وجود ندارد آنچه كه امروزه ترور نا ميده مي شود مجاز و حق مشروع مسلمانان ا ست و لو غرب به آ ن عنوان ترور را بدهد و آ نرا محكوم بكنند.

در همين رابطه، مرحوم استاد مطهري در كتاب جهاد اش تحت عنوان ماهيت جهاد د فا ع در اسلام، در ذيل ايه كريمه، قاتلوا لذين لا يوئمنون با ا لله و ا ليوم الاخر... بيان مبسوطي را ا را ئه فرموده اند: يكي ا ز مباحث كه د ر ا ينجا وجود دا رد ا ين ا ست كه آ يا ماهيت جهاد از نظر ا سلام چيست ؟ حقيقت و ماهيت جهاد چيست ؟ د ر ا ين جهت ا ختلا في ميان محققين نيست كه ماهيت جهاد د فاع ا ست، يعني در ا ين جهت كسي ترد يد ندا رد كه جها د و هر نوع قتا لي و جنگي بعنوا ن تجا وز تعد ي بعنوان جذ ب كردن ما ل و ثروت آ ن طرف و يا ساير نيروهاي آ نطرف به خود و بعبا رت د يگر جنگ برا ي استخد ا م نيروها ي اقتصا دي يا ا نسا ني يك قومي بهيچ وجه ا ز نظر ا سلا م روا نيست. ا ز نظر ا سلا م ا ين گونه جنگها نوعي ظلم است. جها د فقط بعنوا ن دفاع و د ر وا قع مبارزه با يك نوع تجاوز ا ست و مي تواند مشروع باشد. ا لبته شق ثا لثي هم وجود دارد كه نه براي جذ ب و استخدا م نيروها باشد و نه براي د فع ا ز خود يا ا ز يك ا رزش ا نسا ني، بلكه براي بسط يك ا رزش ا نسا ني باشد كه بعرا بحث خواهد شد. بنا بر ا ين در ا ين كبراي كلي هيچ اختلافي نيست كه جهاد و جنگ بايد بعنوان دفاع باشد، اختلافي كه هست اختلاف صغروي است، يعني اختلاف در ا ين است كه دفاع ا ز چي ؟.

در ادا مه مرحوم استا د به بيا ن انواع جها د ا ز نظر اسلام مي پردازد: بعضي ها ا ينجا نظر شان محدود است ميگويند يعني دفاع ا ز شخص خود، جنگ آ نوقت مشروع است كه انسان چه بعنوان يك فرد و چه بعنوان يك قوم و ملت بخواهد ا ز خودش و ا ز حيات خودش دفاع كند. پس اگر قومي يا يك ملتي حياتش از ناحيه ديگري در معرض خطر قراز گرفت اينجا دفاع ا ز حيات امريست مشروع..... يا دفاع از ثروت اش، اسلام ميگيد: المقتول دون اهله و عياله شهيد... پس دفاع ا ز ناموس هم مانند دفاع از جان و مال است بلكه بالا تر است، دفاع ا ز شرافت است، دفاع ا ز استقلال براي يك ملت قطعا امري مشروع است. پس در صورت كه يك قوم بخواهد يك ديگر را... تحت قيمومت خودشان قرار بدهد و اين ملت بخواهد ا ز استقلال خودش دفاع كند و دست باسلحه ببرد كاري مشر و ع و بلكه ممد وح و قا بل تحسين انجام داده است... لذا نظريكه بعضي مسيحيان ميگويند دين بايد طرفدا ر صلح باشد نه طرفدار جنگ، و جنگ مطلقا بد ا ست و صح مطلقا خوب ا ست، حرف بي موردي است. جنگي كه بعنوان دفاع باشد نه تنها بد نيست كه بسيا ر هم خوب ا ست و جزء ضرورتهاي حيات بشر است قرآن كريم ميگويد: لولا د فع الله ا لنا س بعضهم ببعض لفسد ت الارض. يا جاي ديگر مي فرمايد: لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهد مت صوا مع و بيع و صلوات و مساجد يذ كر فيها اسم الله . با ز در جا ي ديگر مرحوم استاد بحثي را تحت عنوان دفاع ازحقوق انسانيت مطرح مي فرمايد: يك مطلب در اينجا وجود دارد و آن اين است كه: كه ايا آنچيزي كه دفاع از آن مشروع ا ست منحصر ا ست باينكه حقوق خودي يك فرد يا حقوق خودي يك ملت ا ز ميان برود، منحصر به همين است يا در ميان اموريكه دفاع از آ نها واجب و لازم ا ست بعضي ا ز ا مور ا ست كه ا ينها جزء حقوق فرد يا حقوق ملت خاص نيست، بلكه جزء حقوق انسانيت است، پس ا گر حث انسا نيت در يك موردي مورد تهاجم قرا ر بگيرد جنگيدن به عنوان دفاع ا ز حقوق انسايت چه حكمي دارد ؟ آ يا مشروع ا ست يا غير مشروع ؟.

در ادامه استاد ميان حقوق فرد و خود فرد يك تما يزي را بيان مي كند و مي ا فزا يد: د فاع ا ز حقوق انسانيت ا ز د فاع ا ز حقوق فردي و قومي مقد م تر ا ست: مثلا آ زا د ي ا ز مقد سا ت بشري بحساب ميايد، آ زا د ي مربوط به يك فرد و يك ملت نيست حالا ا گر آ زا دي در جا يي مورد تهاجم قرا ر گرفت... ا زا دي جزء ا ز حقوق عمومي همه انسانها ا ست، آيا د فاع كردن از اين حق انسايت مشروع است يانه ؟..... گمان نمي كنم كسي ترديد بكند كه مقدسترين اقسام جهادها و جنگها جنگي است كه بعنوان دفاع از حقوق انسانيت صورت گرفته باشد.

مطلبي را تحت عنوان مقدس ترين دفاع ها آورده است: دنيا ميگويد جنگيدن هر وقت كه بعنوان دفاع باشد مقدس است، اگر دفاع از خود باش مقدس است و اگر دفاع از ملت با شد مقدس تر است، چون جنبه شخصي مي يابد و به جنبه ملي گسترش مي يابد و انسان تنها از خودش دفاع نمي كند، ا ز ديگران هم كه همان افراد ملت خودش باشد دفاع مي كند، اگر از حدود ملي به حدود انساني برسد از آنهم يك درجه مقس تر است.

در ادامه استاد باين مطلب اشاره دارند بحث در مشروعيت و عدم مشروعيت نيست همه دفاع مشروع ميداند اما بحث بر سري مصداق دفاع مشروع است، در كبراي كسي ترديد ندارد بلكه نزاع در صغراي است كه مصداق دفاع مشروع كدام است. استاد در ادامه مباحث خود اشاره به بحث امر به معروف دارد كه به عقيده ايشان از نوع دفاع مشروع است. به بيان ايشان يك امري كه تعلق دارد به بشريت، يعني به مصلحت بشريت، يعني آ نجا كه خوبيها و بديها دو دسته مي شوند و دسته خوبيها بايد در احتماع بر قراز بشود و دسته بديها بايد از اجتماع برود... اين حق معنوي تعلق دارد به انسانها، آيا ما اين جهاد را بايد محكوم بكنيم يا بايد مقدس اش بشماريم ؟ ا لبته بايد مقدس اش بشماريم چون دفاع از حقوقانسانها است.

در ادامه ايشان به مساله آ زادي مي پردازند و آ نرا نيز ا ز زمره حقوق مقدس كه بايد از آ ن دفاع شود بحساب مي آ ورند. جنگ براي حقوق انسانيت مشروع و مفيد است. بعد به عنوان يكي ا ز مصاديق حقوق انساني كه بايد از آ ن دفاع شود، مساله دعوت به توحيد را بر مي شمارند، ا لبته ايشان بخاطري بعضي شبهات كه احيانا ممكن است مطرح شود به توضيح اين مساله مي پردازد كه منظور ا ز اينكه مي گويم دفاع ا ز توحيد در اسلام به عنوان جهاد مطرح شده است، معنا اش ا ين كه جهاد براي دفع و رفع موانع ايمان به توحيد ا ست و الا اينرا همه قبول دارند كه ايمان اجبار بردار نيست برعكس مساله ازادي كه آ نرا بزور مي شود به مردم داد، اما ايمان را نه، پس دفاع ا ز توحيد به معناي دفع و رفع موانع ا يمان به توحيد است به يك حق انساني كه همه حق دارند كه ا ز هدايت الهي برخوردار باشند. اروپائيان به اين جور مسايل بعنوان يك سلسله مسايل شخصي و مسايل غير جدي در زندگي نكاه مي كنند مثل تقريبا دسوم كه هر ملتي حق دارد هر رسمي براي خودش مي خواهد انتخاب بكند پس ولو بعنوان قطع ريشه فساد حق نداريم با شرك مبارزه كنيم زيرا شرك فساد نيست، توحيد يك مساله شخصي ا ست.

بعد استاد به اين مطلب اشاره دارند كه جنك براي ا زادي و دعوت و رفع مانع تبليغ باز هم ا ز حقوق انساني است. بله اين هم جايز است اين هم باز جنبه دفاع دارد اينهم جزء آ ن جهاد هائيست كه ماهيت آ ن جهاد ها در واقع دفاع است. در ادامه بحث را به ايه لا اكراه في الدين مي برد كه آيا معناي اين ايه در تنافي با دعوت و جهاد در راه آ ن نيست ؟ در جواب مي فرمايند دين اگر به معناي عقيده باشد كه معناي درست هم همين است، عقيده دوقسم است يكي عقيده اي كه از روي فكر و تفكر حاصل شده است يكي عقيده اي كه با تقليد بي فكر جا افتاده است، در اسلام مارزه با چنين عقيده اي كه از روي جهل و ناداني بوجود آمده باشد باز بعنوان حق انساني است كه بايد براي آن مبارزه نمود و چنين ادمي را هدايت نمود. پس منافات ندارد با آيه، اين برگشت دارد به مبارزه براي ازادي فكر كه بتواند طريق حق را بيابد كه حق هر انساني است كه از گمراهي نجات يابد . در ادامه بحث استاد مفصلا به اين مساله پرداخته اند كه بعضي ادعا نموده اند كه ايات جهاد كه ما انها همگي مربوط به دفاع دانستيم، نسخ شده است، جواب كه استاد از اين ادعا داده اند اين است كه نسخ در شريعت بي ملاك و معيار نيست بلكه تابع معيار مي باشد، حقيقت نسخ اين است كه آ يه بعدي كه ناسخ آيه يا آ يات قبل تصور مي شود بايد كاملا با آ ن در تنافي باشد، و در مجموع آ يات مربوط به جهاد يا دفاع در اسلام اين نسخ را نداريم بلكه انچه مي شود در مورد آ يات گفت اين است كه نسبت آ يا ت به هم نسبت اطلاق و تقييد است يا عام و خاص ا ست به نحوي كه قا بل جمع اند، نوعا وجه جمع به اين است كه ايا ت كه ايهام لغو جهاد را دارد حمل مي شود بر شرا يط خاص ا ز قبيل ضعف مسلمانان در دورانهاي خاص يا مربوط مي شود به عهد و پيمان يا صلح و غيره... كه بعد از فتح مكه وقتي مسلمانان و پيامبر ديدند كه توان مقابله با مشركين را دارند و نيز اينكه ثابت شد كه مشركين بر سري پيمان شان نمانده اند و نقض عهد نمودند اعلان جهاد شد و اين امر براي هميشه باقي است و مخصوص زمان و مكان خاص نبوده و نسيت منتها در مسئله ابتدا يي آ ن ميان فقها ا ختلاف است و ا ما از آ نجاي كه ما و بلكه تمامي فقها جهاد را يك امر دفاعي دانسته اند به حكم عقل و شرع هميشگي خواهد بود و تمام عقلاي عا لم ضرورت آ نرا تصديق دا رند منتها ا ختلاف بر سري مصاد يق آ ن ا حيا نا، وجود دارد كه در ا ينجا ما نظر اسلام را مي خواهيم بيان كنيم و در اسلام بنا بر آ نچه كذ شت تمام مسائل حياتي كه مربوط به ارزشهاي جمعي، فردي و ملي بنا بر مصالح و ضرورت لازم وواجب است. پس مسله ترور و تروريسم كه معناي تام آ ن تجاوز به حدود ديگرا ن بخاطري منافع مادي دنيايي است در اسلام وجود ندارد و آ نچه مسلمانان در دفاع از جان، مال، سرزمين، ارزشها ي ديني دفاع از كيان اسلام، دفع و رفع تجاوز، ظلم ها و ستم ها ا نجام مي دهند بر عليه عاملين ا ين قبيل مسايل ا رتباطي با ترور و تروريسم ندارد و حق مشروع، قانوني ا ز نظر عرف بين اللمللي و منطبق با عقل سليم نيز مي باشد.

يكي ا ز كساني كه مقا له اي را در را بطه با مسئله ترور و ترويسم ا ز زا ويه درون مذهبي شيعه، بحثي را تحت عنوان، دفاع مشروع، ترور و عمليا ت شها د ت طلبا نه در مذ هب شيعه نويشته ا ست، اقاي داود فيرحي است. ايشان در مقا له اش ظهور اين پديده در جهان بدو ا نگيزه و علت منوط دانسته است. ا لف، روانشنا ختي، ا جتماعي و سياسي، ب. ديدگاه ها و ادله مذهبي. بنظر مي رسد كه ا قاي فيرحي مانند بسياري ا ز نويسنده گان ديگر در جهان به تبع جوي حاكم بر فضاي تبليغاتي دنيا و تحت تا ثير آ ن بحث معارضه و بر خودرد با بيگانگان را ا ز سوي مسلمانان ( به ا ستثنا ي عمليات شهادت طلبانه) با تسامح بعنوا ن ترور و ا نتحا ر ياد كرده است كه ا ين خود يكي ا ز اشكالات بر بسياري ا ز نويسنده گان ما در جهان اسلام است كه نا خواسته با ا د بيات غربي به تحليل مسا يل مي پردازند: تبيين هاي علي، عمليات استشها دي مسلمانان را در زمينه عمومي تروريسم انتحاري، ا ز 1980 تا كنون تحليل مي كنند، طبق ا ين تحليل ها. هرچند عمليات استشها دي مسلمانان قابل توجه است، اما تروريسم انتحاري نوين، هرگيز به بنياد گرايي اسلامي محدود نمي شود، بلكه عمليات استشهادي مسلمانان فقط ا ز آ ن ا ست.

ملاحظه مي شود كه ا يشان به عنوان يك متفكر در جهان اسلام در تحليل خود پيرو عرف را ئج در تحليل ها، ا ز ا د بيات كه محصول فرهنگ سياسي غرب ا ست ا ستفاده كرده ا ست. در حاليكه پيشتر ياد آ ور شديم كه ما در ا د بيا ت سياسي ا سلام ترور و ترويسم به معناي غربي آ ن را نداريم، ا نچه در اسلام داريم عنوا ن جها د ا ست كه هم در نوع ا بتدايي آ ن و هم نوع دفاعي آ ن، به معناي ديگر ا ست و عقلاي عالم اعم ا ز مسلمان و غير مسلمان مشروعيت آ نرا قبول دارند و حتي خودي آ نهاي كه معارضه، برخورد، و مقاومت مسلمانان را در برابر تجاوزات بي عدا لتي ها، ظلم و ستم هاي د نيا ي استكبار عليه ديگران را به عنوان ترور محكوم مي كنند، اصل دفاع را بهرعنوان يك اصل عقلايي و مورد قبول در عرف بين ا لمللي قبول دارند، اما چون اين حركا ت از سوي مسلمانان در تضاد با ميافع ا ستعماري آ نان قرا ر دا رد آ نرا ترور تلقي مي كنند. وا قعيت اين است تمام انچه امروز در جهان اسلام ا ز سوي مسلمانان در برا بر بيكانگان و دشمنان مسلمانان، انجام مي شود ماهيت دفاعي دارد نه ترور و تروريسم كه ماهيت مافيايي دارد. پس ما با يد دقت كنيم كه در نوشتار، تحليل هاي خود و بحثها تحت تاثير جوي مسموم موجود قرا ر نگيريم و آ ب به ا سيا ب دشمن نريزيم، بايد شجا عانه بدون حراس ا ز هيا هوي رسانه هاي ا ستكباري و صهيونيزم بين ا لمللي، ا علان كنيم كه انچه ا مروزه در جهان اسلام ا ز سوي جنبش هاي اسلامي، ا فرا د موئسسا ت و غيره... رخ مي دهد ما هيت دفاعي دارد، ا لبته يك نكته را ا ين جا بايد روشن سا زيم و آ ن ا ينكه بعضي ا ز حركا ت ضد ديني در د رون جهان اسلام عليه خودي مسلمانان ا ز سوي بعضي ا ز فرقه هاي ضاله كه در حقيقت آ لت دست همان استكبار بين ا لمللي ا ست و بنام فلان مذهب عليه مذهب ديگر انجام مي شود مشروعيت ندا رد و كاملا مافيايي و جنا يت كارانه ا ست، يا برخي اعمال خشن ا ز برخي بنام اسلام عليه ا فرا د عادي و بي گناه ا ز نظر اسلام مردود است و بعقيده ما تمام اينها جهت بد نام كردن اسلام ا نجا م مي شود و با زهم تحت تاثير سيا ست ها ي دشمنان ا سلا م برا ي توجيه د خا لت هاي بي مورد و غا رت گرا نه شا ن در جهان اسلام صورت مي گيرد.

در همين ز مينه كه ذكر ا ش ر فت،( ماهيت دفاعي داشتن حركات ضد غربي ا ز سوي مردم مسلمان و جنبشهاي اسلامي در جهان اسلام ) يكي ا ز نويسنده گان غربي،، گراهام، فولر، در كتا ب ا ش، ( آ ينده اسلام سياسي)، مي گويد: چرا اين همه ضد يت با غرب در جهان اسلام و جود دارد ؟ بعد در يك تحليل جا لب و كم نظير اظهار مي دا رد كه ا نچه امروز ما در جهان اسلام ا ز ضد يت با غرب ا ز سوي مردم مسلمان و جنبشهاي اسلامي مشاهده مي كنيم، نتيجه قرنها كشمكش بين غرب شرق، به خصوص جهان اسلام كه در آ ن اجحا فا ت، ظلم ها تجا وزا ت و غيره... مي باشد كه ا گر ا ين مردم مسلمان هم نبود با زهم ا نچه ا لان در رخ دا دن است و رخ داده است، طبيعي بود كه رخ دهد. اين نويسنده در جاهاي عديده اي ا ز كتاب ا ش ا ز جمله سه فصل آ ن كه توسط نگارنده اين مقا له مطالعه و ترجمه شده است به آ نچه گفته شد اعتراف دارد.

نگا هي گذرا به تا ريخ تحولا ت معاصر در جهان اسلام و وا كنشها نسبت به آ ن:

تر ديدي نيست كه جهان اسلام در مسير تا ريخ، بخصوص در يك صد سا ل ا خير تحولا ت شگر ف و قا بل ا ز نظر سياسي، اجتماعي در روا بط بين ا لملل را ا ز سر گذرا نده ا ست كه مهمترين ا ين تحولات ا ز مقطع خاتمه جنگ ا ول جهاني، فرو پاشي ا مپراتوري عثماني و در نها يت قطعه قطعه شدن پيكره كشور اسلامي بد ست فا تحان جنك و تصويب مصوبه خسارت با ر قيمو ميت ا ين كشورها بر بسياري ا ز سر زمين هاي اسلامي ما نند عراق، سوريه لبنان، فلسطين ا ردن و مصر... كه جداي ا ز خسا رت هاي مادي و جلو گيري ا ز تحول در را ستاي پيشرفت و توسعه واقعي، نوعي تحقير و سر شكستگي غير قا بل تحمل را بر مردم مسلمان كه ز ما ني مقتدر ترين ا مپرا توري جهان را بوجود آ ورده بودند و تقريبا ا كثر مناطق جهان تحت سيطره آ ن قرا ر د ا شت، تمدني مبتني بر عدا لت، سعا د ت، پيشرفتهاي شگرف در زمينه علوم مختلف ا ز قبيل عرفان، فلسفه، كيهان شناسي، و تا حدودي پيشرفتهاي صنعتي، فنون نظامي، خد ما ت رفاهي مبتني روح تعاون واخوت اسلامي كه ا وج آ ن در فاصله قرون 9 م./ و 3 هجري. تا 11 و حد اكثر تا قرن 13 هجري بود. ا ين دورا ن با ظهور دا نشمندا ن بزرگي، در شاخه هاي مختلف علوم، نظير جا بر ابن حيان، خوارزمي، را زي، خيام، فارا بي، ا بوريحان بيروني، اخوا ن ا لصفا، ا بن سينا و.... مصادف بود كه به ا عترا ف دانشمندا ن جهان ( آ دام متز) تمدن اسلامي قرن چهارم هجري را دوره (( رنسانس اسلامي مي خوا ند... و نهضت ترجمه، دارا ي اساس و بنيان نظري مستقلي بر مبناي فرهنگ و تعاليم اسلامي بود، همچنانكه در بسياري ا ز موارد، افزوده هاي علمي و ا بتكارات آ نان در تاسيس و بنياد گذا ري شاخه هاي مختلف علمي و ا ختراعا ت ناشي آ ز آ ن بود و تمدن ا مروزي بشريت تا حدودي زيادي مرهون همان مردم در سايه رهنمود دين مبين اسلام مي با شد، د يني كه ا ز يك قوم وحشي بيابان گرد بي فرهنك و دا نش، غرق در خرا فات و تعصبات جا هلي و... چنين ا نسانهاي با چنين آ ثاري ا ز عظمت وافتخاري كه ذكر آ ن رفت بوجود آ ورد. . و نيز برا ي مزيد اطلاع مراجعه شود به مقاله دكتر اصغر ا فتخاري، مرز هاي گفتماني نظريه اسلامي امنيت، گذر ا ز جامعه جاهلي به جامعه اسلامي، فصلنامه مطا لعات راهبردي سال هفتم، شماره سوم، پائيز 1383.

تصور كنيد چنين مردمي به يكباره ا ز آ ن همه عظمت به ا ين وضعيت ( تحت قيمو ميت) توسط اجانب قرار گرفته اند چه حا لي پيدا خواهند كرد. ا ين ا وضاع رقت بار باعث شد كه مسلمانان بياد عظمت ا ز دست رفته ا فتند و خواها ن باز گشت به اسلام كه در ا ثر بي كفا يتي حكام نا لايق و خود كامه و بدور ا ز اسلام شوند. ا ز طرفي تحقير و فشار بي حد حصر استعمار گران غربي، ا وضاع فلاكت بار معيشتي مردم كه در اثر چپاول ثروتهاي مادي سرزمين هاي شا ن توسط ا ستعمار گران بوجود آ مده بود، متفكرين و ا نديشمندا ن جهان اسلام را وا دا شت كه راه چاره اي برا ي ا ين و ضعيت بيابند، اين بود كه جنبش هاي مردمي بر گرفته ا ز تعا ليم اسلام: الاسلام يعلوا و لا يعلي عليه، ا ن ا لعزت لله و للموئمنين، يرفع الله ا لذين آ منو، و... عمد تا تحت رهبري علما و روشنفكراني چو ن سيد جما الدين ا فغاني، مراجع ديني و جان بر كفان متد ين ا ز ميان مردم مسلمان، مبارزه برا ي خاتمه دادن به ا ين و ضعيت ا سف با ر آ غا ز گرديد كه در نتيجه با خفت و خوا ري تمام اشغا ل گرا ن و استعمارگرا ن را ا ز سرزمين هاي اسلامي بيرون را ند ند ( اخراج خفت بار انگلسي ها از افغا نستان و ديگر كشورهاي اسلامي...) .

ا گر چه ا ين كا ر هزينه ا ي جبرا ن نا پذيري را هم در پي دا شت. ا ما در ا ين ميان آنچه ا اهميت دا شت، كه در ا ين مقا له نيز تلا ش مي شود به ا ثبا ت آ ن پرداخته شود، ا ين بود كه گفتمان مدا فعين ا سلام، عزت مسلمين و رها يي ا ز ا سا رت ا جا نب د ر آ ن ز ما ن بنحوي يك پا رچه متمركز بر جنبه جهادي ا ين فعا ليت ها و ضرورت آ ن به عنوان دفا ع مقدس بود ثمر نيز د اد. اما بماند اين مسله كه اوضاع جهان اسلام بعد اخراج استعمار گران بازهم بهبود نيافت، عوامل آ ن چه چيزهاي بود كه جاي طرح آ ن در ا ين مقام نيست، اجمالا اشاره مي كنيم كه ا فتادن حاكميت سياسي بدست افرادي سيكولار مسلك و ملي گرا ها كه پس مانده هاي مزدور همان استعمار بشمار مي رفت و در ادامه به ا ين چاكر منشي ا دامه دادند و نيز كوتاهي يا بي تجربه گي علماء (مثلا جريان مشروطيت در ا يران و ا فغا نستان و...) كه پرچم دا را ن مبارزه با ا ستعمار خارجي و استبداد داخلي بودند و... را مي توان ا ز عواملي موثر در آ ن شمرد. در شرا يط ا مروزي كه گفتمان دفاع ا ز اسلام و عزت مسلمين عوض شده و به صورت انفعا لي و محافظه كارا نه در آ مده است كه ا گر ا ين شيوه گفتمان، در دفاع اسلام ا دامه يا بد نه تنها آ ن ثمره اي را كه گفتمان دفاعي پيشين د ا شت نخواهد دا شت كه اوضاع بد تر نيز خواهد كرد. در دوران كنوني جهان اسلام در قا لب ا نديشه اسلام گرايي بزركترين خطر را متوجه استكبار جهاني به سر كردگي آ مريكا نموده: فرو پاشي و متعقب آ ن به پايان رسيدن نظام دو قطبي ساختار سيستم بين المللي را با تحولات گسترده اي رو برو ساخت. استقرار نظام نين به شرايط و عوامل متعددي بستگي داشت و بازيگران صحنه بين المللي تالش كردند تاثير تعيين كننده اي بر اين فرايند داشته با شند. آ مريكا به عنوان تنها ا بر قدرب برجاي مانده كشيده با استفاده ا ز فرصت هاي ايجاد شده بر اثر فروپاشي بلوك شرق و نيز مشروعيتي كه از مقابله با تجاوز گري عراق به دست آورده بود نظم حهاني را مستقر سازد.

بنا بر اين در حا لي كه آ مريكا از منابع مادي لازم براي استقرار هژموني جهاني خود بر خودار بود ولي در دو عرصه داخلي و خارجي با موانع رواني روبه رو گرديده و نتوانسته بود بر تري خود را نهاينه نمايد. به نظر مي رسد واقعه 11 سپتامبر فرصتي طلايي در اختيار طرفداران استقرار هژموني آمريكا در عرسه بين المللي كه كمتر ا ز يك سا ل بود زمام امور را واشنگتن در د ست گرفته بودند قرا ر دا د. آ نها به سرعت ا ين تهديد بزرگ را به فرصتي استثنا ئي تبد يل نموده و كو شيد ند ا ين بحرا ن را به بهترين شكل مديريت نمايند. رفتار امريكا در طول اين مد ت در جهت حل معضلات پيش گفته قابل تبيين و درك ا ست. پس از 11 سپتامبر مقابله با وضعيت با صطلاح تروريستي تهديد كننده نسبت به منافع امريكا در جهان و منطقه به عنوان دكترين سياست خارجي امريكا و دكترين امنيت ملي آ ن كشور تثبيت ده ا ست به نظر مي رسد اين مفهوم تا كنون ا ز لحاظ افكار عمومي داخلي ا ز كارا يي لازم بر خوردار بوده ا ست به گونه اي كه تا قبل ا ز 11 سپتامبر دولت امريكا ا ز محبوبيت چنداني بر خوردار نبود و لي پس ا ز آ ن تا 70 درصد مردم امريكا از رفتار خارجي دولت خود حمايت مي كنند.

امروزه در نظر غر بيها ا سلام و تروريسم دو روي يك سكه معرفي مي شوند. مستشرقا ن سا لها پيش ( ا ز روي حقد، كينه توزي و مغرضا نه ) مسئله گسترش اسلام با زور شمشير را مطرح ساختند و عوا مل متعددي مثل، روا يتها ي جعلي و دروغين در تاريخ اسلام، مورد نظر آ نا ن و طرح چنين مسائلي باعث مي گردد كه از سويي، كشتا ر و حشيانه مسلمانان در جنگهاي صليبي ا ز سوي اروپا ئيان به فراموشي سپرده شود و نسل كشي صربهاي نژاد پرست در بوسني و هرزگوين نا ديده گرفته شود و از ديگر سو در مورد مقاومت فلسطينيان و لبنان در برابر اسرائل ( غاصب و متجاوز و نژاد پرست ) نا ديده گرفته شود و بعضي حركت هاي كه عليه عيا شا ن به ا صطلاح جهانگرد در بعضي ا ز جاهاي جهان اسلام صورت مي گيرد به عنوان تروريسم بر جسته نشان داده شود تا سر پوشي با شد بر جنايا ت خودي شا ن و رژيم هاي تحت ا لحمايه و مزدور شان در منطقه كه بدستور همانهاي كه د م از مبارزه با به اصطلاح تروريسم مي زنند، چه جنايتهاي راكه مرتكب نميشوند.

ا لبته اين كه ما فقط غرب را در اينكه به اسلام گرايي عنوان تروريسم مي دهند متهم كنيم دور ا ز وا قعيت خوا هد بود: بعد ا ز پيروزي ا نقلاب اسلامي در ا يران و جريان جنگ عراق عليه ا يران، رسانه جمعي كشورهاي عربي حامي رژيم صدام نقش عمده اي را در زدن اتهام تروريسم به ا نقلاب اسلامي ا يفا كردند و چون ا ين انقلاب ا ز نظر موا فقان و مخا لفان مهمترين دستاورد بيداري اسلامي در جهان اسلام بود، مرحله اتهام تروريسم به طور كلي به بيدا ري اسل امي نيز زده شد و عده اي در دا خل جهان اسلام ا ز همرا هي ترور يسم با حركت اسلامي خوشنود بودند و عجيب ا ست كه ا ين خوشنودي در آ نها دو تا ثير متضاد داشت: 1 هرا س ا ز بيدا ري اسلامي، نما دها و نشانه هاي آ ن به عنوان عناصر خطرناك 2 سازمان دا د ن به عمليات تروريستي از سوي بعضي گروهها براي رسيدن به اهد ا فشا ن. بنابر ا ين آ نچه در ا ين قسمت تحت عنوان ا وضاع كنوني جهان اسلام مطرح گرديد، ا ين مسا له را به ا ثبا ت مي رساند كه تا ريخ دا رد تكرا ر مي شود، همان سرنوشت دورا ن استعمار يك با ري د يگر تحت عنوان جديد، ا ستعمار جديد و نو ا مپرياليزم غرب، به خصوص در جهان اسلام رخ دا ده ا ست. مردم مسلمان به طرق مختلف تحت فشا ر گذا شته مي شوند بعنوان مثا ل، لشكر كشي به ا فغانستان تحت عنوان مبا رزه با تروريسم، لشكر كشي به عرا ق تحت عنوان سرنگوني صدام و رژيم مخوف ا و، تهد يد ا يرا ن به عنوان حا مي به ا صطلاح تروريسم، تحت فشا ر قرا ر دا دن سوريه، حزب الله به جرم مقاومت در برا بر اشغال سرزمين شان و...در حاليكه به اعترا ف خودي غربي ها، ا مريكا در بر خورد ا ش با مسا يل مختلف بين ا لمللي با معيا ر دوگانه عمل مي كند آ نجاي كه منافع ا ش ا يجا ب كند مشوق هر گونه جنايتي است به عنوان نمونه همين رژيم صدام در طي چندين دهه كه در را ستاي منافع امريكا حركت مي كرد خوب و ا جا زه دا د تا ا نقدر جنا يت كند كه ديگر آ بروي آمريكا در دا خل و خارج نزد ا فكار عمومي ا ز بين رفت، ا قدام به بر د ا شتن صدام نمود كه همين كار را در جريان تجاوز صدام به كويت نيز مي توا نست بكند ا ما نكرد چون هنوز صدام را نيا ز دا شت، در مورد طا لبا ن در ا فغا نستا ن عين همين قضيه رخ داد: امريكا تا ز مانيكه طالبان با منافع امريكا در نيا فتاد متعرض اش نشد د ر حا ليكه چه ظلم هاي در حق مردم مظلوم ا فغا نستا ن نمود ند، خودي امريكا ئيان طا لبان را برا ي تا مين منا فع شان بوجود آ وردند كه عبا رت بود ا ز عبور خط لوله نفت به صورت ا من ا ز مسير ا فغا نستان، ا ين امريكا آ نقدر ا ز حقوق بشر و احترام به آ ن بدور ا ست كه سالها ا جازه دا د صدام مردم عرا ق را شكنجه و قتل عام كند يا طا لبا ن قريب به پنج سا ل مردم ا فغا نستان را با ا يده نژا د گرا يا نه، ضد ديني و اسلامي شا ن، در بد ر سا زد، تمام اينها براي امريكا با ندازه زره اي ا ز منا فع مادي ا ش اهميت ندا شت، امروز چگونه با بي شرمي ا دعا مي كند كه برا ي آ زا د ي مردم منطقه وارد منطقه شده است.

ا ين بود اوضاع جهان اسلام كه به نحوي مضحك بازيچه د ست امريكا و غرب شده است، بعنوان مثال در جريان جنگ ا ول خليج فارس با و عده فريبكارا نه ا ش مبني بر حل قضيه فلسطين بسياري از كشورهاي منطقه را كه ا ز سياست هاي جا نب دارا نه امريكا ا ز اسرا يل دلي خوشي ندا شتند وا دا ر نمود تا با آ ن همكاري نمايد در حاليكه مدتي كمي بعد ا ز خاتمه جنگ به تمام تعهدا ت ا ش لگد زد، امروز طرح خاور ميانه بزرگ را در دست ا جرا دارد كه در را ستاي همان تئوري جنگ تمدنهاي هانتينونگ كه به عنوان لوحه راهنماي سياست خارجي نو محافظه كاران، در امريكا پي گيري مي شود و با مسلمانان بر خورد مي شود، تحت عنا وين مختلف: حمايت از به اصطلاح تروريسم، تهيه سلاح هاي كشتار جمعي، اشاعه دموكراسي، تماما به هدف ضربه زدن به اسلام سياسي كه ما نع ا صلي در برا بر سلطه طلبي امريكا و غرب كه تمدن منحط آ نان را تهديد مي كند و در دنيا در حال گسترش ا ست. پس بر ما ست كه با درايت و تيز بيني گول شعار هاي فريب كارانه و دروغين آ نان را نخوريم( و مكروا و مكرالله والله خير ا لماكرين )، و ا ز خود دفاع كنيم و با عوا مل مزدرو آنان در بين خود بر خورد كنيم تا آ نان را از دست يابي به ا ين هدف شوم شان با ز داريم و اين امر مسير نخواهد شد مگر اينكه ما به اسلام اصيل باز گرديم و اصلاح ا مور خود را با الهام ا ز آ ن آ غاز كنيم، با مماشات و تملق نمي توان ا ز ا ين بلاي خا نمان سوز كه غرب دارد بر سري ما مي اورد رهايي يافت را ه منحصر ا ست در اينكه ما از اسلام دستود بگيريم كه مي گويد: قاتلوا في سبيل لله ا لذين يقا تلونكم... سوره بقره آ يه 190، ما لكم لا تقا تلونكم في سبيل ا لله و ا لمستضعفين مي ا لرجا ل و ا لنساء و ا لو لدا ن، سوره نساء، آ يه 75 . و بسياري ا ز آ يات كه امروزه در مورد مردم ما در جهان اسلام مصداق پيدا نموده است پس چرا مبارزه نكنيم، و امتناع كنيم مستحق ايم آ نچه را كه ا كنون مي كشيم. ا ن ا لله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما با نفسهم، سوره، آ يه،...

نتيجه: د ر ا ين مقا له تحت عنا و ين مختلف مبا حثي مطرح گر د يد كه در ا ين بخش تحت عنو ا ن نتيجه گير ي به آ نها ا شا ره مي شود: ترور و تروريسم در ا د بيا ت سيا سي ا ين زما نه و ر سا نه ها ي جها ن كه عمدة تحت تسلط قد رت هاي سلطه جو فعا ليت مي كنند به صو ر ت گنگ و بي هيچ تعر يف مشخص، در مورد حركتهاي توام با خشو نت كه در جها ن و جهان ا سلام با ا لخصوص بكار مي رود، بد و ن در نظر گرفتن جنبه د فاعي ا ين حركتها و فعا ليت ها در صورت كه درست، در را ستاي تا مين منا فع آ نها نبا شد به عنوا ن ترور و تروريسم نگاه مي كنند. ترور و تروريسم در تا ريخ داراي پيشينه د را ز مي با شد بطور يكه شا يد بتو ا ن قد مت آ نرا به قد مت جا معه بشر ي دا نست، ا ما تروريسم به مفهوم امروز ي حد ا كثر ا ز نيمه دوم قرن بيست آ غا ز گر د يد كه ا بتد ا در قا لب ا نديشه آنا ر شيستي بروز و ظهور يا فت: ا ينها كسا ني بود ند كه مخا لف هر گونه حا كميت و قد رت مر كزي بو د ند و عليه آ ن مبا رزه مي كردند. بعد ا ين شيوه با گسترش ا ستعما ر توسعه يا فت و نما د مقا بله با ا ستعما ر جهت كسب ا ستقلا ل ملت ها شد. در جهان ا سلام كه پد يده استعمار با رز تر ا ز هر جا ي ديگري د نيا بود مبا رزا ت ضد ا ستعماري با شيوه ها مختلف آغاز گر د يد. ا ين حركت ها ا ستقلال طلبانه د ر جها ن با ا د بيا ت جها د و د فاع ا ز اسلام و جا معه اسلامي مقرو ن بود تا ا ينكه با مو فقيت ا ين پد يده شوم سايه ا ش از سري ملت ها ي تحت ا ستعما ر بر طرف گرد يد. بعد ا ز فرو پا شي ا تحا د جما هير شوروي سا بق و ا ز بين ر فتن فلسفه تشكيل بلوك غرب و بخصوص ا بر قد رت ما ندن ا مريكا در جها ني بدون ر قيب سنتي ا ش شوروي سا بق، تحث ر قا بت ا قتصا دي مطرح گرد يد و جهان اسلام بخصوص منطقه خاور ميا نه مسلما ن برا ي قد رت ها ي ا قتصا دي جلب توجه نمود كما ينكه ا ين منطقه در دورا ن جنگ سرد نيز ا هميت فرا وا ن دا شت. ا ما ا ز ا نجا يكه مردم ا ين منطقه و د نيا ي اسلام مسلما ن بود ند، ا ين تصور د ر غرب پد يدا ر شد كه عمده ترين ما نع برا ي سلطه آ نان بر جها ن اسلام مسلما ن بود ن مرد م و روحيه ضد ا ستعما ري حا كم بر ذ هنيت مرد م مسلما ن آ نا ن را بفكر چا ره ا ندا خت تا ا ين ما نع را ا ز سري را ه بردا رند لذا بود كه بعد سپري شدن جنگ سرد و سقوط مكتب كمونيسم مسئله رو يا رويي و تهد يد تمد ن غرب ا ز سوي تمدن اسلام مطرح شد كه در ا ين را ستا تز برخورد تمدنهاي سا موئل ها نتينتون بعنوا ن را هنما ي سيا ست آ ينده غرب در مقا بل اسلام پي گيري شد.

حا دثه 11 سپتا مبر ا ين فرصت را كه غر ب سا لها در پي آ ن بود ند بوجود آ ورد و بها نه مبا رزه يك جنگ رسما ا علام نشده اي را در سر تا سر جهان بمنظور ز مين گير كرد ن حركتها ي ا سلامي آ غاز نمودند كه تا كنون ا دا مه دارد و طرحها ي بعدي مسلما شد يد تر آ نها در ا ين زمينه هنوز آ شكار نشده ا ست و لي چشم ا ندا ز و دور نما ي آ ن خطرنا ك بنظر مي ر سد. در ا ين ميا ن در جها ن اسلام نيز تحولا ت و حر كت ها ي مشا هده مي شود جهت مقا بله با ا ين وضعيت كه در ا ين مقا له ا ز آ ن تحت عنوا ن گفتمان دفا ع ا ز ا سلام در برا بر ا تهام تروريست آ فريني اسلام، كه ا ز سوي دو لتهاي غربي و ر سا نه ها ي آ نها تبليغ مي شود. در مقا له در يك مقا يسه بين گفتما ن دفاعي مسلمانا ن در دورا ن استعما ر و اين دورا ن با ين نتيجه منتهي شديم كه گفتما ن دفا عي فعلي مسلما نا ن بنحوي ا نفعا لي ا ست كه تلا ش دا رند با توجيه آ يا ت و روا يا تي كه دفاع و جنگ عليه متجا وزا ن را تشويق مي كند، ا ز ا سلام د فا ع نما يند تا شا يد غرب ا ز ا دعاي خود مبني بر تروريست بود ن مسلما نا ن د ست بر دا رند. د ر ا ين مقا له تلاش شد كه ا ين گفتمان دفا عي را، با ا ستنا د به آ يات و روا يا ت و رد تو جيها ت مطرح شده ا ز سوي ا ين نوع ا فرا د كه چند نمونه ا ز مقا لا ت و گفتا ر شا ن به تفصيل مورد نقد قرا ر گر فت:( مقا له دكتر سجا دي تحت عنوا ن اسلام و تروريسم بين ا لملل، مقا له دكتر فيرحي تحت عنوا ن د فا ع مشروع، ترور، و عمليات شها د ت طلبا نه و كتاب عطاء الله مها جراني). كه ا نتقا د عمده بر ا ين گو نه مقا لا ت و نويشته ها ا ين بود:

ا ينگونه بنظر مي رسيد كه ا ين ها نوعا بحثها ي شا ن را در قا لب تئوريك صرف انجام دا ده ا ند و گو اينكه ا ين بحث ها در خلاء صورت گرفته و نسبت عا لم خا رج توجهي ندا شته ا ند و بر ا ين با ور ا ند كه ا گر ما ا ين بحثها را ا را ئه د هيم در خارج منشاء اثر خوا هد بود، در حا ليكه ا ين گونه بحثها ي صرفا نظري منشاء ا ثر نخواهد بود و غرب شا يد بهتر ا ز ما ها ما هيت اسلام سياسي را درك كرده ا ند و با توجه با ين در ك شا ن ا ز اسلام سياسي سيا ست هاي شان را طرح ريزي كرده ا ند، هر چند ما اصرا ر كنيم كه ا سلام تروريسم آ فرين نيست در سيا ست آ نا ن تا ثير نخواهد كرد پس بي جهت ا نرژي خود را برا ي قا نع سا ختن آ نا ن صرف نسا زيم آ نان تصميم شا ن را گرفته ا ند، رجوع شود به محتوا ي مقا له بر خورد تمدنها، طرح خاور ميانه بزرگ و.... نكته ديگر در ا ين نوع گفتمان دفا عي متا ثير بود ن آ ن ا ز ا د بيا ت سيا سي غرب ا ست كه خيلي در رسيد ن آ نها به ا هدا ف شا ن كمك مي كند چو ن آ نا ن بردا شت شا ن ا ز بحث هاي نظري ما مبني بر ا ينكه اسلام ترور و تروريسم را رد مي كند، ا ين ا ست كه ا ين مقا ومت ها بعنوا ن ترور و تروريسم ا ست كه با دعا ي خود ي تا ن مخا لف اسلام مي با شد پس با يد با آ ن مقا بله شود و كسي حق اعترا ض به آ ن را ندارد بنا بر ا ين ا ين جنبش ها ي ا نقلابي قر با ني ا ين نوع دفاعيا ت خوا هد بود و غربي ها نيز ا ز هيچ تلا شي برا ي در هم كوبيد ن ا ين جنبشها كه با منا فع آ نا ن مبارزه مي كنند دريغ نخواهد كرد. برا ي اثبات مدعاي خود در اين مقا له به آ يات ورواياتي استناد كرديم كه صرا حتا به مسلما نان اين اذن را مي دهد در هر فرصت و با هر وسيله معقول و ممكن ا ز خود دفع نمايند، نظر يات و آراء فقها را نقل كرديم مبني بر اينكه در شرايط حاضر دفاع از كيان اسلام و منافع جا معه اسلامي ضروري است و نيز نسبت به اين مسله كه در شرايط حاضر بهتر بلكه لازم است بحث تبيين موضع اسلام در را بطه به علما و فقها صا حب نظر و متخصص نسبت به مسائل اسلامي محول شود بجاي اينكه هر كسي و لو از اسلام با ندازه كافي اطلاه ندارد بيايد موضع اسلام را بيان نمايد كه با عث بد فهمي يا احيانا تحريف احكام دين خواهد شد، همانند دوران تقا بل مسلمين با ا ستعمار كه در آ ن بيان موضع اسلام در اختيار فقها بود و لي متاسفانه بر عكس شده: موضع رسمي دين اسلام نسبت به تحولات مربوط به اسلام و مصا لح جامعه اسلامي بدست سياست مداران، روشن فكر نماها افتاده است كه خطري بزرگي است برا ي فهم دين و نقش آ ن در زندگي بشري.

در نهايت را ه حل كه در ا ين مقا له برا ي رفع گر فتا ريهاي مسلممين پيشنهاد مي شود ا ين ا ست كه بهتر ا ست ما گفتما ن دفا عي خود را معطوف به وا قعيت رو يا رويي اسلام و غرب مسيحي سا زيم و به گفتما ن مقا بله با ا ستعمار كه در دورا ن قبل ا ز ا ين وجود داشت بر گرد يم و با توكل به خدا وند كه و عده نصرت دا ده به يا ري كنند ه گا ن د ين ا ش. ا ن تنصروا ا لله ينصركم. به اميد روزي كه جامعه اسلامي با هوشمندي و فرا ست تمام از اين بلاي بنيان بر ا نداز خلاصي يابد و در سايه تعليمات حيات بخش و سعا د ت آ فرين اسلام عزيز كه فرموده: ا ن ا لعزة لله و لرسوله و للموئمنين. بسر برند. و ا لسلام علي من اتبع الهداي.

پايان.

.

+ نوشته شده در پنجشنبه هجدهم بهمن 1386ساعت 11:36 توسط شریفی |

تدوين كنند: عصمت الله شريفي زيركي.

 

افغانستان و ضرورتها: امنيت يا آزادي

 

مقدمه:

امنيت يكى از مهم ‏ترين دغدغه‏هاى مشترك  افراد بشر، از گذشته تاكنون، بوده است. اما متاسفانه هر چه بر عمر انسان افزوده شده، از امنيت وى كاسته شده است. بشر امروز بيش از هر زمان ديگر دغدغه امنيت روانى، فردى، سياسى، فرهنگى، اقتصادى، اجتماعى، ملى، جهانى و ديگر سطوح و ابعاد امنيت را دارد. 1 بنابراين امنيت همواره همانند  كالاي كميابي است كه همه در پي تحصيل آن است و در اين ميان كشور افغانستان و مردم  آن كه در طول تاريخ، چه از زماني كه استقلال سرزميني نداشته و چه  پس از آنكه استقلال يافته است تا دوران فعلي كه علي ظاهرا تمام كشور هاي دنيا و قدرت هاي بزرگ همانند  دايه هاي دلسوز تر از مادر بفكر آوردن امنيت در اين سرزمين افتاده اند، از اين نعمت بي بهره بوده است. مقاله حاضر در در صدد پاسخ دادن به اين سئوال مهم و اساسي است كه در شرايط كنوني كشور ما  كوبيدن بر طبل آزادي اولويت دارد يا چاره انديشي و فراهم آوردن سازوكارهاي امنيتي؟. اجمالا مي توان گفت: در وضعيت فعلي  ما، دست يابي به امنيت، كه مردم و كشور سالها  در حسرت دست يافتن به آن بسر برده  و گويا سرنوشت اين ملت بيچاره با نا امني گره خورده است،اولويت بيشتري دارد. فرضيه اساسى مقاله حاضر اين است كه بطور كلي امنيت نسبت به ساير نياز مندي هاي سياسي اجتماعي انسان نظير آزادي و....تقدم شأني دارد و اساساً هيچ امكانى فراروى بشر امروز و از جمله مردم افغانستان، براى رسيدن به آزادي و ديگر حقوق شهروندي، جز رو آوردن به ساز و كارهاي تجربه شده اي تأمين امنيت كه ديگر ملل نخست از طريق فراهم آوردن  آن، به حقوق شهروندي و از جمله آزادي دست يافته اند وجود ندارد. با توجه به ابعاد گسترده بحث امنيت و آزادي در اين پژوهش تلاش مي شود، مختصرى از مباحث مربوط به امنيت و آزادي بعنوان پيش درآمدي بر بحث  اولويت تحكيم امنيت  در افغانستان امروزي، كه ايده اصلي را در اين مقاله تشكيل مي هد،  و همچنين در ادامه  سعي مي شود  با تعيين راهكارهاي رفع تهديدات امنيتي كه جامعه امروز افغانستان با آن مواجه مي باشد، اين بحث خاتمه يابد.

مفاهيم:

 امنيت در لغت به معناى ايمن شدن و در امان بودن آمده‏است. 2اما در اصطلاح تعريف جامع و مانعى از امنيت ارائه نشده‏است. آرنولد و لفرز در تعريف اين واژه مى‏گويد : امنيت در يك مفهوم عينى به فقدان تهديدها نسبت به ارزش‏هاى اكتسابى تلقى مى‏شود. 3  و به نظرجان مروز: امنيت عبارت است از آزادى نسبى از تهديدهاى خطرناك[i].4 تعريف ديگر براى امنيت اين است كه امنيت عبارت است از رهايى از ترديد، آزادى از اضطراب و بيمناكى و داشتن اعتماد و اطمينان موجه و مستند. 5 مهم ترين وظيفه هر نظام سياسى ايجاد امنيّت در ابعاد گوناگون براى شهروندان خود كه امروزه از آن به عنوان امنيت ملى ياد مى‏شود مي باشد، بنابراين يكى از فاكتورهاى بسيار مهم كه هر حكومت در راه تأمين امنيت خود بدان نيازمند است، رفع اختلافات داخلى است كه با وجود آن تأمين امنيت با مشكل مواجه خواهد شد. يكى ازدشواري هاي بحث درباره امنيت ملي تعيين مفهوم امنيت است. مفهوم امنيت در نزد هر كس، هر مكتب، هر ملت و هر قوم و گروهى برآيند فهم آنها از عناصر زير است:

1. ارزش‏هاى حياتى و فلسفه آفرينش؛
2. آگاهى از داشته‏ها و محروميت‏ها؛
3. آگاهى از تهديدات و نقاط ضعف؛  
4. آگاهى از فرصت‏ها و نقاط قوت.   
براى مثال براى هر انسانى امنيت جان امر مهمى است. اما مى‏دانيم كه بسيارى از انسان‏ها حاضرند براى حفظ ارزش‏هاى ديگرى، مثلاً حفظ وطن يا حفظ دين، جانشان را فدا كنند. چيزى كه در تعيين ارزش‏هاى حياتى براى هر يك از مراجع امنيت نقش اساسى را ايفا مى‏كند، فلسفه‏اى است كه آن فرد، ملت، امت، گروه، حزب يا قوم براى آفرينش قائل است. در اين‏جا فلسفه آفرينش، با فلسفه امنيت پيوند مى‏خورد. انسان امنيت را براى چه مى‏خواهد، براى حفظ ارزش‏هاى حياتى؛ اما اين‏ كه «ارزش‏هاى حياتى» چيست؟ بحث است. انسان‏ها در برخى از ارزش‏هاى حياتى (مثل حفاظت از جان، مال، آب و خاك) مشترك هستند، اما در تعيين ارزش غايى و هدف اصلى با يكديگر اختلاف دارند و نوع جنگ‏ها و درگيرى‏ها هم به علت رسيدن به همان غاية الغايات است. 6

درحوزه امنيت و معانى متفاوت آن، تا كنون بحث هاى فراوانى صورت گرفته است. از ديرباز طرح مفهوم امنيت، به كارگيرى نيروهاى نظامى و استفاده از تجهيزات نظامى را در اذهان متبادر مى ساخت.[1] 7و همين دليل  بر طرف كردن عوامل ترس و نا امنى از اساسى ترين هدف هاى يك كشور محسوب شده  است. 8 در تاريخ معاصر و در طول زمانى كه  دولت ملى شكل و گسترش مى يافت, برخوردهاى نظامى بسيارى روى داده است. زايش و استقلال ملت ها همواره با تشنج هاى سياسى و درگيريهاى نظامى همراه بوده  و شايد به همين دليل باشد كه بسيارى از متفكران, از جمله آنان كه ((واقع گرا)) 9  نام گرفته اند, امنيت ملى را با امنيت نظامى هم معنا دانسته اند و بدين جهت هم اكنون سوالاتى در مورد فايده نيروى نظامى در زمانى كه  رهيافت هاى سنتى تهديد در مسائل دفاعى و امنيتى به طور انحصارى كاربرد ندارد، مطرح مى شوند. اما بخصوص كه مفهوم اكنون امنيت ملى ابعاد تازه پيدا كرده كه. از جمله اينها امنيت اجتماعى, امنيت سياسى و امنيت اقتصادى است. دوره اى كه انقلاب ارتباطات به اين معناست كه تنها عده قليلى از نگاه جامعه بين المللى دور مى مانند, بايد رهيافت هاى جديدى براى مقابله با تهديدات غير نظامى و معمولا پنهان، ايجاد شود. 10آنچه مسلم است اين كه، تإمين امنيت، امرى مطلق و قطعى نيست و لذا يافتن امنيت نسبى از دو راه مي تواند امكان پذير است:  
1 - كاهش آسيب پذيرى و ضعف كه از آن، به استراتژى امنيت ملى تعبير مى شود؛

2 - كوشش براى از بين بردن يا كاهش تهديدهاى امنيتى كه اصطلاحا استراتژى امنيت بين المللى خوانده مى شود. 11 امنيت در اشكال نازل و سنتى، همان امنيت جامعه از تعدى راهزنان و ايمن بودن شهرهاست از درگيري هاي درون كشوري است. اما اگر امنيت را در ابعاد گسترده و واقعى آن معطوف به حقوق شهروندى تعريف كنيم, قطعا امنيت با آزادى ملازمه خواهد داشت.[ii] 12باين معنا كه تحقق آزادي همان تحقق امنيت است و وجود امنيت ارمغان آزادي است. در مجموع, امنيت داراى دو معناى ايجابى; يعنى وجود احساس رضايت و اطمينان خاطر نزد دولتمردان و شهروندان و سلبى؛ نبود ترس, اجبار و تهديد مى باشد. 13 با توجه به برخى تعاريف، مى توان گفت كه مفهوم امنيت، مركب از چندين ارزش ملى است. 14 اين ارزش ها عبارتند از: پاسدارى از بقاى سياسى و سرزمينى كشور، تضمين بقاى ارگانيك، ايجاد شرايط لازم براى رفاه اقتصادى. و تأمين و حفظ هماهنگى ميان اقوام و طوايف درون كشور. 15 يكي از نظريات، نظريه امنيت از طريق همكارى است. 16كه بر اساس اين نظريه تحقق امنيت عبارت از همكاري با ديگران است نه بسيج عليه ديگران و لذا  در امنيت جامع، گفته مى شود كه داراى ابعاد چندگانه است. در اين راستا بايد به مسايل ديگرى؛ مانند: عدم توسعه اقتصادى، اختلافات تجارى، افزايش ناموزون جمعيت، نابودى محيط زيست، قاچاق مواد مخدر، تروريسم و نقض حقوق بشر نيز توجه كافى مبذول داشت. 17

درباره مفهوم امنيت ملى نيز همانند خود امنيت و بسيارى ديگر از مفاهيم سياسى و بلكه علوم انسانى و اجتماعى اتفاق نظرى وجود ندارد. اين واژه مركب، اگر چه در نگاه نخست مفهومى شفاف دارد، اما با دقت در مفهوم آن على‏رغم سادگى به نوعى پيچيدگى بر مى‏خوريم كه ناشى از تفسير و تعبيرهاى گوناگون از آن است. از امنيت ملى همانند ديگر مفاهيم علوم انسانى معانى متعددى ارائه شده‏است كه برخى از آنها از اين قرارند : 18 امنيت ملى، يعنى دست ‏يابى به شرايطى كه به كشورى امكان مى‏دهد  از تهديدهاى بالقوه و يا بالفعل خارجى و نفوذ سياسى و اقتصادى بيگانه در امان باشد و در راه پيشبرد امر توسعه اقتصادى، اجتماعى و انسانى و تأمين وحدت و موجوديّت كشور و رفاه عامه فارغ از مداخله بيگانه گام بردارد. 19 دائرة المعارف علوم اجتماعى امنيت ملى را توان يك ملت در حفظ ارزش‏هاى داخلى از تهديدات خارجى بيان مى‏كند. 20 در تعريف ديگر چنين آمده است: امنيت ملى حالتى است كه ملتى فارغ از تهديدِ از دست دادن تمام يا بخشى از جمعيت، دارايى، يا خاك خود به سر برد. 21هانس مورگنتا ضمن آن‏كه منافع ملى را در قالب امنيت ملى توصيف مى‏كند، در اين باره مى‏گويد: امنيت ملى بايد به مثابه تماميّت ارضى و حفظ نهادهاى هر كشور تلقى گردد. 22 اما مناسب‏ترين تعريف از منظر اين مقاله را مى‏توان چنين بيان نمود: توانايى يك ملّت براى حفاظت از ارزش‏هاى داخلى در مقابل تهديدات خارجى، يا به عبارت ديگر امنيت ملى عبارت است از اين‏كه كشورها چگونه سياست‏ها و تصميمات لازم را براى حمايت از ارزش‏هاى داخلى در مقابل تهديدات خارجى اتخاذ كنند. 23وجه مشترك تعاريف مذكور، حفاظت از هويت خود و در امان بودن از تهديدات بالقوه و بالفعل است.

مفهوم آزادى

حريت به معناى وسيع آن; ((آزادى فكر، آزادى در بيان و قلم و آزادى در عمل)) نه تنها يكى از حقوق مسلمه انسان; بلكه از مشخصات موجوديت اين نوع مى باشد. 24 در باب آزادى, تعاريف بسيار متنوعى وجود دارد و نيز عقايد و مسلك هاى گوناگونى مطرح گرديده است. اما آنچه كه براى ما اهميت دارد, بيان تعريفى مرتبط با مفهوم امنيت است. برهمين اساس، مى توان آزادى را چنين تعريف كرد: آزادى; يعنى استقرار امنيت همگانى در چارچوب قانون لذا, آزادى و امنيت دو گوهر همزادند كه با يكديگر, معنا مى يابند.[iii]25 كه با نبود يكي، بخصوص نبود امنيت آزادي به ضد خودش تبديل خواهد شد ، مردم در صورتي بفكر آزادي و حقوق شهروندي مي افتند كه در زندگي روز مرّه شان امنيت داشته باشند، مردمي كه از ترس ترور، بمب گذاري و راهزني توان خارج شدن از منزل شان را نداشته باشد چگونه بدنبال فعاليت هاي سياسي- مدني خواهد رفت.  براى آزادى سياسى- مدني تعريف هاى مختلف ارائه شده است از جمله :

 1 - آزادى سياسى- مدني در جامعه و حكومتى كه قوانين حكمفرماست, آزادى، آزادى آن است كه افراد آن چه را بايد بخواهند, بخواهند و بكنند و آن چه موظف به خواستن آن نيستند مجبور نباشند انجام دهند. 26

2ـ منظور از آزادى سياسى به طور ساده عبارت از آزادى انجام دادن انواع كارهاى مختلفى است كه حكومت مردمى اقتضا مى كند. اين كارها اصولا شامل آزادى استفاده از ابزارهايى است كه از طريق آن ها شهروند بتواند صداى خود را به گوش ديگران برساند, و در حكومت تاثير عملى داشته باشد. 27

3ـ آزادى سياسى حق فرد در مشاركت در كارهاى دولت است از طريق حق راى دادن و انتخاب شدن و آزادى بيان و روزنامه نگارى و اجتماع. 28

4ـ آزادى سياسى قسمتى از حقوق افراد است كه به موجب آن مى توانند حق حاكميت داشته باشند, خواه به طور مستقيم و خواه از طريق انتخاب نمايندگان. 29

5ـ آزادى هاى عمومى آزادى هايى است كه وسيلهء مقاومت مردم در برابر تجاوزهاى دولت است. با تضمين اين آزادى ها دولت نمى تواند به حقوق افراد تجاوز كند و در صورت تجاوز, مردم با استفاده از اين حقوق به مقاومت بر مى خيزند. مهم ترين اقسام اين آزادى ها عبارت است از: آزادى مطبوعات و بيان, آزادى تشكل حزب و جمعيت, آزادى تظاهرات, آزادى تشكيل سنديكاها و اتحاديه هاى صنفى, آزادى انتشار كتاب. 30

 6ـ آزادى سياسى آن است كه فرد بتواند در زندگى سياسى و اجتماعى كشور خود از راه انتخاب زمامداران و مقامات سياسى شركت جويد و يا در مجامع، آزادانه، عقايد و افكار خود را به نحو مقتضى ابراز نمايد. از مجموع اين تعاريف      
به نظر مى رسد آزادى سياسى، آزادى فرد در صحنه سياست و به بيان ديگر: تأثير عملي در اعمال اراده سياسي و مشاركت در فرايند ايجاد حاكميت هاي سياسي است. حكمرانان، تنها محدود كنندگان آزادى سياسى مردم اند و سعه و ضيق دايره آن، بسته به ميزان اعمال قدرت آنان مى باشد. اگر قدرتمندان سياسى، مردم را در مواجهه و مقابله با خود رها كنند، آزادى سياسى به طور مطلق بر قرار مى شود، و اگر به تضييق اين دايره بپردازند، آزادى سياسى محدود مى شود. با تعيين گستره آزادى مردم در بيان و عمل خويش و محدوده مجاز اعمال قدرت حاكمان سياسى در حكومت قلمرو آزادى سياسى مشخص مى شود. 31

 

 

ديدگاهها در مورد تقدم و تأخر امنيت و آزادي

در درون جوامع ديدگاه هاى مختلفى پيرامون تحقق همزمان اين دو مفهوم وجود دارد. در اين در مباحث ما به دنبال آن هستيم تا ضمن بيان مباحث مفهومى و تئوريك, به ديدگاه ميانه پيرامون نحوه پياده شدن مفاهيم امنيت و آزادى بپردازيم. البته اين نكته را بايد روشن سازيم ، وقتي ما سخن از تقدم يا تأخر امنيت و آزادي مي گويم مراد تقدم و تاخر زماني منظور نيست چون در ضرورت توأمان امنيت و آزادي كسي ترديد ندارد منتها بحث در اين است كه از نظر تئوريك و شأني كدام يكي اولويت دارد.

يك ديدگاه  اين است :  اگر ما دو فضاى متفاوت را فرض كنيم كه در يكى امنيت ملى( در امان بودن شهروندان از تهديدات ) برقرار است و آزادى سياسى وجود ندارد و در ديگرى بالعكس، آزادى سياسى - مدني هست، اما امنيت ملى وجود ندارد، تصور اين كه از جامعه امن مى ‏توان به آزادى رسيده  بعيد تر از آن است كه از جامعه آزاد مى‏توان به امنيت ملي رسيد، زيرا معمولاً دولت مردان تضمين كننده امنيت ملى به شمار مى‏روند و على القاعده هيچ حاكم و دولت ‏مرد و قدرتى دخالت، نظارت و كنترل ديگران بر اريكه قدرت را نمى‏پسندد و از اين ‏رو تمايل دارند كه به بهانه‏هاى مختلف. ‏32  از جمله حفظ امنيت ملى از آزادى‏هاى سياسى و مدنى بكاهند، اما متولى آزادى سياسى آحاد جامعه‏ اند. اگر جامعه‏اى از نعمت آزادى برخوردار شدند در اقدامات بعدى به سوى حصول امنيت و راهكارهاى علمى براى تحقق آن كشانده مى‏شوند. اين جاست كه گفته مي شود: با آزادى مى‏ توان به امنيت رسيد، ولى از آنطرف امنيت لزوماً به آزادى منتج نمى‏گردد. نهايتاً از جهت علت غايى نيز مى‏ توان گفت كه امنيت (عموماً ملى) در اين‏جا نقش آلى و معبر و مقدمى براى اهداف ديگر و از جمله آزادى را دارد.

نظريه لزوم تقدم امنيت بر آزادي  ديدگاهي ديگر اينكه: اگر ما با ديد واقع گرايانه و رئاليستي به  انسان و خواسته هاي وي  از نظر فردي و اجتماعي نگاه كنيم متوجه خواهم شد كه انسانها بيش از آنكه دغدغه آزادي داشته باشند، دل نگران امنيت خويش است لذا مشاهده مي شود كه انسان همواره در پي آن است كه حقوق فردي و اجتماعي او سلب نشود و اين امر مسير نيست مگر اينكه نهادي بوجود آيد كه از طريق سازو كار هاي در دست رس  توان و صلاحيت بر قراري امنيت را داشته باشد. البته بنحوي آزادي خواهي انسان نيز مربوط به تامين امنيت اوست: انسان مي خواهد آزادانه بدفاع از حقوق فردي و مدني خويش بپردازد و اين مستلزم آن است كه در جامعه نهادي باشد كه در صورت لزوم با مراجعه به آن در خواست احقاق حق نمايد و دولت  با ابزار هاي رايج جلوي تضيع حقوق را بگيرد و امنيت او را تأمين نمايد.  از طرفي مي توان مدعي شد كه فرض شود كه ما با دو حالت مواجه ايم : مثلا انسان مخير باشد كه در جامعه اي زندگي كند كه داراي امنيت است يا در جامعه اي زندگي كند امنيت در آن وجود ندارد اما آزادي هاي سياسي و مدني وجود دارد. مسلم است كه  انسان ترجيح مي دهد كه در جامعه امن زندگي كند. در وضعيت فعلي افغانستان كه در آن آزادي هاي سياسي و مدني حد اقل بصورت نسبي وجود دارد اما امنيت وجود ندارد ، زندگي در اين جامعه خيلي دشوار است ، چون در اين جامعه ضروري ترين خواست انسان بر آورده نيست. پس بلحاظ تئوري يا شأني اگر امر داير شود بين امنيت و آزادي انسان عاقل تقدم را به امنيت مي دهد بدليل اينكه انسان در شرايط امن بهتر مي تواند بخواسته هاي سياسي و مدني خود دست يابد. يك جامعه در صورتي بفكر آزادي هاي سياسي و مدني مي افتد كه محيط را براي زندگي امن بداند. البته سوء برداشت نشود ، منظور از امنيت اين نيست كه در جامعه استبداد و خود كامگي  حاكم باشد. امري كه بسياري از نظريه پردازان و صاحب نظران آنرا نابود كننده آزادي دانسته اند ، بلكه مراد از امنيت همانطوريكه اشاره شد ، اين است كه انسان از تجاوز و تعدي بحقوق فردي و اجتماعي  در امان باشد و الا ستبداد و خودكامگي عين بي امنيتي است.

اما پرسش اين است كه آيا مى ‏توان از تقدم يكى از اين دو بر ديگرى سخن گفت و امنيت را فداى آزادى نمود و يا بالعكس، زيرا كه فرض بر اين است كه يكى از اين دو مهم‏ تر از ديگرى است؟  اجمالاً از نظر تئوري پاسخ آن است كه اگر اين تقدم و تأخر از نظر زمانى باشد، پرسش قرين به صواب نيست و دليلى ندارد كه از تقدم زمانى آزادى و يا امنيت دفاع شود. مثلاً كسى بر اين باور باشد كه در يك مقطع بايد براى امنيت برنامه داشت و در مقطع ديگر به آزادى سياسى- مدني انديشيد و يا بالعكس؟ زيرا اغلب دولت‏ها همزمان مى‏توانند هم به امنيت بپردازند و هم حدود و حقوق جامعه در رابطه با آزادى‏هاى سياسى- مدني را رعايت كنند و تنها نكته قابل تذكر در آن است كه البته زمان و مكان بر امنيت و آزادى مؤثرند. مثلاً در شرايط حاد، بحرانى و جنگ ممكن است، امنيت بيشتر از آزادى مورد اهتمام باشد(مورد افغانستان) و در شرايط عادى صلح، آزادى نسبت به امنيت بيشتر مورد تأكيد قرار گيرد .امنيت و آزادي با يكديگر ارتباط دارند, غالبا نمى توان قائل به تقدم و تإخر زمانى شد; چون اين مقولات با يكديگر رابطه دو سويه دارند و هر يك, مى تواند به تقويت ديگرى كمك كند يا به تضعيف ديگرى بيانجامد. 33آزادى و امنيت, دو مقوله مستقل اما مرتبط با يكديگر دو روى يك سكه اند. آزادى كه امنيت  همراه نداشته باشد, در حقيقت آزادى نيست, بلكه نوعى هرج و مرج و آنارشيسم است و از سوى ديگر, امنيتى هم كه متضمن حقوق و آزادىهاى فردى و اجتماعى نباشد, در واقع امنيت نيست; بلكه نوعى ديكتاتورى و خشونت است. ولي اگر امنيت را در برخى اشكال نازل و سنتى خلاصه كنيم, ممكن است به عدم ارتباط آن با آزادى و يا تقدم آن بر آزادى معتقد بشويم, زيرا تا امنيت جان و تإمين حق حيات در ميان نباشد, آزادى مفهومى نخواهد داشت. اما اگر امنيت را در اشكال امروزى آن در نظر بگيريم, تعادل در تعامل بين توسعه, امنيت و آزادى براى هر كشور يك ضرورت انكارناپذير است. 34 آزادى چيزى جز بهره مندى مطلوب و قاعده مند از حقوق شهروندى نيست. در دنياى امروز، حكومت و دولت, قدرت و اقتدار خود را از طريق نهادهاى مختلف اعمال مى كنند و اگر تضمين هاى كافى و تمهيدات عينى براى تحقق آزادى به نحوه نهادينه و مكانيزم هاى نظارت و كنترل عمومى بر نهادهاى قدرت و حكومت وجود نداشته باشد, قطعا امنيت شهروندان در معرض تهديد قرار گرفته و قدرتمندان با نفوذشان در مراكز قدرت و نهادهاى حكومت, به راحتى خواهد توانست حقوق و امنيت شهروندان را مخدوش و پايمال كند. حتى اشكال سنتى و نازل امنيت هم در صورت وجود آزادى و وجود اهرم هاى كنترلى و نظارت عمومى بوده است ودرهرصورت, امنيت با فراهم بودن عرصه نقد و انتقاد, به نحو صحيح تر و كامل ترى محقق خواهد شد. البته  خطر بزرگي نيز در اين ميان وجود دارد و آن به ابتذال كشيده شدن واژه مقدس آزادى است. اين خطر هنگامى نمايان مى گردد كه همگان دم از آزادى خواهى بزنند و در اين ميان, معلوم نباشد كه آزادى چيست؟ پاسدارى از آن چگونه و پاسدار آن كيست؟ در واقع, هنگامى كه آزادى تنها به سوژه اى براى مردم فريبى مبدل شود, آن گاه جامعه با يك خطر بزرگ مواجه مى شود. چه بسا افرادى كه براى فريب افكار عمومى, آزادى را به نوعى زير پا گذاردن تمام گذشته ها تعبير و تفسير كنند و جامعه را به شكستن تمامى حدود و ثغور فرا خوانند تا از اين طريق به آن دست يابند. مسلما آن هنگامى كه مسابقه عمومى در لگدكوب كردن سنت ها, عرف ها, اخلاقيات, ارزش ها و قوانين جارى شروع شود, ديگر هيچ حد و مرزى براى پايان آن نمى توان تصور كرد و در چنين شرايطى، آزادى خود, نخستين قربانى هرج و مرج طلبى خواهد شد. در صورتى كه جامعه در هدف گيرى خود براى دست يابى به آزادى دچار اشتباه شود و به جاى آن، گام در وادى حرمت شكنى، بى قانونى، ابتذال و امثال اينها مي گذارد، ديرى نخواهد پاييد كه به دليل خدشه دار شدن امنيت فردى و اجتماعى، حركت هايى از بطن اجتماع براى استقرار امنيت از دست رفته، برخواهند خاست. و در اين وادى نيز از آنجا كه اين حركت ها، انفعالى و بدون شناخت از آزادى و امنيت اند، بروز نوعى سطحى نگرى, و دگم انديشى و سركوب گرى, كاملا امكان پذير مى نمايد. 35

بنابراين, حركتى كه با شناخت از آزادى و امنيت همراه نباشد, گرفتار آمدن در چرخه فاسد ابتذال و اختناق را در بردارد كه البته اين چرخه خود را زير پوشش چرخه آزادى / امنيت پنهان مى سازد. البته برخى بر اين باورند كه توسعه سياسى تا اندازه اى به امنيت لطمه مى زند؛ اما چنين نظرى تا هنگامى كه در اصول توسعه سياسى، بحث امنيت ملى مطرح باشد، مورد قبول نخواهد بود. بايد نقطه بهينه اى بين امنيت و آزادى و مشاركت و ميان حقوق و وظايف دولت و شهروندان پيدا كنيم. لذا  يكى از نگاه ها, اين است كه سازمان دهى سياسى به گونه اى باشد كه ضريب امنيت ملى را بالا ببرد. بايد توجه داشت كه امنيت ملى، شامل امنيت فردى, اجتماعى, سياسى و قضايى نيز مى باشد; در غير اين صورت، دولتى كه به تنهايى و فقط امنيت خود، مرزها و استقلال كشور را بدون توجه به امنيت خاطر شهروندان در عرصه هاى مختلف سياسى، اجتماعى, فرهنگى و غيره حفظ كند, يك ديكتاتورى تمام عيار است. دولتى هم كه فقط بخواهد به امنيت شهروندان بها دهد و امنيت ملى را فراهم كند، دولتى است كه دير يا زود جامعه را دچار مشكلات جدى كرده و به دشمن اجازه اقدامات تجاوز كارانه مى دهد. نقطه مورد نظر, نقطه اشتراك بين امنيت ملى و امنيت فردى است كه در واقع، شهروندان امنيت ملى را امنيت خود تلقى كرده و دولت هم امنيت اجتماع را امنيت خود بداند. در اين صورت، نه فقط تعارضى ميان مشاركت مردم و امنيت ملى وجود ندارد; بلكه اساسا اگر مردم مشاركت نكنند, امنيت ملى ، در معرض خطر قرار مى گيرد.

افغانستان و اولويت، امنيت

واقعيت اين است كه در تاريخ سياسي كشور افغانستان هيچكدام از اين پارامترها وشاخصهاي كه در تعريف امنيت و آزادي  ذكر گرديد از گذشته هاي خيلي دور، و حد اقل از دوران اشغال تا بحال، مشاهده نمي شود: افغانستان به مدت هشت سال و اندي در اشغال اتحاد جماهير شوروي سابق بسر برد كه در اين دوره شمهّ اي امنيت و آزادي در سرتا سر كشور وجود نداشت. بعد از رفع اشغال و سقوط رژيم دست نشانده كمونيستي نيز نا امني ها  بشكل ديگري نمود يافت: در اين مرحله از تاريخ سياسي كشور، سازمان اداري و امنيتي كشور پس از به قدرت رسيدن گروهاي جهادي از هم پاشيد ، در حقيقت يك كشور داراي چندين دولت بود، در بعد اجتماعي : جامعه در اثر تضاد هاي ميان گروهي ، قومي و مذهبي دچار تزلزل شديد گرديد، بطوريكه هيچ منطقه قومي براي ديگر اقوام امن نبود  و در بعد اقتصادي نيز از همه واضح تر است كه شيرازه اقتصاد غير مدرن و سنتي ممكلت در طول اين سالها از هم پاشيد: اقتصاد محلي و بومي شامل كشاورزي و كارخانه هاي صنعتي كه بندرت وجود داشت، بكلي نابود گرديد، سرمايه هاي هم كه احيانا وجود داشت به بيرون از مرزها منتقل شد. واقعيت اين است كه در كشورهاي نظير كشور افغانستان كه هيچيك از شاخص هاي يك جامعه امن و آزاد  را ندارد، سخن گفتن از بسط و گسترش آزادي بدون امنيت، بنحوي ميدان دادن به هرج و مرج طلبي است، چنانچه در شرايط حاضر مشاهده مي شود: شعار آزادي و دموكراسي بنوعي هرج و مرج و بي نظمي سياسي، اجتماعي و فرهنگي را باعث گشته است : عده اي بنام آزادي امنيت فرهنگي و اعتقادي جامعه نشانه رفته اند، عده اي بنام دموكراسي حاكميت ملي را تجزيه نموده اند، و برخي هم جنگ مسلحانه و ترور را در پيش گرفته است. به نظر نگارنده، در شرايط حاضر، تمام اين معضلات در كشورما با وضعيت پيشيني و پسيني منحصر بفرد كه دارد، معلول نبود امنيت ملي است، كه خود معلول عوامل ديگري است كه در خلال مباحث آتي به آنها پرداخته خواهد شد:

عوامل نا امني در افغانستان

 امروز عده اي دليل مخالفت شان با روند حاكم بر شرايط سياسي اجتماعي در افغانستان حضور نيروهاي بيگانه مي دانند. اين براي اولين بار نيست كه نيروهاي خارجي وارد افغانستان مي شوند و تلفاتي را متحمل خسارات زيادي را به ارمغان مي برند. اين بار هم كشورهاي خارجي به سركردگي امريكا که نيروهايشان را وارد افغانستان نموده اند. تأمين امنيت، مبارزه با تروريسم و بازسازي افغانستان در اين كشور حضور دارند، علي رغم ادعاهايي كه مي كنند ،  در افغانستان دستاورد مطلوب و قابل قبولي نداشته اند به ويژه در رابطه با مسايل امنيتي نه تنها موفقيت هايي نداشته اند بلكه خسارات و تلفات زيادي را نيز متحمل شده اند. امريكا حدود 20 هزار نيروي نظامي در افغانستان دارد كه درطي چند سال گذشته، عمده اين نيروها در مناطق ناآرام و آشوب زده جنوب كشور استقرار داشته ا ند. اكنون نظاميان امريكايي، به تدريج از اين مناطق خارج و فرماندهان ناتو عملاً رهبري عمليات هاي جنگي عليه طالبان و القاعده را در جنوب افغانستان برعهده گرفته اند، اما نكته قابل بحث در اين مورد آن است كه همزمان با خروج امريكايي ها از جنوب، تحركات نظامي طالبان و گروه هاي شورشي مخالف دولت افغانستان در اين نواحي افزايش يافته است. حضور نيروهاي خارجي به رهبري آمريكا در افغانستان بهانه خوبي براي طالبان و عناصر نا راضي از روند كنوني فراهم ساخته است، اگرچه طالبان و ديگر نيروهاي كه در نا امني هاي افغانستان نقش دارند واقعا دغدغه اشغال افغانستان توسط نيروهاي خارجي را ندارند ، چون همانها در كذشته و حال بنحوي از سوي نيروهاي خارجي حمايت مي شود.

  يكي ديگر از علت هاي ا ساسي نا امني ها در افغانستان عدم موجوديت يك اداره سالم و قدرتمند است، و زماني مي توان براي بهبود وضعيت امنيتي افغانستان اميدوار شد كه يك حكومت مقتدر و قانومند ايجاد گرديده  حقوق و وجايب ملت را تأمين كند. اما طي پنج سال گذشته عليرغم وعده هاي جامعه جهاني و كشورهاي ذيدخل در قضاياي افغانستان چنين دولتي در اين كشور روي كار نيامد، و دولت افغانستان هم موفق نشد وعده هايي را كه براي مردم سپرده بود عملي بسازد  مشكلات مردم روز به روز افزونتر گرديد و اين موضوع باعث ايجاد فاصله و شكاف بين مردم و دولت شد. روز به روز بر تعداد مخالفان دولت افزوده شد، و طالبان كه زماني تنها نيروهاي مقابل دولت و نيروهاي خارجي در افغانستان مطرح بودند در حال حاضر تنها نيستند و ناامني هايي كه در كشور به وجود مي آيد صرفاً طالبان در آن دست ندارند بلكه ناراضيان ديگري هم هستند كه از همه وعده و وعيد هاي دولت و خارجي ها قطع اميد نموده اند  و بدين ترتيب مخالفان دولت امروز براي خودشان پايگاه هاي مردمي هم پيدا كرده اند. موضوع دوم در رابطه با عدم موفقيت دولت افغانستان در تأمين امنيت كشور اين است كه دولت و همكاران خارجي اش نتوانستند يك نيروي امنيتي و ارتش منظم و قوي را در اين مدت ايجاد نمايد. و از طرف ديگر افغانستان از لحاظ موقعيت جغرافيايي كه در آسيا دارد به يك نقطه استراتژيك در بين كشورهاي منطقه تبديل شده است و موقعيتي را در آسيا دارد كه تمامي كشورها مي توانند با توجه به منافع شان ،  اين كشور را در كانون توجهات خويش قرار دهند و با توجه به اهدافي كه قدرت هاي سلطه جو در افغانستان و منطقه آسياي مركزي دارند به هيچ وجه نمي خواهند نا امني ها از افغانستان رخت بربندد، حتي نيروهاي مخالفين(طالبان و القاعده) از سوي برخي كشورهاي همسايه و قدرت هاي جهاني مورد حمايت و تشويق قرار مي گيرند تا امنيت افغانستان را برهم بزنند كه اين بهانه اي باشد براي حضور طولاني نظاميان خارجي در افغانستان باشد.

 

 

راه كارهاى علمي تأمين امنيت        
يكي از مسايل خيلي مهم در تمامي حوزه هاي مسايل سياسي – اجتماعي هر جامعه اي اين است كه افراد آگاه، متخصص ، و صاحب نظر بصورت فردي يا گروهي در صدد ارائه راهكار علمي جهت حل معضلاتي مانند نبود امنيت، آزادي و...برآيند. ارائه راهكار بايد با توجه به خصوصيات فرهنگي، مذهبي و منطقه اي هر جامعه باشند. بنظر نگارنده اين سطور در اين بخش از مقاله  با توجه به بررسى اى كه پيرامون دو محور امنيت و آزادى صورت پذيرفت, و بيان نحوه ارتباط (تقابل يا تلازم) ميان آنها، به نظر مى رسد كه بايد استراتژى كلان و جامعي اتخاذ گردد تا بتوان با ارائه طرح هاى زير بنايى، پيرامون چگونگى نهادينه سازى توإمان امنيت و آزادى، بر مشكلات و بحران هاى امنيتى و مشاركتى جامعه فائق آمد و بر همين اساس، در ادامه تلاش مي شود به ارائه راهكارهاي مطمئن جهت بوجود آمدن و نهادينه شدن امنيت، اين گمشده صعب الوصول و آروزي ديرين مردم ستم كشيده افغانستان بپردازيم.

 راه كارهاى سياسى تأمين امنيت

      گرچه در افغانستان طي پنج سال گذشته و بعد از سقوط رژيم طالبان، كارهاي زيادي انجام شده و دولت اين كشور سعي كرده است جامعه متشنج و ازهم گسيخته افغانستان را آرام آرام به سوي قانونمند شدن هدايت كند، اما با اين حال عوامل بحران ساز در درون جامعه همچنان به قوت خود باقي است و در بسا موارد ازجمله در بخش مربوط به امنيت، اين عوامل به طور قابل ملاحظه اي فعالتر شده اند. دامنه تحركات نظامي طالبان روز به روز وسيع تر مي شود. نارضايتي ها از عملكرد ضعيف دولت و كارنامه هاي فاجعه آميز قواي خارجي، تقريباً همگاني شده است. 37

بيكاري و فقر، سوء مديريت، انواع مفاسد اداري و قانون شكني هاي آشكار در اين كشور و... بيداد مي كند وتمامي اين پديده هاي منفي، جامعه افغانستان را روز به روز به پرتگاه هرج و مرج نزديك و نزديكتر مي كند، به حدي كه اكثر مردم افغانستان اعتماد خود را به دولت و قواي خارجي ازدست داده و از اين بابت نگرانند كه مبادا افغانستان بار ديگر به عصر استبداد طالباني برگردد. تا زماني كه مردم افغانستان خود اين تصميم را نگيرند كه به اين جنگ ها  و اختلافات پايان دهند، نيروهاي خارجي مستقر در اين كشور فقط مي توانند، موجب تداوم تنش ها شوند، و يگانه راه حل اين معضلات اين است كه افغانستان داراي دولتي باشد كه ً نمايندگي از مردم نموده و توجه و اعتماد تمامي جريان هاي حاضر در كشور را جلب نمايد. و اين دولت بايد مقرر نمايد كه نيروهاي خارجي در افغانستان بايد قانونمند عمل كنند و در برابر اعمال خويش نزد دولت افغانستان پاسخگو باشند 38واقعيت مسلم اين است  تا زمانيكه افغانستان متكي به خود نشود و بازوي قوي و اراده مستحكم از خود نداشته باشد هيچ نيروي وارداتي و طرح و راه حل هاي وارداتي و ديكته شده بر مردم افغانستان، از مشكلات مردم افغانستان كم نخواهد كرد. بهترين پيشنهاد اين است كه دولت افغانستان با اتكا به اراده و تصميم مردم افغانستان و با جلب كمك هاي مؤثر خارجي، بدون هر گونه قيد و شرطي ارتش و پليس ملي كشور را تقويت نمايد و براي جلب رضايت مردم كارهاي بازسازي و عمراني را در كشور تقويت بخشد، و از نيروهاي داخلي،  استعدادها و توانمندي هاي داخلي افغانستان استفاده بهينه نمايد .  كم كارى، بد رفتارى با ارباب رجوع، رشوه خوارى، بى مسووليتى، نبود وجدان كارى پديده هاي منفي و تاثير گذار در مسايل امنتي است. از سوي ديگر مشاركت دادن مردم در حل اين مشكلات؛ ايجاد مسووليت بيش تر در مقامات دولتى و وادار كردن آنها به پاسخ گويى به مردم؛ استفاده از داورى هاى سريع يا سرعت بخشيدن به فرايندهاى قضايى؛ تعادل ميان نهاد پذيرى, قانون مدارى، و فرهنگ سياسى؛افزايش مجازات قانون شكنان از طريق افزايش مجازات ها و ممنوعيت هاى شغلى در دستگاه دولتى براى اين قبيل افراد؛ قانون مند كردن فعاليت هاى پليس در رابطه با آزادى هاى دموكراتيك و توضيح و تشريح اقدامات پليس براى مردم در جهت قانع كردن آنها نسبت به مشروعيت اين فعاليت ها؛ حمايت از قوانين به ويژه قوانين حمايت كننده از آزادى هاى فردى و اجتماعى و گسترش پيوسته آزادي ها با توجه به ميزان قابليت مردم در پذيرش آنها؛ افزايش امنيت اجتماعى از طريق تقويت پليس و كمك بيش تر به نيروهاى امنيتي براى بهبود وضعيت معيشتي- اجتماعى آنها همه و همه راهكارهاي است كه جهت تامين امنيت در هر كشوري از جمله كشور افغانستان ضروري است.

كوبيدن بر طبل آزادي و دموكراسي در كشوري كه هنوز حاكميت تثبيت شده اي ندارد نتيجه اي جز آنچه ما در افغانستان شاهد آن هستيم(هرج ومرج) نخواهد داشت. بر اساس شواهد تاريخي، ملل كه به نعمت آزادي و دموكراسي رسيده اند قبل از آن براي تثبيت حاكميت ملي و امنيت ملي تلاشهاي فراواني نموده اند. اما ظاهر امر چنان نشان مي دهد كه بسياري از افراد، در كشور ما مي خواهند ره صد ساله را يك شب طي كند و اين نا شدني است. كشورهاي كه خود را مهد آزادي و دموكراسي قلمداد مي كنند با علم به  اينكه افغانستان هنوز به اين مرحله( تثبيت امنيت) نرسيده است، بازهم انتظار دارند آزادي و دموكراسي بدون شكل گرفتن سازوكارهاي لازمه ي آن، حاكميت يابد. دست اندركاران مسايل سياسي در كشور ما بايد در كنار سازوكارهاي فوق الذكر به هويت اسلامي جامعه و مردم افغانستان نيز توجه نمايد، چون دموكراتيك نمودن و آوردن آزادي بدون زير ساخت هاي لازمه و شكل گيري بستر مناسب، از جمله توجه به فرهنگ اسلامي جامعه، مطمئنا نه تنها به دموكراتيك  شدن كشور نمي انجامد بلكه بر دامنه نا امني در حوزه هاي مختلف خواهد افزود.

 افغانستان کشوری است اسلامی که به استثنای یک اقلیت بسیار کوچک «هندو» و «سیک» که بیش از صدسال است در این کشور سکونت دارند 99 در صد  از جمعیت آن مسلمان و به شدت متدین و مذهبی هستند. دین مقدس اسلام در این کشور با زندگی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مردم عجین گردیده و برتر از هر قانون و سنت اجتماعی یا قبیله ای تلقی می گردد. از نظر قانون اساسي، قانون در افغانستان هنگامی اعتبار و مشروعیت داشته و لازم الاجراء دانسته می شود که مغایر با احکام اسلام نباشد.همچنین مردم افغانستان از آن سنت ها و آداب اجتماعی پیروی می کنند که ریشه در احکام و قوانین اسلامی داشته ، درغیر این صورت هر گونه قانون، بدعت تلقی گردیده و مورد تأیید جامعه قرار نمی گیرد.اسلام در افغانستان ریشه های عمیق و گسترده ای دارد و باورهای مذهبی مردم در این کشور به حدی قوی و نیرومند است که نه ایدئولوژی کمونیسم، و نه تفسیر های گمراه کننده طالبان و نه ايدئولوژي ليبراليستي، هیچ کدام نتوانست این عقاید محکم و ریشه دار را متزلزل نماید.

 

وحدت ملي تأمين كننده امنيت ملي

يكى از فاكتورهاى بسيار مهم كه هر حكومت در راه تأمين امنيت خود بدان نيازمند است، رفع اختلافات داخلى و شكل دادن وحدت ملي است كه بدون وجود آن تأمين امنيت با مشكل مواجه خواهد شد.در كشور ما يكي از مشكلات كه همواره امنيت ملي را بخطر انداخته است وجود اختلافات داخلي در شكل هاي مختلف مانند زبان، قوميت و مذهب بوده است. گرچه در بعضي از مقاطع تاريخي مانند دوران اشغال اين اختلافات كم رنگ بوده، مانند. در كشور ما مهمترين زمينه و عامل  وحدت آفرين همان دين مشترك كه اكثريت قريب به اتفاق مردم ما پيرو آن هستند، در طول تاريخ مردم اين سر زمين را از خطرات حفظ كرده،  چنانکه در زمان جنگ اول افغان و انگلیس که انگلیسی ها به افغانستان تجاوز نمودند را نیز در افغانستان   بیاد داریم که در طی سال های 1357 توسط حکومت کمونیستی که در افغانستان با حمایت روس ها روی کار آمد تجاوز و مداخلات مستقیم روس ها در افغانستان آغاز شد و باز هم یگانه چیزی که ملت افغانستان را در برابر متجاوزین که تا بن دندان مسلح بودند، به پیروزی رساند و دشمن مردم افغانستان مفتضحانه خاک این کشور را ترک کرد همانا پایبندی مردم افغانستان به مسائل و ارزشهای دینی بود که به ملت افغانستان عنوان مجاهدین اسلام را داد و همه اقشار و آحاد مردم از قومیت ها و ملیت ها با زبان های مختلف اما با دین واحد و با وحدت در برابر  متجاوزان ایستادند و شوروری سابق چنان ضربه ای را درافغانستان خورد که بالاخره ازهم پاشید و از شوروی جز کشور روسیه چیزی باقی نماند و کشورهای آسیای مرکزی نیز به استقلال رسیدند و این چیزی نبود جز همان مقاومت و ایستادگی مردم مسلمان افغانستان در برابر متجاوزان روسی .

اما پس از آن که در سال 1371 مجاهدین بر دولت کمونیستی و دست نشانده روس ها در افغانستان پیروز شدند بار دیگر دشمنان ملت  افغانستان توطئه دیگری را به راه  انداختند و هرگز نگذاشتند که دولت وحکومت نوپای مجاهدین درافغانستان استقرار یابد و جنگ هایی را ميان احزاب جهادي  به راه  انداختند و در همين اوضاع و احوال است كه تجاوز اجنبی ها توسط افراد مزدور وگروهی به نام  طالبان در افغانستان آغاز شد که این بار می خواستند ازنام اسلام علیه مردم مسلمان افغانستان و علیه خود اسلام استفاده کند تا از یک سو حکومت مجاهدین را با کمک هایی که به طالبان می کردند براندازد و از طرف دیگر با افراط گرایی ها و اعمال قبیح و دور از منطق طالبان که تحت نام حکومت اسلامی یا امارت اسلامی صورت می گرفت چهره پاک و زلال اسلام را  نزد جهانیان زشت و خدشه دار نماید، اما بازهم این ملت رنجدیده  با دیانت و مقاوم افغانستان بود که در برابر این تجاوزگری ها و بیدادگری ها هم پایمردی کردند و توطئه دشمنان را با اتکاء به دیانتی که داشتند خنثی نمودند و براي ملت افغانستان این را ثابت شد که هیچ گاه، هیچ ملتی به استقلال و پیروزی دست نخواهند یافت مگر این که با وحدت و اتحاد دورهم جمع شوند و اهداف و ارزشهاي مقدس دینی و ملي خود را که آنان را از هرگونه تفرقه و پراکندگی بر حذرمی دارد دنبال نمایند. ولي متاسفانه در طي سالهاي اخير ديگر بار مشاهده مي شود كه اين وحدت و يكپارچگي تحت تاثير عوامل مختلف كه در خلال اين نوشتار به انها اشاره گرديد، خدشه دار گشته است و نتيجه آن بصورت نا امني هاي فعلي بروز يافته است.

 

امنيت ملي در گرو مشاركت همگاني

مشاركت سياسى به لحاظ مفهومى, يك پديده جديد و مختص به دولت هاى مدرن است; هر چند به لحاظ مصداقى, نمودهايى از آن را مى توان در نظام هاى كهن گذشته نيز شناسايى كرد. تعاريف مختلف مشاركت سياسي بيان گر عدم اجماع نظر در مورد تعريف, شاخص ها و مولفه هاى اين پديده است. در حالى كه برخى از پژوهش گران, اين مفهوم را در دايره رقابت و نفوذ, محدود مى نمايند, عده اى آن را فراتر از نهادهاى رسمى دولت بيان مى كنند. در مجموع مى توان گفت; مشاركت سياسى, مجموعه اى از فعاليت ها و اعمال شهروندان براى اعمال نفوذ بر حكومت يا حمايت از نظام سياسى است. در اين تعريف, جهت گيرى مشاركت سياسى, هر دو سوى رقابت و حمايت را در بر مى گيرد. برخى از پژوهش گران علوم سياسى, مشاركت سياسى را به دو قسم فعال و منفعل تقسيم كرده اند; اما از آن جايى كه مشاركت عمدتا در قالب رقابت و نفوذ ظهور مى يابد, تمركز عمده روى مشاركت فعال مى باشد 39دو مقوله «همبستگى ملي» و «مشارکت عمومي» که مى توان آنها را در زمره مهمترين مفاهيم جامعه شناختى قرار داد.

مشاركت ملى- مردمى، يكى از مباحث اصلى در طرح امنيت ملى است. اما اين نوع از مشاركت بايد به سوى مشاركت مثبت و كنترل شده، هدايت گردد. به اعتقاد برخى صاحب نظران از يك طرف، نگاه ما بايد به امنيت كشور؛ يعنى استقلال، حاكميت ملى( در بر قراري امنيت)  و تماميت ارضى كشور باشد و از طرف ديگر, امنيت اجتماعى شهروندان، حفظ حريم خصوصى زندگى آنان، دفاع از حقوق و آزادى هاي شان كه از وظايف اصلى دولت و حكومت است، تإمين شود. ما بايد يك نقطه بهينه براى اين دو مورد پيدا كنيم، نه اين كه فقط امنيت دولت را امنيت جامعه تلقى كرده و نه صرفا بدون توجه به اين مطلب كه در سطح كلان در منطقه وجهان چه مى گذرد امنيت شهروندان با ديدگاهى روشنگرانه مد نظرمان باشد. از آنجايكه در كشور ما همانطوريكه مذكور افتاد ابتدايي ترين نياز اجتماعي مردم تأمين نيست پس سخن گفتن از مشاركت ملي و همگاني در امور سياسي و اداري و حتي سازندگي  بي معني خواهد بود: در وضعيتي كه در هر جمع و اجتماعي ممكن است بمبي منفجر شود ، يا موشكي شليك شود، و يا دسته اي مسلح حمله  اي را صورت دهد. مشاركت مردمى در عرصه هاى مختلف جامعه بايد از حالت انفعالى يا ديكته اي كه توسط گروهاي فشار صورت مي گيرد، به حالت فعال و از حالت ابزارى به مشاركت آگاهانه، مستقل و مبتكرانه تبديل شود.

موضوع مشاركت مردم در سازمان ها, احزاب و نهادها و گروه هاى ذى نفوذ, مباحثى نيست كه صرفا جدلى باشد.[iv] 40بطوريكه يك جناح بيايد و بقيه جناح ها موضع بگيرند. بحثى است كه مى توان در پرتو آن، اجماع ملى را فراهم آورد و تفاهم ملى ايجاد كرد. اين امر نشان مى دهد اختلافات ما كجا است و چگونه مى توانيم با اين اختلافات مواجه شويم.اين مباحث هرقدر شفاف تر و علنى تر باشد, در نهايت منطقى تر خواهد شد و جمع بنديها را عقلانى ترمى كنند. وهرقدر پشت پرده باشد احيانا دچار ضعف ها و كاستى هايى خواهد بود. مهم ترين خطرى كه وفاق اجتماعى مردم ما  را تهديد و آن را از بين مى برد, غلبه گرايش هاى محافظه كارانه سنتى و غرب گرا[v] 41بر فرهنگ سياسى جامعه است. اين گرايش ها از حل و رفع بحران هاى فكرى و مذهبى ناتوانند و به بحران هويت و مشروعيت كه هر دو به فرهنگ سياسى مربوط مى شوند, دامن مى زنند. فرهنگ سياسى مجموعه اى از ارزش ها, گرايش ها, باورها, احساسات و افكار و عقايد است كه منشإ رفتارهاى سياسى و اجتماعى مى شود. اين فرهنگ چنانچه پربار و غنى و پويا و زنده نباشد و نتواند نيازهاى فطرى و طبيعى, مادى و معنوى, فردى و اجتماعى را بر آورده سازد - آن هم در اين دنياى پرسرعت و متغير،  تكنولوژى و ارتباطات پيشرفته فراتر از كنترل دولت ها قرار دارد - سبب مى شود كه جامعه و به خصوص جوانان دچار از خود بيگانگى و مسخ ارزش ها و افكار و سنن بومى و ملى و دينى خود شده و با خود باختگى و بى هويتى تمام, از امواج تبليغاتى و فرهنگى مخرب بيگانه متإثر گردند; در نتيجه انسجام و يكپارچگى ملى و اجتماعى شديدا سست و متزلزل مى شود و به تبع آن, پايه ها و مايه هاى تشكيل و قوام و دوام جامعه و دولت و قانون اساسى ضعيف مى گردد, منابع و مبانى اقتدار و مشروعيت نظام زير سوال مى رود, اقشار و گروه هاى اجتماعى به تدريج از يكديگر و از رهبران و دولت فاصله گرفت و وفادارىهايى به منابع غير ملى و غير خودى در داخل و خارج از كشور پيدا مى كنند كه البته از نوع وفادارىهاى سنتى نخواهد بود, به خصوص كه زمينه هاى عمومى ناشى از فقر مادى و معنوى, جهل و بى سوادى, تكاثر ثروت در دست عده اى, شكاف هاى عظيم طبقاتى, تورم, بيكارى و... در جامعه موجودند  مزيد بر علت مى شوند. 42

وحدت و همبستگى علت و عامل قدرت و كارايى و مشروعيت نظام است كه در صورت فقدان علت, معلول نيز از بين مى رود و اقتدار و نفوذى براى دولت نمى ماند و كاركرد و خاصيت اصلى آن يعنى حكومت كردن و تدبير امور محو مى شود. هانتينگتون نظريه پرداز معروف توسعه سياسى مى گويد: (مهم ترين تمايز سياسى ميان كشورها نه از صورت حكومت بلكه از درجه حكومت شان مايه مى گيرد).43 او همچنين (بى اعتمادى متقابل) و (وفادارى هاى تكه پاره شده) را زمينه ساز كمبود سازمان دانسته و مى افزايد: تمايز اساسى ميان يك جامعه از نظر سياسى توسعه يافته و يك جامعه توسعه نيافته, تعداد, حجم و كارايى سازمان هايشان است. اگر دگرگونى اجتماعى و اقتصادى, پايه هاى سنتى پيوستگى اجتماعى را سست سازد و يا نابود كند, دستيابى به يك سطح بالاتر تحول سياسى به قابليت مردم آن كشور در پروراندن صورت هاى نوين همبستگى, بستگى دارد... نبود پيوستگى هاى گوناگون اجتماعى و بر اثر آن سطح پايين تحول سازمانى, ويژگى جوامعى است كه سياست شان نابسامان و آشفته است.[vi] 44كليد اصلى مبارزه با نا امنى هاي داخلي و ملي، در افغانستان مشاركت ملى، تقسيم قدرت به عادلانه ترين شكل ممكن خواهد بود. مهم ترين راه كارهايى كه در اين زمينه مى توانند اجرا شوند؛ عبارتند از: افزايش مشاركت سياسى و كارآمد كردن هر چه بيش تر سيستم هاى امنيتى و قضايى كه مهم ترين اين اقدامات عبارتند از: تشويق فعاليت هاى مشاركتى نظير: انجمن ها، احزاب، سنديكاهاى كارگرى و كارمندى و... از طريق اهداى كمك هاى مالى، معافيت هاى مالياتى و تإمين امنيت كامل براى فعاليت هاى آنها، كمك و تشويق به ايجاد انجمن هاى مشورتى و صنفى كردن كليه نهادهاى آموزشى، ادارى و سياسى؛ تشويق عمومى مشاركت هاى سياسى از طريق ترغيب مردم به شركت هر چه گسترده تر در انتخابات در كليه رده ها، ايجاد امكان مشاركت براى شهروندان در زندگى شهرى و محلي از طريق كارآ كردن هر چه بيشتر شوراهاى محلى؛ از ميان بردن گزينش هاى سياسى، قومى و... در استخدام ها، آزمون ها و يا هر مورد ديگر به جز موارد پيش بينى شده در قانون؛ مبارزه شديد با خودكامگى هاى ادارى، سوء استفاده از قدرت، قانون شكنى هاى دولتى و عدم اجراى احكام قضايى، مبارزه با مشكلات موجود در نظام هاى ادارىاست. واقعيت اين كه، حاکم بودن روابط و یک سلسله سلیقه های مشخص در ادارات افغانستان سوابق طولانی دارد و اين روند متأسفانه از كذشته هاي خيلي دور نهادينه بوده و هرگز نتیجه مثبت برای هیچ کسی نداشته است در حال جاضر،همين مساله تا حدودي باعث شده که افراد توانمند و متعهد در عرصه های مختلف کاری بكار گرفته نشود و دولت ها هم هیچگاه بنا به دلايلي( متعصبانه و تبعيض آميز شان)، زمینه را مساعد نکرده است كه افراد با توجه به صلاحيت شان صرف نظر از اينكه مربوط به كدام قوم يا مذهب است بكار گمارده شود. یک چیز دیگر که بسیار خطرناک است، وجود یک اندیشه طالبانی در دولت است كه تلاش مي كنند مانع وارد شدن افراد توانمند و صاحب تخصص در نهادهای دولتی شوند و این جریان می خواهد در درازمدت همه چیز افغانستان را مورد دستبرد قرار دهد که این برای آینده افغانستان بسیار خطرناک است . دولت ، مردم و پارلمان افغانستان اگر می خواهند در آینده یک کشور باثبات داشته باشند تلاش کنند که اداره را با استخدام افراد توانمند و متخصص سالم کنند. امروزه در هریک از وزارتخانه ها بجاي افراد بومي، چند مشاور خارجی حضوردارند که آنها به دلیل اینکه از کشورهای مختلف می آیند شیوه هایشان جهت بهینه سازی وضعیت اداری افغانستان به عوض نتیجه مثبت، تأثیرات منفی را بر وضعیت اداری افغانستان گذاشته است. زیرا برای یک مساله چند مشاور، و چند مدل از کشورهای خود ارائه می کنند که این انبوه مدلها سردرگمی اداری را بوجود آورده است . از طرفی اين مشاورين بازدهی کارشان در مقایسه با میزان حقوق بالائی که دریافت می کنند هیچگونه تناسبی ندارند.

  2 - راه كارهاي اجتماعى تامين امنيت  
راه كارهاي اجتماعي تأمين امنيت را مى توان در سه بخش طبقه بندى كرد؛ نخست، تقويت نهادهاى اجتماعى و مبارزه با مفاسد اجتماعى؛ سپس, راه كارهاى آموزشى، پژوهشى و اطلاع رسانى؛ و سرانجام, راه كارهاى برنامه ريزى و طراحى هاي جامع است. مهم ترين اين اقدامات عبارتند از: تقويت نهاد خانواده و زندگى خانوادگى و كمك به همبستگى خانوادگى درون اين نهاد؛ توجه بيش تربه جوانان و نيازهاى آنان به ويژه براى پر كردن مفيد اوقات فراغت آنها و دادن زمينه و امكان عملى به نيروى خلاق و متمايل كردن آنها به فعاليت هاى جمعى؛ افزايش مشاركت اجتماعى جوانان در نهادهاى اجتماعى؛ استفاده از تمركز زدايى در روش هاى كنترل اجتماعى و واگذارى بخشى از كنترل ها به سلسله مراتب هاى غير متمركز؛ ايجاد پايگاه هاى اطلاعاتى در زمينه اشكال گوناگون خشونت سياسى نظير اعتصاب ها, تظاهرات، كژ رفتارهاى پليس با ذكر دلايل، تحليل فرايندها و پيامدهاى جانى و مالى احتمالى در هر مورد و همچنين جمع آورى نتايج بررسى ها و داورى ها و احكام صادر شده در دادگاه ها در هر مورد؛ توجه بيش تر به شكل و محتواى برنامه رسانه هاى ارتباط جمعى؛ به ويژه تصاوير خشونت آميز در برنامه هاى تلويزيونى و بررسى تأثير پخش چنين برنامه هايى بر مخاطبان گوناگون اجتماعى؛ گسترش آموزش روان شناسى اجتماعى به تمامى افرادى كه باامرآموزش سروكاردارند؛ توجه بيش تر به مشكلات و زمينه هاى پديد آمدن تعارض و تنش در محيطهاى كارى، آموزش، سياسى, قومى، دينى و جلوگيرى از اين تنش ها با اجراى برنامه هاى آموزش و فرهنگى؛ ايجاد سازمان هاى ويژه جهت مطالعه بر خشونت و بويژه خشونت سياسى در سطح ملى و دعوت از كارشناسان و انديشمندان دانشگاهى، اجتماعى و دينى براى شركت در فعاليت اين سازمان ها;ـ پرهيز از ايجاد تفكيك در قضاوت بر مبناى سنن، فرهنگ، قوميت، دين و... و ايجاد محله هاى مسكونى با بافت هاى داراى تنوع، كمك به توسعه مناطق محروم و اجراى سياست محروميت زدايى, افزايش عدالت اجتماعى و كاهش اختلاف ثروت ميان اقشار اجتماعى.

  3 - راه كارهاى اقتصادى تأمين امنيت

يكي از مشكلات فراروي مردم افغانستان كه در روند نا امني هاي روز افزون در كشور بي تأثير نيست بلكه تأثير عمده نيز داشته است و باعث جذب شدن افراد بي اطلاع، ظاهر نگر و از همه مهمتر تهي دست به عوامل اصلي نا امني (مانند القاعده، طالبان و باندهاي تبهكار) مي شود كه با تطميع و دادن معاش هنگفت به افراد، آنان را وادار به كارهاي مي كنند كه نا امني را بوجود مي آورد. مسأله فقر، نبود شغل مناسب براي افراد است كه باعث در صد بالاي از نا امني مانند سرقت هاي مسلحانه، ره گيري و ... شده و مي شود.  جذب نشدن نيروهاي فراوان جوياي شغل مناسب،و حتي متخصص بومي در روند سياست گذاري هاي اقتصادي و برنامه ريزي هاي سياسي اقتصادي كشور است، كه موجبات دلسردي آنان را فراهم مي آورد و منشاء گرايش آنان به جريانهاي برهم زننده امنيت در كشور مي شود.  بكار گيري نيروهاي بيگانه و غير بومي  در پروژه هاي اقتصادي و بيكار ماندن نيروي هاي بومي از ديگر عناصر نا امني است. کارشناسان و آگاهان به مسايل افغانستان  تأکید دارند كه ، سپردن سازو كارهاي برنامه ريري اقتصادي بدست متخصصین و مشاورین خارجی در حدود پنج سال اخیر نتيجه مثبتی نداشته و بازدهی آنها (مشاورين خارجي) در مقایسه با معاشهایشان كه چندين برابر معاش كار شناسان بومي است هیچگونه تناسبی ندارد. زیرا اولاً مشاوران خارجی هرکدام مدل و سلیقه خاصی درانجام کارها دارند که این مسئله موجب سردرگمی در نهادهای دولتی شده است و ثانیاً اکثر آنها ضعف کاری دارند. در رابطه با اینکه چه دلایلی موجب شده است که مشاوران و متخصصان خارجی راهی افغانستان گردند، گفته شد که بین برخی از مقامات دولتی و نهادهای خارجی، تبانی هایی دراین جهت وجود دارد تا با آوردن مشاوران خارجی زمینه سوء استفاده های مالی فراهم گردد،  که حتی به گفته آقای سروری اکنون  استخدام خارجی ها در میان وزراء تبدیل به یک مد شده است این درحالی است که به گفته مهمانان برنامه، بسیاری از متخصصان افغانستاني یا بیکار هستند و یا در کنار متخصصان خارجی با معاش ناچیز کار می کنند. کارشناسان تأکید کردند که تداوم این وضع می تواند اولاً موجب وابستگی دولت به خارج و ثانیاً باعث بی اعتمادی مردم و متخصصین داخلی به دولت شود.

کارشناسان تصریح کردند گرچه دولت اداره ای جهت جذب متخصصین افغان تشکیل داده، اما هنوز دراین راستا موفق نبوده است و باید دراین زمینه تدابیر لازم اتخاذ گردد و با وضع مقررات خاص زمینه استخدام آبرومندانه متخصصین افغانستاني را فراهم نماید. یک افغانستاني وقتی استخدام می شود خواه ناخواه یک افغانستاني است و به خاطر ترقی و تعالی افغانستان کار می کند. واضح است که او با احساس مسئولیت بیشتر نسبت به یک خارجی کار می کند  و زیاد مسئله حقوق بالا برای او مطرح نیست ، دولت برای استخدام یک متخصص خارجی ناگزیر است شرایط و امکانات گوناگونی مهیا بسازد اما با استخدام یک افغانستاني متخصص هم از ولخرجیها جلوگیری می شود. و از طرف دیگر ارج گذاری به خود افغانهائی است که عمری تحصیل کردند و تجربه اندوختند.» طبیعی است که افغانستان باتوجه به سالهای طولانی جنگ، در برخی عرصه ها نیازمند به همکاری متخصصین خارجی می باشد. اما درعين حال به کارگیری آنها باید تحت شرایط و مقررات باشد. نكته اي ديگر اينكه حضور متخصصان از کدام کشورها می توانند دربهبود وضعیت افغانستان مؤثرتر باشند.؟ مسلّما اگر سعي شود در حد امكان از متخصصين و كارشناسان كشورهاي كه اشتراكات فرهنگي- ديني با مردم افغانستان دارد بيشتر استفاده شود تا حد اقل از لطمات فرهنگي،  استخدام كارشناسان بيگانه كه مطمنا بار فرهنگي مخصوص بخودشان را به همراه دارد، جلو گيري شود و هم در هزينه هاي پرداختي صرفه جويي شود. از طرفي ديگر يكي از مشكلات كشور ما اين است كه دست اندركاران و مسئوولين، هنوز یک تصویر روشن از ظرفیتها و استعداد هاي بومي افغانستان برای جهان بیرونی ارائه نداده اند، لذاست كه آنان همواره تأکید می کنند که  افغانها ظرفیت ندارند و به همین دلیل کشورهای کمک کننده مشاورین زیادی را به اینجا می فرستند تا در ادارات با امتیازات و حقوق هنگفت کار کنند. مسئله دیگر آنستکه بعضی ازNGO خارجی که قرار است پروژه هایی را در افغانستان پیاده کنند ؛ از آنجا که مشاورین خارجی به نوعی با این انجوها از لحاظ ملیتی و یا ایدئولوژیکی ارتباطاتی دارند، انجوها به نوعی زمینه سازی می کنند تا بتوانند از این مشاورین استفاده کنند و با آنها تبانیهائی بوجود آورند تا دستشان باز باشد که پروژه هایی را بدون کیفیت و شفافیت لازم عملی کنند و به این ترتیب شبکه ای برای سوء استفاده کمکهای جهانی ایجاد شده است. واقعيت اين است كه آنچه تا كنون در زمينه بازسازي افغانستان هزينه شده است به اندازه ثلث وجوه رسمي اختصاص يافته در اين زمينه نبوده پس اين همه كمكها در كجا هزينه شده است معلوم است كه اين ارقام در لابلاي همين زدو بندها گم گشته است.

 بدون شک ما شخصیتهای تحصیلکرده زیاد داریم بخصوص کسانی که در دوران انقلاب به کشورهای همسایه و کشورهای دیگر رفتند و تحصيلات عاليه شان را در حوزه هاي مختلف سياسي ، اجتماعي و اقتصادي طي نموده اند. بسیار خنده دار است وقتی یک فرد به اداره مراجعه می کند از او نمی پرسند که در چه عرصه ای تخصص داری، بلکه از زبان انگلیسی می پرسند، زبان انگلیسی اگرچه  یک زبان بین المللی است ولی این تخصص نیست. به یک متخصص خارجی بیست تا سی هزار دلار می پردازند در حالیکه اینها می توانند با این پول بیش از بیست تا سی نفر متخصص افغانستاني را استخدام کنند و اینها چون افغانستاني هستند به نفع افغانستان هم کار می کنند . پس در مجموع دولت باید با یک برنامه مشخص و آبرومندانه از متخصصین دعوت کند و آنها را به کار گمارد .» به باور کارشن