X
تبلیغات
اندیشه های روز

تروريسم و تمايز آ ن با عمليا ت دفاعي، شهادت طلبانه در اسلام: در  حا ليكه  بسياري ا ز فعا ليت كه ا مروزه از سوي مسلما نا ن در دفاع ا زا رزشهاي اسلامي، دفاع ا ز سرزمين هاي ا شغا ل شده، مقابله با توطئه هاي برنامه ريزي شده بر عليه اسلام و ارزشهاي آ ن  ا ز حوزه دفاع مشروع و پذيرفته شده در عرف بين المللي خارج نيست، مقابله مردم فلسطين در برا بر ا شغا ل سرزمين شان طبق منشور سازمان ملل، و آ زا دي ملتها، كه حقوق برا بر ملتها و ا قليتها را تو صيه مي كند، تبعيض را منع مي كند، در حاليكه رژيم نژاد پرست و صهيونيستي اسرا ئل در سازمان ملل تا همين اواخر مساوي نژا د پرستي محسوب مي شد كه با فشار امريكا ا يادي ا ش ا ز ا ين ليست خارج شد، مقابله با آ ن بحكم اين منشور سازمان ملل  مشروع است.  هر چند بحث عمليات استشهادي، بخصوص پس ا ز مسائل فلسطين مطرح شد، اما تا كنون بحث فقهي دقيقي در اين باره نشده است.  بنا بر ا ين، مسئله اي مستحدثه است كه بيشتر در فتاواي فقهي و رعا يت احتياطا ت لازم مطرح شده است در اين جا كوشش مي كنيم با تحليل اين فتواها و اشاره به برخي منابع روا يي آ نها در فقه شيعه حدود و كيفيت تقريبي دفاع استشهادي در فرهنگ  سياسي و دفاعي معاصر شيعه را ارزيابي كنيم:    در يكي از ا ستفتا ئا ت از آ ية الله فا ضل لنكراني سئوال شده ا ست ،، آ يا جائز ا ست كه براي كشتن ديگرا ن دست به انتحار بزنيم، مثل عمليا ت هاي ا نتحا ري ملت فلسطين ؟ ا يشا ن در پا سخ نوشته اند: مسئله فلسطين مسئله دفاع است و دفاع از خود و حريم و نا موس و كيان اسلام به هر نحوي كه باشد جايز است. در همين فتوا هم عمليا ت استشهادي بدليل دفاعي بودن آ ن در مقا بل صهيونيست هاي اسرا ئلي   كه بتمام معنا اعم ا ز نظامي حرفه اي و غير حرفه ا ي عا لما نه به غصب و ا شغا ل سرزمين مردم مسلمان فلسطين كه جزئي از پيكر جهان ا سلام ا ست و مستقيما مقابله با اسلام حساب مي شود در قا لب دفاع  ممكن براي مردم فلسطين مجاز شمرده شده است، از لحاظهاي ديگر نيز مجوز دارد ما نند اسرائليان مصداق همه نوع متجاوز كه در ا سلام مقابله با آ ن حتي در حد كشته شدن برا ي دفع آ ن جايز است، روا يا تي زيادي نيز در ا ين  باب وارد شده است. صا حب جواهر بوجوب دفاع از جان و ما ل، ناموس را ا قد ا مي مطا بق ا جماع و نصوص ديني معرفي مي كند، ا لبته رعا يت مرا تب دفاع را از ا سهل فا الاسهل را تذكر مي دهد، منتها مسئله فلسطين با همين شرايط ا مروزه مصدا ق دفاع مشروع ا ست چو ن تمام راهها را امتحان كرده اند، نتيجه اي كه ا ز مجموع فتا وا ي مراجع شيعه بد ست مي  آ يد ا ين است كه اگرچه خود كشي بماهو حرام ا ست اما ا گر منحصرا دفاع به آ ن منوط شود جا يز   ا ست براي اطلاعات بيشتر رجوع شود به فصلنامه شيعه شناسي سا ل دوم شماره 6 مقاله دكتر فيرحي. بهر حا ل مسئله فلسطين يا سرزمين هاي ديگر ا سلامي كه در معرض تهاجم دشمنان اسلام وا قع شده و   مسلما نان در آ ن بد فاع مشغول اند، اين دفاع نه ترور ا ست از نظر فقه شيعه و سني و ا ز نظر حقوق بين اللملل.

شيعه و مسئله  عمليا ت ا ستشها د ي.

عمليا ت ا ستشها دي نيز هما نند د يگر عمليا ت انتحا ر ي، ا هد ا ف منطقي ا ستر ا تژ يك دارند و در شرايطي شكل مي گيرد كه تنها ر ا ه ممكن بر ا ي ا لزام دو لت ها براي تغيير سيا ست ها تصور شو ند، با ا ين تفاو ت ا ساسي كه منطق استرا تژ يك در عمليا ت ا ستشها د ي مطلقا ويژ گي د فا عي دارد و بد ين سا ن، تا بع ديد گاه عمومي شيعه در جهاد  دفا عي مي با شد. منا بع ا هل سنت از و جو ب جهاد ابتدايي سخن گفته ا ند و ا لبته جزئيا ت فقهي و تبعا ت حوقو قي آ ن را نيز ا ز شا فعي در ر سا له ام، تاكنون توضيح داره اند. تعدا د كمي ا ز فقيها ن معاصر ا هل سنت ا ز ماهيت مطلقا دفاعي جهاد حمايت كرده ا ند. شيخ محمد عبده در تفسير ا لمنا ر چنين د يد گاهي دا رد.   در فقه شيعه در ما هيت جهاد ابتد ا يي ديد گاه ويژه اي مطرح ا ست: اغلب قر يب به ا تفا ق فقيها ن شيعه تقسيم بند ي جها د به دو نو ع ، ا بتد ا يي و دفا عي ، ر ا هما نند ا هل سنت پذ ير فته ا ند، اما بر خال ف ا هل سنت، جهاد ا بتد ايي را مشروط به امر امام معصووم مبسوط ا ليد دا نسته ا ند. ا لبته د ر ميا ن فقهاء معا صر تعدا دي هستند كه جها د ابتدا يي را هما نند جهاد د فاعي حتي در عصر غيبت امام معصوم عليه ا لسلام جا يز مي دا نند مانند، صا لحي نجف آ با دي كه كتا بي در با ب آ راء جهادي فقها دا رد خود، تقسيم جها د به دفا عي و ا بتدا يي را قبو ل ند ا ر د، بنظر ا يشا ن جها د مطلقا د فا عي ا ست و دفا ع منوط  با ذ ن ا مام معصوم نيست، . مقام معظم رهبري، آيت الله خامنه اي  نيز نظر شا ن بر ا ين ا ست كه جهاد يك نوع دفاع  ا ست، بنا بر ا ين در عصر غيبت امام عليه ا لسلام ا گر مسلمين قد رت و توا ن جها د را دا شته با شند جا يز ا ست. ا ستاد مطهري نيز ا ز بيا نا ت شا ن بر مي آ يد كه در زما ن غيبت جها د جا يز ا ست چو ن جها د در هر حا ل د فا ع ا ست.

  اما چون اين گونه مقاومت ها و مقا بله ها  ا ز سوي مسلمانان، متعارض با منا فع غرب و سلطه استعماري آنان بر جهان اسلام صورت مي گيرد به   آ ن عنوان تروريسم داده مي شود، اين در حا ليست كه همين  اعما ل از سوي قدرتهاي مسلط بين ا لمللي بويژه غربي و آمريكا   تحت عنوان دفاع پيش گيرانه كه مخالف عرف بين ا لمللي نيز مي باشد صورت مي گيرد اما هيج كس اجازه ندارد نسبت به آ ن اعترا ض نمايد و يا اگر هم صورت گيرد شنيده نمي شود. گراهام فولر كه يكي از نويسندگان غربي مطلب جالبي را بيان مي كند: ما بايد يك تعريف شفاف ا ز ترور  و تروريسم  ا رائه دهيم تا ا ز سوء ا ستفاده ا ز آ ن، جهت قلع قمع كردن مخا لفين در هر كشوري توسط دولت ها جلوگيري شود... بعد با ا شاره به  ا علا ن   مبارزه با تروريسم ا ز سوي ا يالات متحده، خاطر نشان مي سازد كه اين مسئله در دنيا موجب سوء استفاده هاي  فراواني شد و بسياري از دولت ها به بهانه مبارزه با تروريسم به تصفيه حساب با مخالفين داخلي شان پرداختند، در ا ين  رابطه دولت هاي زيادي را ذكر مي كند كه با استفاده از جوي بوجود آ مده چنين كردند و در محافل بين ا لمللي نيز نبست به آ ن توجهي نشد... بعد اضافه مي كند كه در چنين وضعيتي كه يك تعريف روشن ا ز ترور و ترورسيم وجود ندارد ا كثر قريب به اتفاق مبارزات آ زادي خواهانه، استقلال خواهي و ا نواع مبارزات تحت عنوان تروريسم سر كوب  مي شود.

بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001 د نيا شاهد بود كه دولتهاي غربي بخصوص امريكا چگونه اقداماتي را در پيش گرفت كه به ا عتراف خودي غربي ها ا ز مصاديق تمام عيار ترور يستي به شمار مي رود: گراهام فولر، در كتاب آينده اسلام سياسي خود مي گويد: اقدامات امريكا مبني بر مقابله با تروريسم بين الملل طوري بود كه قبح عمل تروريستي را در ا ذهان بسياري از جها نيا ن زدود، با اين توجيه كه خودي امريكا جهت مقابله با تروريسم مرتكب اعما ل تروريستي به مرا تب شد يد تر ا ز آنچه ديگران را به آن متهم مي كند شده است، نظير هدف قرار دادن شهروندان عادي به بهانه هاي واهي مانند محل اختفا تروريست ها درآ ن مناطق و دهها اعمال خلاف قوانين بين ا لمللي و حقوق بشري كه خود را به ا صطلاح  مدافع اصلي آنها نيز معرفي مي كند و يا دفاع از اعمال وحشيانه رژيم اسرا يل كه همه روزه فلسطينيان بي دفاع را قتل عام ميكند، ما نند ترور هاي  هد ف مند نسبت  مبارزين   فلسطيني،   رهبرا ن آنها و كشتا ر مردم عا د ي فلسطين كه عليه اشغال سرزمين شان اعتراض دارند، ترور شخصيت هاي ترا ز اول فلسطيني در داخل فلسطين و خارج از آن، حمله وحشيانه به اردوگاه صبرا وشكيلا و قتل عام آشكا ر ساكنين آ ن و هزا را ن مورد ديگر ا ز ا عما ل تروريستي كه در را ستاي منا فع امريكا صورت مي گيرد ا ما هيچ كدام از اين ها از سوي مجامع بين المللي به طور جدي مورد پي گرد قرار نمي گيرد، در صورت كه مسلمانان در دفاع از سرزمين شان، دفاع ا ز ا رزشهاي ديني و ملي شان اقداماتي را كه صورت مي دهند از سوي مجامع بين المللي تحت نفوذ قدرتهاي زور گو به عنوان تروريست تقبيح مي شود.25

نگاهي ا جمالي به اوضاع كنوني در جها ن اسلام و مقايسه آ ن   با دوران استعمار. 

   ا ز آ غاز قرن شانزدهم ميلا دي كه استعممار گران اروپايي به سرزمين هاي اسلامي وارد شدند با مقاومت مردم مسلامان بمي رو برو گرديدد. با بسط نفوذ استعمار و بسلط بوز افزون آ ن بر حيات سيا سي، اقتصادي، نظامي و فرهنگي مسلمانان، هوشياري مردم نسبت به ا ستعما ر فزوني يافت و مقاومت نيز صور گو نا گوني به خود گرفت. اين مقاومت ها نخست به ص.رت برويارويي نظامي پراكنده و مقطعي با استعممار گران بود و لي به تدريج گسترده و سازمان يافته شد و به گونه مقاومت هاي نظامي،سياسي و فرهنگي ظهور و بروز يا فت كه تا كنون همچنان ادامه دارد.

انگيزه جرا ت و پايداري مسلما نا ن در ترجه ا ول مرهون تعليم و تربيت اسلامي آنان و سپس صدور فتاواي جهاد، از سوي عاماي بيدار و متعهد مسلممان در قرون آخير، به و ضوح مي مي توان در يافت كه در پيشا پيش اغلب نهضت هاي صد استعماري يا ضد استبدادي، علماي مجاهد قرار داشته اند و يا فتاواي آ نها موجب آ ن نهضت ها گرديده  ا ست. اين فتاوي گاه انفرادي و گاه جمعي صادر مي شد. در بررسي سياسي اين فتاوي چند نكته حايز اهميت ا ست: 1 گذ شته از سنت جاري در امپراتوري عثماني – كه همزمان با اعلام هر جنگ بر ضد كشور خارجي، فتاواي جهاد نيز توسط شيخ الاسلام و برخي از مفتيان آ ن كشور صادر مي شد در ساير كشورهاي اسلامي، فتاواي جهاد غا لبا زماني اعرام مي گرديد كه دولت ها ي مسلمان يا در موضع ضعف سياسي، نظامي در برابر كشور يا كشورها ي مهاجم استعمار خارجي ، كفار ، قرار داشتند و يا پس از شكست نظامي و سقوط دولتهاي مسلمان، مقاومت هاي مردمي و جهادي، به رهبري علما در برابر استعمار گرا ن در صحنه سياسي نمايان مي شد. اين فتاوي، مسلمانان را مكلف به بيرون راندن كفار مهاجم از دار الاسلام ، مي كرد. ا ز نيمه دوم قرن سيزدهم هجري قمري، شكل جديدي از استعار در سرزمين هاي اسلامي پديد آمد كه با استعمار نو ، نئو كلنيا ليسم، معروف گرديد. در اين شيوه جديد به جاي آ نكه فرمانراوايان بيگانه استعمارگر بر كشور هاي اسلامي حكومت كنند، كه غالبا موجب اعتراض و مخالفت مسلامانان و اقع مي شد. استعمار، دست نشاندگان بومي خود را بر سر كار مي آورد. بدين ترتيب با گسترش استعمار در همه وجوه زندگي و سر نوشت مسامانان، هوشمندي آنان نيز به ترفندهاي استعمار بيشتر و عميقتر شد و مبارزه علماي مسلما ن با استعمار گران و عمال داخلي شان ا بعاد وسيعتر و جامعتري يافت. علماء در قرون اخير، فتاواي زيادي به صورت اعلان جهاد ، رساله جهاديه، تحريم امتعه خارجي و داد و ستد با خارجيان، بر ضد استعمارگران ويا اعلان تكفير نسبت به عمال مستبد و وا بسته به استعمار صادر مي كردند. ، رجوع شود به رساله جهاديه، مير محمد حسين بن عبد ا لباقي ، خاتون آبادي ، 1233.

3 خطري كه از سوي استعمار متوجه كشورهاي اسلامي بود علما را به اين نتيجه رساند كه هدف آنان نا بودي اسلام و استقلال كشورهاي اسلامي و غارت ثروت و اموا ل مسلما نان و به ذ لت و بردگي كشا ند ن ا يشان ا ست. اين خطر روز ا فزون كه در جاي جاي سرزمين هاي اسلامي كاملا محسوس و مشهود بود،موجب به فراموشي سپردن اختلافا ت مذهبي ديرينه، ميان علماي سني و شيعه و همكري و همدردي سياسي فيما بين گرديد. فتاواي علماي شيعه و سني بر ضد استعمار گران ايتا ليايي در جريان اشغال طرابلس ، غرب ليبي، در سال 1914 م 1232 ق و به تبعيت از صدور فتواي جهاد از سوي شيخ الا  سلام عثماني، ا ز نمونه هاي بارز   آ ن ا ست كه در تاريخ گذ شته جهان ا سلام زياد به چشم مي خورد. اين بود وضعيت جهان اسلام در دورا ن استعمار كه در آ ن قا طبه ا مت ا سلامي گفتمان دفاعي شان در عمل و نظر بر مقا بله،  همه جا نبه اي نظامي، سياسي، و فرهنگي با ا ستعمار ويرا نگر بود كه تا ريخ نيز شهادت به موفقيت ا ين شيوه  بر خورد با  ا ستعمار مي دهد و نتيجه آ ن خروج ذ لت بار ا ستعمار گرا ن ا ز سر زمين هاي  ا سلامي بود، بعنوا ن مثال ، اخراج ذليلانه انگلسي ها با تحمل تلفات زياد، بطوري كه تنها يك نفر مجروح توا نست جان سالم بدر برد، بقيه همه يا ا سير يا بدرك واصل شدند ،. براي مزيد اطلاع رجوع شود به كتاب ارزشمند، محمد حسين رجبي، تحت عنوان، رسائل جهادي.                                                      گراهام، فولر، در بخشي از كتاب ا ش به ا ين حقيقت تصريح دا رد : با توجه سابقه پر تنش و توام با ظلم و ستم دورا ن قديم و نو استعما ري جد يد  نسبت به جهان سوم عموما و جهان اسلام بخصوص، ا ز سوي قدرتهاي استمعماري غربي در قرون قبل و عصر حاضر، اگر مردم  جهان اسلام، مسلمان هم نبودند باز هم واكنش  آنان غير از  آ نچه امروز رخ مي دهد نبود.  پس ما بايد بين ترور كه كاملا يك اصطلاح  بتلقي غربيها  ست و دفاع كه حق قانوني و مشروع هر ملت و نحله اي    ا ست كه ا ز ابزا ر مقدور و در اختيار جهت دفاع ا ز خود  و استقلال شان  استفاده مي كنند، تفاوت قايل شويم نه ا ينكه به دنبا له روي ا ز رسانه هاي غربي بيايم اين واكنش ها را كه حق طبيعي و قانوني هر ملتي  ا ست را محكوم كنيم و آ ن را كه در بسياري ا ز موارد دستور صريح اسلام نيز هست  ،  قاتلوا ا لمشركين كافه كما قاتلكم كافه... سوره توبه آيه 36 ،، لن يجعل ا لله للكا فرين علي موئمنين سبيلا، سوره نساء آ ية 141 ، و  جدا ي  ا ز اسلام و يا مخالف آ ن معرفي نمايم، با ا ين توجيه كه ترور ا ست و غرب با آ ن مخا لف ا ست. بنظر ا ين ا گر ما بخوا هم ا ز منظر ا سلام قضيه جهان ا سلام را بر رسي نمايم و بخوا هيم تكليف مسلمانان را در برا بر ا ين و ضعيت رو شن نما يم تنها همين يك آ ية: لن يجعل ا لله للكا فر ين علي ا لموئمنين سبيلا  كا في ا ست كه مسلما نا ن ا ز خود و ا كنش نشان د هند و با ا ين و ضعيت مقا بله نمايند.

 بيايم بدون واهمه ا ز هياهوي رسانه هاي استكباري اسلام واقعي را تببيين نمايم     ، فمن اعتداي عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتداي عليكم، سوره بقره، آيه 94 ،  و ترسي ا ز هيچ كسي هم ندا شته باشيم چون صاحب د ين ما خداوند است، ا و خود وعده كرده است كه دين را حفظ خواهد كرد، ،  انا نحن نزلنا ا لذكر و نحن له لحافظون، سورة حجر، آ ية 6 ، هزا رو چهارصد سال تحولات و نا ملايما ت گوناگون نتوا نست ا سلام را ا ز بين ببرد،ا مروزه نيز ممكن ا ست ما براي آسودگي خود و بر خورداري ا ز بعضي منافع مادي و دنيايي، خود را چند صباحي مصون بداريم، اما اين كار ما نبايد به قيمت مصادره دين و سلاخي آ ن و احيانا تحريف آ ن منجر شود، كه مارا ا ز اسلام و مسلمان بودن بدور و مستحق عقوبت اخروي خواهد نمود. ا لذين يحرفون كلم عن موا ضعه... ترديدي نيست كه غرب و امريكا به خصوص، سالها ست كه در برنامه ريزي سياست خارجي ا ش مبارزه با اسلام گرايي را  كه مخالف با سلطه و خوي استكباري غرب و امريكا ا ست، دارد سرمايه گذاري مي كند. اين وا قعيت بعد ا ز خاتمه جنگ سرد بين دو بلوك شرق و غرب، به عنوان استراتژي آينده در  سياست  خارجي آن آ مريكا  در دستور كار قرار گرفت. ساموئل، ها نتينتونگ، كه بعنوان  يكي از طراحان سياست خارجي امريكا فعاليت مي كند در مقا له معروف اش تحت عنوان، جنگ تمدن ها بوضوح به اين مسا له پرداخته است، كه بعد ا ز سپري شدن دوران جنگ سرد مهمترين چالش پيش روي غرب به عنوان يگ تمدن در حال چيره شدن در جهان، اين  تمدن اسلام است كه تمدن غرب را به چالش مي طلبد، ا لبته  ا شتباه   نشود، ا ين مقا له صرفا  به عنوان يگ پيش بيني ا ز آ ينده نبوده آ نطوريكه بسياري مي پندارند، بلكه اين مقا له در وا قع بيا نگر اهدا ف ايالات متحده و غرب در برابر اسلام است كه ا ز قبل توسط اشخاصي امثال ا فرا دي هما نند ها نتينتونگ طراحي شده و در  حا ل حاضر در حال پيگيري ا ست. قرآن كريم در رابطه به اينكه اگر دشمنان شما در حال برنامه ريزي هستند تا با شما جنگ كنند، شما نيز اجازه داريد با آنان جنگ كنيد، خداوند قادر ا ست كه آنان را نصرت بخشد، سوره بقره آيه 94  ، وحشت نداشته باشيد ،  پس ملاحظه مي شود روند فعلي تقا بل بين غرب و شرق يا جهان اسلام و غرب چيزي نيست كه تنها ريشه در باور هاي مذهبي مسلمانان به صورت يك سويه داشته باشد بلكه ا ين روند ا بتدا ا زسوي غرب وامريكا درقالب يك استرا تژي طولاني مد ت طرح ريزي شده به منظور خارج كردن اسلام ا ز صحنه سياست و اجتماع در سطح داخلي در كشور هاي اسلامي ودر سطح  بين المللي به صورت يك عنصر معارض با سيا ست هاي سلطه طلبانه قدرت هاي سلطه طلب. بنا بر اين ا ز آ نجاي كه د ين اسلام بر عكس بسياري از اديان موجود در جهان مخالف سيطره و سلطه بيگانه بر مقدرات موئمنان و مسلمانان مي باشد، جهت مقا بله با چنين و ضعيت و ما نع شدن از سلطه غير مسلمانان بر سرنوشت آنان دستور مي دهد كه به هر طريق ممكن با آن مقا بله شود تا از سلطه غير مسلمانان بر سرنوشت مسلمانان جلوگيري شود و مسلمانان خود بر سرنوشت شان حاكم باشند، لن يجعل الله للكافرين علي مؤ منين  سبيلا.  لذا مقابله نمودن با تجاوزات، اجحافات و ظلم و ستمي كه امروزه در حق مسلمانان روا دا شته  مي شود، بعنوان دفاع مشروع از نظر د يني، و يك عمل قانوني ا ز نظر حقوق بين الملل كه خودي قدرت هاي سلطه جو در ظاهر آنرا قبول دارند مي باشد. ، و انما السبيل علي الذين يظلمون ا لناس و يبغون في الارض بغير الحق، سوره شورا، آيه 40 و  43 ،  پس چنين واكنش ها در دفاع از خود، جامعه، ارزشها، سرزمين و منا فع ا ز هر كشور و ملتي چي اسلامي يا غير اسلامي عقلاني و بحق مي باشد و عنوان شد ن آن از سوي  قدرت هاي زور گو و سلطه وسلطه طلب  بعنوا ن يك عمل تروريستي كه غالبا با انگيزه هاي سياسي به منظور توجيه ظلم و ستم هاي بي حد و حصر شان در حق اين جوامع صورت مي گيرد، ا ز عقلاني بودن و حقا نيت آن نمي كاهد. پس ما نبا يد بخاطري مبرا دا نستن خود از چنين اتهام ناحق و نا بجا ي كه به ما مي زنند، بيايم اين اعمال را كه عنوان دفاع از خود را دارد و حق طبيعي هر ملت و مردمي است،  آنطور يكه ديگرا ن ،دشمنان ، مي خواهند بعنوان يك عمل تروريستي بپذيريم و    بگو يم در اسلام چنين مجوزي داده نشده است، و ا ز نظر اسلام مردود است، بلكه ما بايد شجاعانه عنوان كنيم كه دين اسلام با هر گونه سلطه طلبي  ا ز سوي بيگا نگان در روابط بين الملل مخا لف ا ست و استفاده ا ز هر وسيله ممكن را  كه در اختيار دارند و به صلاح مسلمانان نيز  باشد، برا ي د فع و رفع اين سلطه  اجازه داده ا ست.   و اعدوا لهم ماستتعتم  من قوة و من رباة الخيل لترهبون به عدو الله و عدوكم...  ما نبايد  ا ز ترس اينكه تروريست خوانده شويم صورت مسله را پاك كنيم و عنوان كنيم كه ما در اسلام چنين احكامي ، دفاع از خود، دفاع سرزمين، دفاع ا ز ارزشها ي ديني،  نداريم، بر عكس با يد محكم و استوار بايستيم و با ا فتخار بگويم كه اسلام مخالف ظلم و ستم و بي عدالتي است و براي رفع و دفع آ ن مبارزه مي كند. البته اشتباه نشود اينكه مي گويم مسلمانان حق دارند از خود در مقابل  تجاوزات به حقوق و منافع مادي و معنوي ا رزشي شان دفاع كند به اين معنا نيست كه حق دارند حتي نسبت به بي گناهان كه ربطي به قضايا ندارند صدمه بزنند، ، لا يجرمنكم شنآن قوم علي ان لا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقواي، سوره مائده، آيه 8 ،  كاري كه امروز آ مريكا ئيان در عراق،       ا فغانستان و ساير جاها انجام مي دهند كه هيچ دليل منطقي و عقلايي هم ندارد، مانند بمباران هاي كور و بي هدف كه در آ ن هزاران ا نسان بي دفاع و بي گناه به خاك و خون كشيده مي شود، كه ا لبته  ا ز نظر منطق و فلسفه سياسي ها بزي و ماكياو ليستي حاكم بر سياست آ مريكايي ها حاكم است توجيه پذير مي نمايد، اما وجدا ن جمعي بشري آ نرا رد مي كند و قوانين بين ا لمللي نيز آ نرا قبول ندارد، اما به هر حا ل آنهاي كه همه چيز شان كسپ قدرت و سلطه بر ديگرا ن ا ست پا يبند ا خلا ق و ارزشهاي انساني كه به دوروغ   ا ز آ ن دم مي زنند نيست. اما اسلام بر عكس، چه در شرايط  جنگ   يا   صلح      مخا لف اين چيزها است، نسبت به اسراء، معلولين،  سالخورده گان، اطفال و  آ نهاي كه در گير جنگ و مخاصمه نيستند مقررات خاصي دارد  كه حامي حقوق آنها و صدمه ند يد ن آ نها ست وضع كرده است كه تخطي ا ز آ ن علاوه بر اينكه گناه شمرده شده است مستحق مجازا ت دنيوي نيز مي باشد.

 بنظر نوبسنده ا ين نوشتا ر قدرت ها ي زور گو و سلطه با آ گاهي از ا ين موضع اسلام كه پذ يرا ي سلطه آ نا ن نيست در تلا ش اند تا آ نرا تحت هر عنوا ني محكوم كنند تا راه براي سلطه و سيطره شان بر مقد را ت ديگر جوا مع بخصوص جوامع اسلامي هموا ر شود

. بهر حا ل آ نان در يك كلام  با اسلام اصيل كه مدعي اداره اجتماع با شد و در صحنه بين المللي حرفي براي گفتن داشته با شد مخالف اند،آ نان خواهان اسلامي هستند كه مانند بسياري  از ديگر ا د يا ن هم چون مسيحيت و... كه در سيا ست و ا داره جامعه د خا لت متعارض با منافع آ نان نداشته باشد، كه اگر چنا نچه اين خصيصه را ا ز اسلام بگيريم ما نند آ ن ا ست كه روح اسلام را قبض كرده ايم به تعبير امام راحل امريكا با اسلام ناب مخالف   ا ست نه اسلام امريكا يي. پس تا زمانيكه ما اسلام را به عنوا ن يك د يني كه براي زند گي سيا سي و اجتماعي انسانها بر نامه دا رند و زمام هدا يت فرد و جامعه را به سمت كمال مطلوب در دست دارد قبول داشته باشيم،ا ز مخا لفت آ نان نسبت به اسلام و ما، چيزي كاسته نخواهد شد. پس بي جهت خود را به آ ب و آ تش نزنيم كه ما تروريست نيستيم، ما مخالف ترور هستيم و اسلام  آنرا نمي خواهد. ا ما م خميني در منشور ا نقلا ل مي فر ما يد: ما چي بخوا هم و چي نخوا هم صهيو نيستها، و شوروي در تعقيب مان خواهند بود، تا هويت ديني و شرا فت مكتبي م ن را لكه دار نمايند با يد چنگ و دندن آ مريكا را شكست، يا شكست يا پيروزي. سرا ن كفر و شرك همه موجوديت توحسد را به خطر ا نداخته و تمامي مظاهر ملي و قرهنگي و ديني و سياسي ملتها را بازيچه هوسها و شهوتها نموده.  چگونه روا ست كه ما چنين منفعلانه بر خورد كنيم  و در مقابل اين همه زور گويي و سلطه طلبي هاي پايان نا پذ ير آ نان سكوت كنيم و مبارزه طلبي اسلام را براي رفع بي عدا لتي هاي موجود و اصلاح امور در راستاي كما ل و سعاد ت جامعه بشري نا ديده بگيريم و مدعي شويم كه اسلام در مقا بل آ ن بي تفا وت ا ست و يا فعا ليت، جهت رفع و د فع آ نرا نفي مي كند مگر ما آيا ت صريح قران را كه مي گويد هرگيز بيگايگان حق مسلط شدن بر جامعه اسلامي را ندارند. يا آية  كه دستور مي دهد كه خود را تجهيز كنيد براي مبارزه با دشمنان خدا كه قصد سلطه  بر شما را دارد  و بسياري ديگر از آيات و روا يا ت صريحه  ا ي كه ما را به دفاع از خود، جامعه خود، ارزشهاي والاي ديني، نجا ت سرزمين خود و حتي ديگر مسلمانان كه در قلمرو ما قرار ندارند و در فشار و مضيقه قرا ر دارند، من اصبح و لم يهتم  با مور ا لمسلمين فليس بمسلم    كه در جاي خود مشروحا به بررسي آ يا ت و ر وا يا ت  پرداخته خواهد شد.      آ ما  با تو جه به آ نچه كه در  را بطه با معناي ترور و تروريسم بيان شد و ا ينكه ريشه اصلي آ ن بر مي گردد به ا د بيا ت سياسي و فرهنگي عرب، اجمالا معناي آ ن مساوي ا ست با عملي كه با سوء نيت در صدد صدمه زدن به ديگران ا ز نظر سياسي، نظامي، مادي معنوي منظور است، و اينكه در اسلام  آنچه در با ب جهاد، چي ابتدا يي،و  چي  دفاعي هيچ عملي بد ين منظور كه گفته شد و جود ندارد.  نتيجه مي گيريم كه در اسلام ترور به معناي مصطلح آ ن وجود ندارد آنچه كه امروزه ترور نا ميده مي شود مجاز و حق مشروع مسلمانان ا ست و لو غرب به آ ن عنوان ترور را بدهد و آ نرا محكوم بكنند.                      

در همين رابطه، مرحوم استاد مطهري در كتاب جهاد اش تحت عنوان ماهيت جهاد د فا ع در اسلام، در ذيل ايه كريمه، قاتلوا لذين لا يوئمنون با ا لله و ا ليوم الاخر... بيان مبسوطي را    ا را ئه فرموده اند: يكي ا ز مباحث كه د ر ا ينجا وجود دا رد ا ين ا ست كه آ يا ماهيت جهاد  از نظر ا سلام چيست ؟ حقيقت و ماهيت جهاد چيست ؟ د ر ا ين جهت ا ختلا في ميان محققين نيست كه ماهيت جهاد د فاع    ا ست، يعني در ا ين جهت كسي ترد يد ندا رد كه جها د و هر نوع قتا لي و جنگي بعنوا ن تجا وز تعد ي  بعنوان جذ ب كردن ما ل و ثروت آ ن طرف و يا ساير نيروهاي آ نطرف به خود و بعبا رت د يگر جنگ برا ي استخد ا  م نيروها ي اقتصا دي يا ا نسا ني يك قومي بهيچ وجه ا ز نظر ا سلا م روا نيست.   ا ز نظر ا سلا م ا ين گونه جنگها نوعي ظلم است. جها د فقط بعنوا ن دفاع و د ر وا قع مبارزه با يك نوع تجاوز ا ست و مي تواند مشروع باشد. ا لبته شق ثا لثي هم وجود دارد كه نه براي جذ ب و استخدا م نيروها باشد و نه براي د فع ا ز خود يا ا ز يك ا رزش ا نسا ني، بلكه براي بسط يك ا رزش ا نسا ني باشد كه بعرا بحث خواهد شد. بنا بر ا ين در ا ين كبراي كلي هيچ اختلافي نيست كه جهاد و جنگ بايد بعنوان دفاع باشد، اختلافي كه هست اختلاف صغروي است، يعني اختلاف در ا ين است كه دفاع ا ز چي ؟.                                                                                                                                       

در ادا مه مرحوم استا د به بيا ن انواع جها د ا ز نظر اسلام مي پردازد:  بعضي ها ا ينجا نظر شان محدود است ميگويند يعني دفاع ا ز شخص خود، جنگ آ نوقت مشروع است كه انسان چه بعنوان يك فرد و چه بعنوان يك قوم و ملت بخواهد ا ز خودش و ا ز حيات خودش دفاع كند. پس اگر قومي يا يك ملتي حياتش از ناحيه ديگري در معرض خطر قراز گرفت اينجا دفاع ا ز حيات امريست مشروع..... يا دفاع از ثروت اش، اسلام ميگيد: المقتول دون اهله و عياله شهيد... پس دفاع ا ز ناموس هم مانند دفاع از جان و مال است بلكه بالا تر است، دفاع ا ز شرافت است، دفاع ا ز استقلال براي يك ملت قطعا امري مشروع است. پس در صورت كه يك قوم بخواهد يك ديگر را... تحت قيمومت خودشان قرار بدهد و اين ملت بخواهد ا ز استقلال خودش دفاع كند و دست باسلحه ببرد كاري مشر و ع و بلكه ممد وح و قا بل تحسين انجام داده است... لذا نظريكه بعضي مسيحيان ميگويند دين بايد طرفدا ر صلح باشد نه طرفدار جنگ، و جنگ مطلقا بد ا ست و صح مطلقا خوب ا ست، حرف بي موردي است. جنگي كه بعنوان دفاع باشد نه تنها بد نيست كه بسيا ر هم خوب ا ست و جزء ضرورتهاي حيات بشر است قرآن كريم ميگويد: لولا د فع الله ا لنا س بعضهم ببعض لفسد ت الارض. يا جاي ديگر مي فرمايد: لو لا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهد مت صوا مع و بيع و صلوات و مساجد يذ كر فيها اسم الله . با ز در جا ي ديگر مرحوم استاد بحثي را تحت عنوان دفاع ازحقوق انسانيت مطرح مي فرمايد:  يك مطلب در اينجا وجود دارد و آن اين است كه: كه ايا آنچيزي كه دفاع از آن مشروع ا ست منحصر ا ست باينكه حقوق خودي يك فرد يا حقوق خودي يك ملت ا ز ميان برود، منحصر به همين است يا در ميان اموريكه دفاع  از آ نها واجب و لازم ا ست بعضي ا ز ا مور ا ست كه ا ينها جزء حقوق فرد يا حقوق ملت خاص نيست، بلكه جزء حقوق انسانيت است، پس ا گر حث انسا نيت در يك موردي مورد تهاجم قرا ر بگيرد جنگيدن به عنوان دفاع ا ز حقوق انسايت چه حكمي دارد ؟ آ يا مشروع ا ست يا غير مشروع ؟.                                                                                                        

در ادامه استاد ميان حقوق فرد و خود فرد  يك تما يزي را بيان مي كند و مي ا فزا يد: د فاع   ا ز حقوق انسانيت ا ز د فاع ا ز حقوق فردي و قومي مقد م تر ا ست: مثلا آ زا د ي ا ز مقد سا ت بشري بحساب ميايد، آ زا د ي مربوط به يك فرد و يك ملت نيست حالا ا گر آ زا دي در جا يي مورد تهاجم قرا ر گرفت... ا زا دي جزء ا ز حقوق عمومي همه انسانها ا ست، آيا د فاع كردن از اين حق انسايت مشروع است يانه ؟..... گمان نمي كنم كسي ترديد بكند كه مقدسترين اقسام جهادها و جنگها جنگي است كه بعنوان دفاع از حقوق انسانيت صورت گرفته باشد.         

مطلبي را تحت عنوان مقدس ترين دفاع ها آورده است:  دنيا ميگويد جنگيدن هر وقت كه بعنوان دفاع باشد مقدس است، اگر دفاع از خود باش مقدس  است و اگر دفاع از ملت با شد مقدس تر است، چون جنبه شخصي مي يابد و به جنبه ملي گسترش مي يابد و انسان تنها از خودش دفاع نمي كند، ا ز ديگران هم كه همان افراد ملت خودش باشد دفاع مي كند، اگر از حدود ملي به حدود انساني برسد از آنهم يك درجه مقس تر است.                                    

در ادامه استاد باين مطلب اشاره دارند بحث در مشروعيت و عدم مشروعيت نيست همه دفاع مشروع ميداند اما بحث بر سري مصداق دفاع مشروع است، در كبراي كسي ترديد ندارد بلكه نزاع در صغراي است كه مصداق دفاع مشروع كدام است. استاد در ادامه مباحث خود اشاره به بحث امر به معروف دارد كه به عقيده ايشان از نوع دفاع مشروع است. به بيان ايشان يك امري كه تعلق دارد به بشريت، يعني به مصلحت بشريت، يعني آ نجا كه خوبيها و بديها دو دسته مي شوند و دسته خوبيها بايد در احتماع بر قراز بشود و دسته بديها بايد از اجتماع برود... اين حق معنوي تعلق دارد به انسانها، آيا ما اين جهاد را بايد محكوم بكنيم يا بايد مقدس اش بشماريم ؟ ا لبته بايد مقدس اش بشماريم چون دفاع از حقوقانسانها است.                                                                                                                           

در ادامه ايشان به مساله آ زادي مي پردازند و آ نرا نيز ا ز زمره حقوق مقدس كه بايد از آ ن دفاع شود بحساب مي آ ورند.  جنگ براي حقوق انسانيت مشروع و مفيد است. بعد به عنوان يكي ا ز مصاديق حقوق انساني كه بايد از آ ن دفاع شود، مساله دعوت به توحيد را بر مي شمارند، ا لبته ايشان بخاطري بعضي شبهات كه احيانا ممكن است مطرح شود به توضيح اين مساله مي پردازد كه منظور ا ز اينكه مي گويم دفاع ا ز توحيد در اسلام به عنوان جهاد مطرح شده است، معنا اش ا ين كه جهاد براي دفع و رفع موانع ايمان به توحيد ا ست و الا اينرا همه قبول دارند كه ايمان اجبار بردار نيست برعكس مساله ازادي كه آ نرا بزور مي شود به مردم داد، اما ايمان را نه، پس دفاع ا ز توحيد به معناي دفع و رفع موانع ا يمان به توحيد است به يك حق انساني كه همه حق دارند كه ا ز هدايت الهي برخوردار باشند.  اروپائيان به اين جور مسايل بعنوان يك سلسله مسايل شخصي و مسايل غير جدي در زندگي نكاه مي كنند مثل تقريبا دسوم كه هر ملتي حق دارد هر رسمي براي خودش مي خواهد انتخاب بكند پس ولو بعنوان قطع ريشه فساد  حق نداريم با شرك مبارزه كنيم زيرا شرك فساد نيست، توحيد يك مساله شخصي ا ست.

بعد استاد به اين مطلب اشاره دارند كه جنك براي ا زادي و دعوت و رفع مانع تبليغ باز هم ا ز حقوق انساني است.  بله اين هم جايز است اين هم باز جنبه دفاع دارد اينهم جزء آ ن جهاد هائيست كه ماهيت آ ن جهاد ها در واقع دفاع است. در ادامه بحث را به ايه لا اكراه في الدين مي برد كه آيا معناي اين ايه در تنافي با دعوت و جهاد در راه آ ن نيست ؟ در جواب مي فرمايند دين اگر به معناي عقيده باشد كه معناي درست هم همين است، عقيده دوقسم است يكي عقيده اي كه از روي فكر و تفكر حاصل شده است يكي عقيده اي كه با تقليد بي فكر جا افتاده است، در اسلام مارزه با چنين عقيده اي كه از روي جهل و ناداني بوجود آمده باشد باز بعنوان حق انساني است كه بايد براي آن مبارزه نمود و چنين ادمي را هدايت نمود. پس منافات ندارد با آيه، اين برگشت دارد به مبارزه براي ازادي فكر كه بتواند طريق حق را بيابد كه حق هر انساني است كه از گمراهي نجات يابد . در ادامه بحث استاد مفصلا به اين مساله پرداخته اند كه بعضي ادعا نموده اند كه ايات جهاد كه ما انها همگي مربوط به دفاع دانستيم، نسخ شده است، جواب كه استاد از اين ادعا داده اند اين است كه نسخ در شريعت بي ملاك و معيار نيست بلكه تابع معيار مي باشد، حقيقت نسخ اين است كه آ يه بعدي كه ناسخ آيه يا آ يات قبل تصور مي شود بايد كاملا با آ ن در تنافي باشد، و در مجموع آ يات مربوط به جهاد يا دفاع در اسلام اين نسخ را نداريم بلكه انچه مي شود در مورد آ يات گفت اين است كه نسبت آ يا ت به هم نسبت اطلاق و تقييد است يا عام و خاص ا ست به نحوي كه قا بل جمع اند، نوعا وجه جمع به  اين است كه ايا ت كه ايهام لغو جهاد را دارد حمل مي شود بر شرا يط خاص ا ز قبيل ضعف مسلمانان در دورانهاي خاص يا مربوط مي شود به عهد و پيمان يا صلح و غيره... كه بعد از فتح مكه وقتي مسلمانان و پيامبر ديدند كه توان مقابله با مشركين را دارند و نيز اينكه ثابت شد كه مشركين بر سري پيمان شان نمانده اند و نقض عهد نمودند اعلان جهاد شد و اين امر براي هميشه باقي است و مخصوص زمان و مكان خاص نبوده و نسيت منتها در مسئله ابتدا يي آ ن ميان فقها ا ختلاف است و ا ما از آ نجاي كه ما و بلكه تمامي فقها جهاد را يك امر دفاعي دانسته اند به حكم عقل و شرع هميشگي خواهد بود و تمام عقلاي عا لم ضرورت آ نرا تصديق دا رند منتها ا ختلاف بر سري مصاد يق آ ن ا حيا نا، وجود دارد كه در ا ينجا ما نظر اسلام را مي خواهيم بيان كنيم و در اسلام بنا بر آ نچه كذ شت تمام مسائل حياتي كه مربوط به ارزشهاي جمعي، فردي و ملي بنا بر مصالح و ضرورت لازم وواجب است. پس مسله ترور و تروريسم كه معناي تام آ ن تجاوز به حدود ديگرا ن بخاطري منافع مادي دنيايي است در اسلام وجود ندارد و آ نچه مسلمانان در دفاع از جان، مال، سرزمين، ارزشها ي ديني دفاع از كيان اسلام، دفع و رفع تجاوز، ظلم ها و ستم ها ا نجام مي دهند بر عليه عاملين ا ين قبيل مسايل ا رتباطي با ترور و تروريسم ندارد و حق مشروع، قانوني ا ز نظر عرف بين اللمللي و منطبق با عقل سليم نيز مي باشد.

يكي ا ز كساني كه  مقا له اي  را   در را بطه با مسئله ترور و ترويسم ا ز زا ويه درون مذهبي شيعه، بحثي را تحت عنوان، دفاع مشروع، ترور و عمليا ت شها د ت طلبا نه در    مذ هب شيعه نويشته ا ست، اقاي داود فيرحي است. ايشان در مقا له اش ظهور اين پديده در جهان بدو ا نگيزه و علت منوط دانسته است. ا لف، روانشنا ختي، ا جتماعي و سياسي، ب. ديدگاه ها و ادله مذهبي. بنظر مي رسد كه ا قاي فيرحي مانند بسياري ا ز نويسنده گان ديگر در جهان به تبع جوي حاكم بر فضاي تبليغاتي دنيا  و تحت تا ثير آ ن بحث معارضه و بر خودرد با بيگانگان را  ا ز سوي مسلمانان   ، به ا ستثنا ي عمليات شهادت طلبانه، با  تسامح   بعنوا ن  ترور و ا نتحا ر ياد كرده است كه ا ين خود يكي ا ز اشكالات بر بسياري ا ز نويسنده گان ما در جهان اسلام است كه نا خواسته با ا د بيات غربي به تحليل مسا يل مي پردازند: تبيين هاي علي، عمليات استشها دي مسلمانان را در زمينه عمومي تروريسم انتحاري، ا ز 1980 تا كنون تحليل مي كنند، طبق ا ين تحليل ها. هرچند عمليات استشها دي مسلمانان قابل توجه است، اما تروريسم انتحاري نوين، هرگيز به بنياد گرايي اسلامي محدود نمي شود، بلكه عمليات استشهادي مسلمانان فقط ا ز آ ن ا ست.

ملاحظه مي شود كه ا يشان به عنوان يك متفكر در جهان اسلام در تحليل خود پيرو عرف     را ئج در تحليل ها، ا ز ا د بيات كه محصول فرهنگ سياسي غرب ا ست ا ستفاده كرده ا ست. در حاليكه پيشتر ياد آ ور شديم كه ما در ا د بيا ت سياسي ا سلام ترور و ترويسم به معناي غربي آ ن را نداريم، ا نچه در اسلام داريم عنوا ن جها د ا ست كه هم در نوع  ا بتدايي آ ن و هم نوع  دفاعي آ ن، به معناي ديگر ا ست  و عقلاي عالم اعم ا ز مسلمان و غير مسلمان مشروعيت آ نرا قبول دارند و حتي خودي آ نهاي كه معارضه، برخورد، و مقاومت مسلمانان را در برابر تجاوزات بي عدا لتي ها، ظلم و ستم هاي د نيا ي استكبار عليه ديگران را  به عنوان ترور محكوم مي كنند، اصل دفاع را بهرعنوان  يك اصل عقلايي و مورد قبول در عرف بين ا لمللي قبول دارند، اما چون اين حركا ت از سوي مسلمانان در تضاد با ميافع ا ستعماري آ نان قرا ر دا رد آ نرا ترور تلقي مي كنند. وا قعيت اين است تمام انچه امروز در جهان اسلام ا ز سوي مسلمانان در برا بر بيكانگان و دشمنان مسلمانان، انجام مي شود ماهيت دفاعي دارد نه ترور و تروريسم كه ماهيت مافيايي دارد. پس ما با يد دقت كنيم كه در نوشتار، تحليل هاي خود و بحثها تحت تاثير جوي مسموم موجود قرا ر نگيريم و آ ب به ا سيا ب دشمن نريزيم، بايد شجا عانه بدون حراس ا ز هيا هوي رسانه هاي ا ستكباري و صهيونيزم بين ا لمللي، ا علان كنيم كه انچه ا مروزه در جهان اسلام ا ز سوي جنبش هاي اسلامي، ا فرا د موئسسا ت و غيره... رخ مي دهد ما هيت دفاعي دارد، ا لبته يك نكته را ا ين جا بايد روشن سا زيم و آ ن ا ينكه بعضي ا ز حركا ت ضد  ديني در د رون جهان اسلام عليه خودي مسلمانان ا ز سوي بعضي ا ز فرقه هاي ضاله كه در حقيقت آ لت دست همان استكبار بين ا لمللي ا ست و بنام فلان مذهب عليه مذهب ديگر انجام مي شود  مشروعيت ندا رد و كاملا مافيايي و جنا يت كارانه ا ست، يا برخي اعمال خشن ا ز برخي بنام اسلام عليه ا فرا د عادي و بي گناه ا ز نظر اسلام مردود است و بعقيده ما تمام اينها جهت بد نام كردن اسلام ا نجا م مي شود و با زهم تحت تاثير سيا ست ها ي دشمنان ا سلا م برا ي توجيه د خا لت هاي بي مورد و غا رت گرا نه شا ن در جهان اسلام صورت مي گيرد.

در همين ز مينه كه ذكر ا ش ر فت،، ماهيت دفاعي داشتن  حركات ضد غربي ا ز سوي مردم  مسلمان   و جنبشهاي اسلامي در جهان اسلام ،  يكي ا ز نويسنده گان غربي،، گراهام، فولر،  در كتا ب ا ش، ، آ ينده اسلام سياسي،، مي گويد: چرا اين همه ضد يت با غرب در جهان اسلام و جود دارد ؟ بعد در يك تحليل جا لب و كم نظير اظهار مي دا رد كه ا نچه امروز ما در جهان اسلام ا ز ضد يت با غرب ا ز سوي مردم مسلمان و جنبشهاي اسلامي مشاهده مي كنيم، نتيجه قرنها كشمكش  بين غرب شرق،  به خصوص جهان اسلام  كه در آ ن اجحا فا ت، ظلم ها تجا وزا ت و غيره... مي باشد كه ا گر ا ين مردم مسلمان هم نبود با زهم ا نچه ا لان در رخ دا دن است و رخ داده است، طبيعي بود كه رخ دهد.  اين نويسنده در جاهاي عديده اي ا ز كتاب ا ش ا ز جمله سه فصل آ ن كه توسط نگارنده اين مقا له مطالعه و ترجمه شده است به آ نچه گفته شد اعتراف دارد.

 نگا هي گذرا به تا ريخ تحولا ت معاصر در جهان اسلام و وا كنشها نسبت به  آ ن:

تر ديدي نيست كه جهان اسلام در مسير تا ريخ، بخصوص در يك صد سا ل ا خير تحولا ت شگر ف و قا بل ا ز نظر سياسي، اجتماعي در روا بط بين ا لملل را ا ز سر گذرا نده ا ست كه مهمترين ا ين تحولات ا ز مقطع خاتمه جنگ ا ول جهاني، فرو پاشي ا مپراتوري عثماني و در نها يت قطعه قطعه شدن پيكره كشور اسلامي بد ست فا تحان جنك و تصويب مصوبه خسارت با ر قيمو ميت ا ين كشورها بر بسياري ا ز سر زمين هاي اسلامي ما نند عراق، سوريه لبنان، فلسطين  ا ردن و مصر... كه جداي ا ز خسا رت هاي مادي و جلو گيري ا ز تحول در را ستاي پيشرفت و توسعه واقعي، نوعي تحقير و سر شكستگي غير قا بل تحمل را بر مردم مسلمان كه ز ما ني مقتدر ترين ا مپرا توري جهان را بوجود آ ورده بودند و تقريبا  ا كثر مناطق جهان تحت سيطره آ ن قرا ر د ا شت، تمدني مبتني بر عدا لت، سعا د ت، پيشرفتهاي شگرف در زمينه علوم مختلف ا ز قبيل عرفان، فلسفه، كيهان شناسي، و تا حدودي پيشرفتهاي صنعتي، فنون نظامي، خد ما ت رفاهي مبتني روح تعاون واخوت اسلامي كه ا وج آ ن در فاصله قرون 9 م./ و 3 هجري. تا 11 و حد اكثر تا قرن 13 هجري بود. ا ين دورا ن با ظهور      دا نشمندا ن بزرگي، در شاخه هاي مختلف علوم، نظير جا بر ابن حيان، خوارزمي، را زي، خيام،   فارا بي، ا بوريحان بيروني، اخوا ن ا لصفا، ا بن سينا   و.... مصادف بود  كه به ا عترا ف دانشمندا ن جهان ، آ دام متز، تمدن اسلامي قرن چهارم هجري را دوره ،، رنسانس اسلامي مي خوا ند... و نهضت ترجمه، دارا ي اساس و بنيان نظري مستقلي بر مبناي فرهنگ و تعاليم اسلامي بود، همچنانكه در بسياري ا ز موارد، افزوده هاي علمي و ا بتكارات آ نان در تاسيس و بنياد گذا ري شاخه هاي مختلف علمي و ا ختراعا ت ناشي آ ز آ ن بود و  تمدن ا مروزي بشريت تا حدودي زيادي مرهون همان مردم در سايه رهنمود  دين مبين اسلام مي با شد، د يني كه ا ز يك قوم وحشي بيابان گرد بي فرهنك و دا نش، غرق در خرا فات و تعصبات جا هلي و... چنين ا نسانهاي با چنين آ ثاري ا ز عظمت وافتخاري  كه ذكر آ ن رفت بوجود آ ورد. . و نيز برا ي مزيد اطلاع مراجعه شود به مقاله دكتر اصغر ا فتخاري، مرز هاي گفتماني نظريه اسلامي امنيت، گذر ا ز جامعه جاهلي به جامعه اسلامي، فصلنامه مطا لعات راهبردي سال هفتم، شماره سوم، پائيز 1383.                                

تصور كنيد چنين مردمي به يكباره ا ز آ ن همه عظمت به ا ين وضعيت ، تحت قيمو ميت، توسط اجانب قرار گرفته اند چه حا لي پيدا خواهند كرد. ا ين ا وضاع رقت بار باعث شد كه مسلمانان بياد عظمت ا ز دست رفته ا فتند و خواها ن باز گشت به اسلام كه در ا ثر بي كفا يتي حكام نا لايق و خود كامه و بدور ا ز اسلام  شوند. ا ز طرفي تحقير و فشار بي حد حصر استعمار گران غربي، ا وضاع فلاكت بار معيشتي مردم كه در اثر چپاول ثروتهاي مادي سرزمين هاي شا ن توسط ا ستعمار گران بوجود آ مده بود، متفكرين و ا نديشمندا ن جهان اسلام را وا دا شت كه راه چاره اي برا ي ا ين و ضعيت بيابند، اين بود كه جنبش هاي مردمي بر گرفته ا ز تعا ليم اسلام: الاسلام يعلوا و لا يعلي عليه،  ا ن ا لعزت لله و للموئمنين، يرفع الله ا لذين آ منو، و... عمد تا تحت رهبري علما و روشنفكراني چو ن سيد جما الدين ا فغاني، مراجع ديني و جان بر كفان متد ين ا ز ميان مردم مسلمان، مبارزه برا ي خاتمه دادن به ا ين و ضعيت ا سف با ر آ غا ز گرديد كه در نتيجه با خفت و خوا ري تمام اشغا ل گرا ن و استعمارگرا ن را ا ز سرزمين هاي اسلامي بيرون را ند ند ، اخراج خفت بار انگلسي ها از افغا نستان و ديگر كشورهاي اسلامي...،                                      .                                                               

 ا گر چه  ا ين كا ر هزينه ا ي جبرا ن نا پذيري را هم در پي دا شت. ا ما در ا ين ميان آنچه  ا اهميت دا شت، كه در ا ين مقا له نيز تلا ش مي شود به ا ثبا ت آ ن پرداخته شود، ا ين بود كه گفتمان مدا فعين ا سلام،  عزت مسلمين و رها يي ا ز ا سا رت ا جا نب د ر آ ن ز ما ن  بنحوي يك پا رچه متمركز بر جنبه جهادي ا ين فعا ليت ها و ضرورت آ ن به عنوان دفا ع مقدس بود ثمر نيز د اد. اما بماند اين مسله كه اوضاع جهان اسلام بعد اخراج استعمار گران بازهم بهبود نيافت، عوامل آ ن چه چيزهاي بود كه جاي طرح آ ن در ا ين مقام نيست، اجمالا  اشاره مي كنيم كه ا فتادن حاكميت سياسي بدست افرادي سيكولار مسلك و ملي گرا ها كه  پس مانده هاي مزدور همان استعمار بشمار مي رفت و در ادامه به ا ين چاكر منشي ا دامه دادند و نيز كوتاهي يا بي تجربه گي علماء ،مثلا جريان مشروطيت در ا يران و ا فغا نستان و...، كه  پرچم دا را ن مبارزه با ا ستعمار خارجي  و استبداد داخلي بودند  و... را مي توان ا ز عواملي موثر در آ ن شمرد.                                                                                                                            در  شرا يط ا مروزي كه گفتمان دفاع ا ز اسلام و عزت مسلمين عوض شده و به صورت  انفعا لي و محافظه كارا نه در آ مده است كه ا گر ا ين شيوه گفتمان، در دفاع اسلام ا دامه يا بد نه تنها آ ن ثمره اي را كه گفتمان دفاعي پيشين د ا شت نخواهد دا شت كه اوضاع بد تر نيز خواهد كرد. در دوران كنوني جهان اسلام در قا لب ا نديشه اسلام گرايي بزركترين خطر را متوجه استكبار جهاني به سر كردگي آ مريكا نموده: فرو پاشي و متعقب آ ن به پايان رسيدن نظام دو قطبي ساختار سيستم بين المللي را با تحولات گسترده اي رو برو ساخت. استقرار نظام نين به شرايط و عوامل متعددي بستگي داشت و بازيگران صحنه بين المللي تالش كردند تاثير تعيين كننده اي بر اين فرايند داشته با شند.        آ مريكا به عنوان تنها ا بر قدرب برجاي مانده كشيده با استفاده ا ز فرصت هاي ايجاد شده بر اثر فروپاشي بلوك شرق و نيز مشروعيتي كه از مقابله با تجاوز گري عراق به دست آورده بود نظم حهاني را مستقر سازد.

بنا بر اين در حا لي كه آ مريكا از منابع مادي لازم براي استقرار هژموني جهاني خود بر خودار بود ولي در دو عرصه داخلي و خارجي با موانع رواني روبه رو گرديده و نتوانسته بود بر تري خود را نهاينه نمايد. به نظر مي رسد  واقعه 11 سپتامبر فرصتي طلايي در اختيار طرفداران استقرار هژموني آمريكا در عرسه بين المللي كه كمتر ا ز يك سا ل بود زمام امور را واشنگتن در د ست گرفته بودند قرا ر دا د. آ نها به سرعت ا ين تهديد بزرگ را به فرصتي استثنا ئي تبد يل نموده و كو شيد ند ا ين بحرا ن را به بهترين شكل مديريت نمايند. رفتار امريكا در طول اين مد ت در جهت حل معضلات پيش گفته قابل تبيين و درك ا ست. پس از 11 سپتامبر مقابله با وضعيت با صطلاح تروريستي تهديد كننده نسبت به  منافع امريكا در جهان و منطقه به عنوان دكترين سياست خارجي امريكا و دكترين امنيت ملي آ ن كشور تثبيت ده ا ست به نظر مي رسد اين مفهوم تا كنون ا ز لحاظ افكار عمومي داخلي ا ز كارا يي لازم بر خوردار بوده ا ست به گونه اي كه تا قبل ا ز 11 سپتامبر دولت امريكا ا ز محبوبيت چنداني بر خوردار نبود و لي پس ا ز آ ن تا 70 درصد مردم امريكا از رفتار خارجي دولت خود حمايت مي كنند.  

امروزه در نظر غر بيها  ا سلام و تروريسم دو روي يك سكه معرفي مي شوند. مستشرقا ن سا لها پيش  ، ا ز روي  حقد، كينه توزي و مغرضا نه ، مسئله گسترش اسلام با زور شمشير را مطرح ساختند و     عوا مل متعددي مثل، روا يتها ي جعلي و دروغين در تاريخ اسلام، مورد نظر آ نا ن و طرح چنين مسائلي باعث  مي گردد كه از سويي، كشتا ر و حشيانه مسلمانان در جنگهاي صليبي ا ز سوي اروپا ئيان به فراموشي سپرده شود و نسل كشي صربهاي نژاد پرست در بوسني و هرزگوين نا ديده گرفته شود و از ديگر سو  در مورد مقاومت فلسطينيان و لبنان در برابر اسرائل ، غاصب و متجاوز و نژاد پرست ، نا ديده گرفته شود و بعضي حركت هاي كه عليه عيا شا ن به ا صطلاح جهانگرد در بعضي ا ز جاهاي جهان اسلام صورت مي گيرد به عنوان تروريسم بر جسته نشان داده شود تا سر پوشي با شد بر جنايا ت خودي شا ن و رژيم هاي تحت ا لحمايه و مزدور شان در منطقه كه بدستور همانهاي كه د م از مبارزه با به اصطلاح تروريسم مي زنند، چه جنايتهاي راكه مرتكب نميشوند.                                                                      

ا لبته اين كه ما فقط غرب را  در اينكه به اسلام گرايي عنوان تروريسم مي دهند متهم كنيم دور ا ز وا قعيت خوا هد بود: بعد ا ز پيروزي ا نقلاب اسلامي در ا يران و جريان جنگ عراق عليه ا يران، رسانه جمعي كشورهاي عربي حامي رژيم صدام نقش عمده اي را در زدن اتهام تروريسم به ا نقلاب اسلامي  ا يفا كردند و چون ا ين انقلاب ا ز نظر موا فقان و مخا لفان مهمترين دستاورد بيداري اسلامي در جهان اسلام بود، مرحله اتهام تروريسم به طور كلي به بيدا ري اسل امي  نيز زده شد و عده اي در دا خل جهان اسلام  ا ز همرا هي ترور يسم با حركت اسلامي خوشنود بودند و عجيب ا ست كه ا ين خوشنودي در آ نها دو تا ثير متضاد داشت: 1 هرا س ا ز بيدا ري اسلامي، نما دها و نشانه هاي آ ن به عنوان عناصر خطرناك 2 سازمان دا د ن به عمليات تروريستي از سوي بعضي گروهها براي رسيدن به اهد ا فشا ن.     بنابر ا ين آ نچه در ا ين قسمت تحت عنوان ا وضاع كنوني جهان اسلام مطرح گرديد، ا ين مسا له را به ا ثبا ت مي رساند كه تا ريخ دا رد تكرا ر مي شود، همان سرنوشت دورا ن استعمار يك با ري د يگر تحت عنوان جديد، ا ستعمار جديد و نو ا مپرياليزم غرب، به خصوص در جهان اسلام رخ دا ده ا ست. مردم مسلمان به طرق مختلف تحت فشا ر گذا شته مي شوند بعنوان مثا ل، لشكر كشي به ا فغانستان تحت عنوان مبا رزه با تروريسم، لشكر كشي به عرا ق تحت عنوان سرنگوني صدام و رژيم مخوف ا و، تهد يد ا يرا ن به عنوان  حا مي به ا صطلاح تروريسم، تحت فشا ر قرا ر دا دن سوريه، حزب الله به جرم مقاومت در برا بر اشغال سرزمين شان و...در حاليكه به اعترا ف خودي غربي ها، ا مريكا در بر خورد ا ش با مسا يل مختلف بين ا لمللي با معيا ر دوگانه عمل مي كند آ نجاي كه منافع ا ش ا يجا ب كند مشوق هر گونه جنايتي است به عنوان نمونه همين رژيم صدام در طي چندين دهه كه در را ستاي منافع امريكا حركت مي كرد خوب و ا جا زه دا د تا ا نقدر جنا يت كند كه ديگر آ بروي  آمريكا در دا خل و خارج نزد ا فكار عمومي ا ز بين رفت، ا قدام به بر د ا شتن صدام نمود كه همين كار را در جريان تجاوز صدام به كويت نيز مي توا نست بكند ا ما نكرد چون هنوز صدام را نيا ز دا شت، در مورد طا لبا ن در ا فغا نستا ن عين همين قضيه رخ داد: امريكا تا ز مانيكه طالبان با منافع امريكا در نيا فتاد متعرض اش نشد د ر حا ليكه چه ظلم هاي در حق مردم مظلوم ا فغا نستا ن نمود ند، خودي امريكا ئيان طا لبان را برا ي تا مين منا فع شان بوجود آ وردند كه عبا رت بود ا ز عبور خط لوله نفت به صورت ا من ا ز مسير           ا فغا نستان، ا ين امريكا آ نقدر ا ز حقوق بشر و احترام به آ ن بدور ا ست كه سالها ا جازه دا د صدام مردم عرا ق را شكنجه و قتل عام كند يا    طا لبا ن  قريب به پنج سا ل مردم ا فغا نستان را با ا يده نژا د گرا يا نه، ضد ديني و اسلامي  شا ن، در بد ر سا زد، تمام اينها براي امريكا با ندازه زره اي ا ز منا فع مادي ا ش اهميت ندا شت، امروز چگونه با بي شرمي ا دعا مي كند كه برا ي آ زا د ي مردم منطقه وارد منطقه شده است.                                                                                

ا ين بود اوضاع جهان اسلام كه به نحوي  مضحك بازيچه د ست امريكا و غرب شده  است، بعنوان مثال در جريان جنگ ا ول خليج فارس با و عده فريبكارا نه ا ش مبني بر حل قضيه فلسطين بسياري از كشورهاي منطقه را كه ا ز سياست هاي جا نب دارا نه امريكا ا ز اسرا يل دلي خوشي ندا شتند وا دا ر نمود تا با آ ن همكاري نمايد در حاليكه مدتي كمي بعد ا ز خاتمه جنگ به تمام تعهدا ت ا ش لگد زد، امروز طرح خاور ميانه بزرگ را در دست ا جرا دارد كه در را ستاي همان تئوري جنگ تمدنهاي هانتينونگ كه به عنوان  لوحه راهنماي  سياست خارجي نو محافظه كاران، در امريكا پي گيري مي شود و با مسلمانان بر خورد مي شود، تحت عنا وين مختلف: حمايت از به اصطلاح تروريسم، تهيه سلاح هاي كشتار جمعي، اشاعه دموكراسي، تماما به هدف ضربه زدن به اسلام سياسي كه ما نع ا صلي در برا بر سلطه طلبي امريكا و غرب كه تمدن منحط آ نان را تهديد مي كند و در دنيا در حال گسترش ا ست. پس بر ما ست كه با درايت و تيز بيني گول شعار هاي فريب كارانه و دروغين آ نان را نخوريم، و مكروا و مكرالله والله خير ا لماكرين ،،  و ا ز خود دفاع كنيم و با عوا مل مزدرو آنان در بين خود بر خورد كنيم تا آ نان را از دست يابي به ا ين هدف شوم شان با ز داريم و اين امر مسير نخواهد شد مگر اينكه ما به اسلام اصيل باز گرديم و اصلاح ا مور خود را با الهام ا ز آ ن آ غاز كنيم، با مماشات و تملق نمي توان ا ز ا ين بلاي خا نمان سوز كه غرب دارد بر سري ما مي اورد رهايي يافت را ه منحصر ا ست در اينكه ما از اسلام دستود بگيريم كه مي گويد: قاتلوا في سبيل لله ا لذين يقا تلونكم... سوره بقره آ يه 190، ما لكم لا تقا تلونكم في سبيل ا لله و ا لمستضعفين مي ا لرجا ل و ا لنساء       و ا لو لدا ن، سوره نساء، آ يه 75 . و بسياري ا ز آ يات كه امروزه در مورد مردم ما در جهان اسلام مصداق پيدا نموده است پس چرا مبارزه نكنيم، و امتناع كنيم مستحق ايم آ نچه را كه ا كنون مي كشيم. ا ن ا لله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما با نفسهم، سوره، آ يه،...

نتيجه:  د ر ا ين مقا له تحت عنا و ين مختلف مبا حثي مطرح گر د يد كه در ا ين بخش تحت     عنو ا ن نتيجه گير ي به آ نها ا شا ره مي شود: ترور و تروريسم در ا د بيا ت سيا سي   ا ين زما نه و ر سا نه ها ي جها ن كه عمدة تحت تسلط قد رت هاي سلطه جو فعا ليت مي كنند به صو ر ت گنگ و بي هيچ تعر يف مشخص، در مورد حركتهاي توام با خشو نت كه در  جها ن و جهان ا سلام با ا لخصوص بكار مي رود، بد و ن در نظر گرفتن جنبه د فاعي ا ين حركتها و فعا ليت ها در صورت كه  درست، در را ستاي تا مين منا فع آ نها نبا شد به عنوا ن ترور و تروريسم نگاه مي كنند. ترور و تروريسم در تا ريخ داراي پيشينه د را ز مي با شد بطور يكه شا يد بتو ا ن قد مت آ نرا به قد مت جا معه بشر ي دا نست، ا ما تروريسم به مفهوم امروز ي حد ا كثر ا ز نيمه دوم قرن بيست آ غا ز گر د يد كه ا بتد ا در قا لب ا نديشه  آنا ر شيستي بروز و ظهور يا فت: ا ينها كسا ني بود ند كه مخا لف هر گونه حا كميت و قد رت مر كزي بو د ند و عليه آ ن مبا رزه مي كردند. بعد ا ين شيوه با گسترش ا ستعما ر توسعه يا فت و نما د مقا بله با ا ستعما ر جهت كسب ا ستقلا ل ملت ها شد. در جهان ا سلام كه پد يده  استعمار با رز تر ا ز هر جا ي ديگري د نيا بود مبا رزا ت ضد ا ستعماري با شيوه ها مختلف  آغاز گر د يد. ا ين حركت ها ا ستقلال طلبانه د ر جها ن با ا د بيا ت جها د و د فاع ا ز اسلام و جا معه اسلامي مقرو ن بود تا ا ينكه با مو فقيت ا ين پد يده شوم سايه ا ش از سري ملت ها ي تحت ا ستعما ر بر طرف گرد يد. بعد ا ز فرو پا شي ا تحا د جما هير شوروي سا بق و ا ز بين ر فتن فلسفه تشكيل بلوك غرب و بخصوص ا بر قد رت ما ندن ا مريكا در جها ني بدون ر قيب سنتي ا ش شوروي سا بق، تحث ر قا بت ا قتصا دي مطرح گرد يد و جهان اسلام بخصوص منطقه خاور ميا نه مسلما ن برا ي قد رت ها ي ا قتصا دي جلب توجه نمود كما  ينكه ا ين منطقه در دورا ن جنگ سرد نيز ا هميت فرا وا ن دا شت. ا ما ا ز ا نجا يكه مردم  ا ين منطقه و د نيا ي اسلام مسلما ن بود ند، ا ين تصور د ر غرب پد يدا ر شد كه عمده ترين ما نع برا ي سلطه آ نان بر جها ن اسلام مسلما ن بود ن مرد م و روحيه ضد ا ستعما ري حا كم بر ذ هنيت مرد م مسلما ن آ نا ن را بفكر چا ره ا ندا خت تا ا ين ما نع را ا ز سري را ه بردا رند لذا بود كه بعد سپري شدن جنگ سرد و سقوط مكتب كمونيسم مسئله رو يا  رويي و تهد يد  تمد ن غرب ا ز سوي تمدن اسلام مطرح شد كه در ا ين را ستا  تز برخورد تمدنهاي سا موئل ها نتينتون  بعنوا ن را هنما ي سيا ست آ ينده غرب در مقا بل اسلام پي گيري شد.                                                                                                

حا دثه 11 سپتا مبر ا ين فرصت را كه غر ب سا لها در پي آ ن بود ند بوجود آ ورد و بها نه مبا رزه يك جنگ رسما ا علام نشده اي را در سر تا سر جهان بمنظور  ز مين گير كرد ن حركتها ي ا سلامي آ غاز نمودند كه تا كنون ا دا مه دارد و طرحها ي بعدي مسلما شد يد تر    آ نها در ا ين زمينه هنوز آ شكار نشده ا ست  و لي چشم ا ندا ز و دور نما ي آ ن خطرنا ك بنظر مي ر سد. در ا ين ميا ن در جها ن اسلام نيز تحولا ت و حر كت ها ي مشا هده مي شود جهت مقا بله با ا ين وضعيت كه در ا ين مقا له ا ز آ ن تحت عنوا ن گفتمان دفا ع ا ز ا سلام در برا بر ا تهام تروريست آ فريني اسلام، كه ا ز سوي دو لتهاي غربي و ر سا نه ها ي آ نها تبليغ مي شود. در مقا له در يك مقا يسه بين گفتما ن دفاعي مسلمانا ن در دورا ن استعما ر و اين دورا ن با ين نتيجه منتهي شديم كه گفتما ن دفا عي  فعلي مسلما نا ن بنحوي ا نفعا لي ا ست كه تلا ش دا رند با توجيه آ يا ت و روا يا تي  كه دفاع و جنگ عليه متجا وزا ن را تشويق مي كند، ا ز ا سلام د فا ع نما يند تا شا يد غرب ا ز ا دعاي خود مبني بر تروريست بود ن     مسلما نا ن د ست بر دا رند. د ر ا ين مقا له تلاش شد كه  ا ين گفتمان دفا عي را، با ا ستنا د به آ يات و روا يا ت و رد تو جيها ت مطرح شده ا ز سوي ا ين نوع ا فرا د كه چند نمونه ا ز مقا لا ت و گفتا ر شا ن به تفصيل مورد نقد قرا ر گر فت:، مقا له دكتر سجا دي تحت عنوا ن اسلام و تروريسم بين ا لملل، مقا له دكتر فيرحي تحت عنوا ن د فا ع مشروع، ترور، و عمليات شها د ت طلبا نه و كتاب عطاء الله مها جراني،. كه ا نتقا د عمده بر ا ين گو نه مقا لا ت و نويشته ها ا ين بود:                                  

  ا ينگونه بنظر مي رسيد كه ا ين ها نوعا  بحثها ي شا ن را در قا لب تئوريك صرف  انجام  دا ده ا ند و گو اينكه ا ين بحث ها در خلاء صورت گرفته و نسبت عا لم خا رج توجهي ندا شته ا ند و بر ا ين با ور ا ند كه ا گر ما ا ين بحثها را ا را ئه د هيم در خارج منشاء اثر  خوا هد بود، در حا ليكه ا ين گونه بحثها ي صرفا نظري منشاء ا ثر نخواهد بود و غرب شا يد بهتر ا ز ما ها ما هيت اسلام سياسي را درك كرده ا ند و با توجه با ين در ك شا ن ا ز اسلام سياسي سيا ست هاي شان را طرح ريزي كرده ا ند، هر چند ما اصرا ر كنيم كه ا سلام تروريسم آ فرين نيست در سيا ست آ نا ن تا ثير نخواهد كرد پس بي جهت ا نرژي خود را برا ي قا نع سا ختن آ نا ن صرف نسا زيم آ نان تصميم شا ن را گرفته ا ند، رجوع شود به محتوا ي مقا له  بر خورد تمدنها، طرح خاور ميانه بزرگ و.... نكته ديگر در ا ين نوع گفتمان دفا عي  متا ثير بود ن آ ن ا ز ا د بيا ت سيا سي غرب ا ست كه خيلي در رسيد ن آ نها به ا هدا ف شا ن كمك مي كند چو ن آ نا ن بردا شت شا ن ا ز بحث هاي نظري ما مبني بر ا ينكه اسلام ترور و تروريسم را رد مي كند، ا ين ا ست كه ا ين مقا ومت ها بعنوا ن ترور و تروريسم ا ست كه با دعا ي خود ي تا ن مخا لف اسلام مي با شد پس با يد با آ ن مقا بله شود و كسي حق  اعترا ض به آ ن را ندارد بنا بر ا ين ا ين جنبش ها ي ا نقلابي قر با ني ا ين نوع دفاعيا ت خوا هد بود و غربي ها نيز ا ز هيچ تلا شي برا ي در هم كوبيد ن ا ين جنبشها كه با منا فع آ نا ن مبارزه مي كنند دريغ نخواهد كرد. برا ي اثبات مدعاي خود در اين مقا له به آ يات ورواياتي استناد كرديم كه صرا حتا به مسلما نان اين اذن را مي دهد در هر فرصت و با هر وسيله معقول و ممكن ا ز خود دفع نمايند، نظر يات و آراء فقها را نقل كرديم مبني بر اينكه در شرايط حاضر دفاع از كيان اسلام و منافع جا معه اسلامي ضروري است و نيز نسبت به اين مسله كه در شرايط حاضر بهتر بلكه لازم است بحث تبيين موضع اسلام در را بطه به علما و فقها صا حب نظر و متخصص نسبت به مسائل اسلامي محول شود بجاي اينكه هر كسي و لو از اسلام با ندازه كافي اطلاه ندارد بيايد موضع اسلام را بيان نمايد كه با عث بد فهمي يا احيانا تحريف احكام دين خواهد شد، همانند دوران تقا بل مسلمين با ا ستعمار كه در آ ن بيان موضع اسلام در اختيار فقها بود و لي متاسفانه بر عكس شده: موضع رسمي دين اسلام نسبت به تحولات مربوط به اسلام و مصا لح جامعه اسلامي بدست سياست مداران، روشن فكر نماها افتاده است كه خطري بزرگي است برا ي فهم دين و نقش آ ن در زندگي بشري.                                                                                                          

  در نهايت را ه حل كه در ا ين مقا له برا ي رفع گر فتا ريهاي مسلممين پيشنهاد مي شود ا ين ا ست كه بهتر است ما گفتما ن دفا عي خود را  معطوف به وا قعيت رو يا رويي اسلام و غرب مسيحي سا زيم و به گفتما ن مقا بله با ا ستعمار كه  در دورا ن قبل ا ز ا ين وجود داشت بر گرد يم و با توكل به خدا وند كه و عده نصرت دا ده به يا ري كنند ه گا ن د ين ا ش. ا ن تنصروا ا لله ينصركم. به اميد روزي كه جامعه اسلامي با هوشمندي و فرا ست تمام از اين بلاي بنيان بر ا نداز خلاصي يابد و در سايه تعليمات حيات بخش و سعا د ت آ فرين اسلام عزيز كه فرموده: ا ن ا لعزة لله و لرسوله  و للموئمنين. بسر برند. و ا لسلام علي من اتبع الهداي.

پايان.     

 

 

 

                        .                                                                                                

 

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 11:28 توسط شریفی |

اسلام دفاع مشروع  و تروريسم:

مقد مه:

 بي ترديد يكي از مسائل كه امروزه به صورت وسيع در محافل علمي و سياسي جهان روي آن بحث هاي فراوان صورت گرفته وفعلا از موضوعات مطرح مي باشد مساله تروريسم ا ست. ايجاد جو ترس و وحشت يا قتل و غارت هاي بي دليل و نا مرئي، تهديد و ارعاب از طرق گونا گون  ترور ناميده مي شود. اين روزها ترور ماركي است كه برا ي بسيج افكار عمومي عليه هر فرد، گروه، نظام و مكتبي كه در برابر آمريكا و امپريا ليسم غرب بايستد بكار مي رود. واژه ترور گلوله ي سلاح تبليغاتي غرب ا ست كه بدان امپرياليسم، دشمنان خود را هد ف مي گيرد.

 غرب هميشه از واژه هاي مبهم و محبوب در جهت فريب افكار عمومي استفاده مي كند و از واژه هاي مبهم و منفور براي كوبيدن مجاهدان و  آ زا د يخواهان جهان بهره مي گيرد. از د يد گاه آ مريكا، اخراج دسته جمعي يك ملت و غصب وطن و كاشانه مردم فلسطين، تروريسم نيست، ولي قيام مردم مسلمان فلسطين براي دفاع از خود اعمال تروريستي است، لشكر كشي به گرانادا و باها ما،عراق،ا فغا نستان تروريسم نيست. ولي مقاومت در برابر اشغال نظامي، تروريسم است. زدن هواپيماي مسافر بري ايران در آسمان خليج فارس تروريسم نيست. ولي به گروكان گرفتن جاسوسان امريكايي تروريسم است. هيچكس آدم كشي بي دليل را تجويز نمي كند. هيچكس غارت و تهديد و ارعاب بيگناهان را تشويق نمي كند. ولي هيچكس هم در برا بر اعمال زور وفشار، قتل و غارت و اخراج و زندان و تبعيد بيگناهان، احساس خوشنودي نخواهد كرد.

اما  از طرفي ما در آيات قران بنحوي فراوان داريم كه در مقابل ظلم وبي عدالتي سكوت را جايز نمي شمارد:  ا ذ ن للذ ين يقا تلونكم با نهم ظلموا و ا ن لله علي نصرهم لقدير.  جنايتكا ران كه از موضع ابر قدرت بودن و سازمان ملل و نهادهاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي و نظامي جهاني دست به انواع جنايت مي زنند، از ديكتا تورها حمايت مي كنند، سلاح شيميايي و اتمي در اختيار نوكران مزدور خويش قرار مي دهند، معيارهاي انساني اخلاقي، حقوقي را در مورد انسان هاي مظلوم جهان سوم نا ديده مي گيرد، هرگز نمي توانند مدافع حقوق بشر و مخالف تروريسم خود را نشان دهند.

مسئله تروريسم و مباحث پيراموني آن به خصوص پس از حادثه يازده سپتامبر 2001 عليه ايالات متحده و اينكه اين حملات توسط باصطلاح، تروريست هاي مسلمان سازمان القاعده به ادعاي مقامات آمريكايي انجام گرفته است، بحث رابطه اسلام و تروريسم را در سطح  بين الملل، محافل سياسي و رسانه ها مطرح ساخت. بسياري از اين محافل اسلام را به عنوان د يني كه الهام بخش خشونت و ترور ا ست معرفي نمودند. ا ز سوي  ديگر در جهان اسلام نيز رسانه ها و نويسندگان در ا ين رابطه كتابها و مقالاتي زيادي را به دفاع از اسلام و اينكه اسلام آن طوري كه غربي ها معرفي مي كند دين خشونت و الهام بخش آن نيست، منتشر سا خته ا ند.

  بنا براين مقاله حاضر در پي آن است كه مسله اسلام و دفاع مشروع و ترور و ترور يسم را به بحث بگذارد.

 پس سوال اصلي كه اين مقاله در پي پاسخ دادن به آن است عبارت است اينكه موضع اسلام در برابر ترور و تروريسم چيست و اينكه آيا در اسلام دفاع مشروع معادل ترور است يا خير ؟ و نيز اينكه موضع ما مسلمانان در شرايط حاضر در برابر اتهام تروريستي بودن عمليات و مقاومت در برابر اعمال تجاوز كارانه از سوي بيگانگان و عمال آنان در جهان اسلام جگونه بايد باشد و ايا روند كنوني در دفاع از اسلام در قبال اتهام فوق منطبق با هنجارهاي اسلامي مي با شد ؟.

فرضيه اصلي: در اين مقاله عبارت است از اينكه اولا اسلام دفاع مشروع را در هر صورت و با ابزار هاي ممكنه جايز مي داند و ثانيا انجه امروزه در روند جاري دفاع از  اسلام در برابر اتهام تروريستي بودن فعاليت هاي كه از سوي مسلمان در مقابل اعمال اجحاف اميز و ظالمانه اي كه از  سوي بيگانگان نسبت به امور مسلمانان صورت مي گيرد در حقيقت تحريف اسلام در اين گونه مسايل بشمار مي رود و بيگانه با روح تعالي طلبي اسلام و عزت مسلمين است..

 وا قعيت ا ين است كه مسئله  ا رتباط  اسلام و ترورسيم، كه امروزه  ا ز سوي رسانهاي  مسلط جهان ومحا فل سياسي استكباري  تبليغ مي شود و  دولت هاي سلطه طلب  و ا ستكباري نيز ا ز آ ن در  را ستا ي اهدا ف سيا سي شان بهره بردا ري مي كنند، روي ديگري ا ز سكه ي  رويارويي تاريخي  دنيا ي شرق و غرب مي باشد كه به صورت ماهرا نه و عا مدا نه در شكل تقا بل غرب و تروريسم بين الملل مطرح  مي شود. اين واقعيتي ا ست كه بسياري از نويسندگان غربي به آن اذعا ن نموده اند:

آنچه ما امروز از ترور و خشونت و گراهام فولر، در كتاب خود تحت عنوان آينده اسلام سياسي، مي نويسد: مشخصا ضد يت با غرب شاهد آ ن هستيم چيزي تعجب آ ور و  تازه اي نيست كه تنها پس از يازده سپتامبر 2001 بوجود آمده باشد، بلكه ا ين وضعيت نتيجه دورا نهاي طولاني كشمكش بين شرق و غرب درقا لب استعمارقديم وجديد ، نو امپرياليزم، امروزي ا ست كه اگرا سلام ومسلمانان هم نبود بازهم اين رويارويي وجود داشت.  ا ين يگ نمونه از صدها نمونه اي است كه به آن اعتراف شده ا ست. اما ا مروزه مسئله به صورت ا نحرا في در قا لب  تروريسم بين  ا لملل  ا سلامي در مقابل جامعه بين المللي مطرح مي شود، و از سوي ديگر رسانه ها، گوينده گان و نويسندگان مسلمان در جهان اسلام به دفاع ا ز ا سلام برخاسته اند، در حاليكه و اقعيت مسئله چيزي   ديگر ا ست و آ ن مسئله تقا بل بين ا ستكبا ر و ا ستضعا ف، ا ستعما ر و مستعمره ها وغيره... مي باشد.                 

مقاله حاضر در پي آن است كه موضع اسلام را در قبا ل ترور و  تروريسم كه امروزه ا ز سوي دشمنان اسلام نسبت به فعا ليت هاي مسلمانان در مقابل تجاوزا ت، ظلم ها، و اجحا فا ت كه  ا ز جا نب  بيگا نگان نسبت به مسلمانان و ا رزشهاي اسلامي صورت مي گيرد را بيان نمايد و نگا هي ا نتقا دي به كفتمان دفاعي ا ز اسلام در بر ا بر ا تها م تروريست پروري ا سلام با      ا شاره به آ يا ت و روا يا ت مربوط به تجويز مقا بله  مسلما نا ن در برا بر تها جما ت ا ز سوي دشمنا ن اسلام.

  لذا لازم ا ست  ا بتدا  در يك نگاهي گذ را  و ا جما لي به چيستي ترور وترو ريسم ونظريا ت متفاوتي كه پيرامون آ ن مطرح ا ست  پردا خته شود.  بعد با نگاهي به ا د بيا ت سياسي اسلام در بر خورد با ديگر ملل و ا د يا ن به بررسي ا ين نكته مي پردازد كه آ يا در ا د بيا ت دفاعي اسلام ، جهاد ا بتدا يي و دفاعي ، ا صلا دستوري كه مصدا ق ترور بي هدف و كور،  مصطلح در عرف سياسي روابط بين الملل، بخصوص در پندا ر هاي  قدرتهاي سلطه طلب"  وجود دارد يا خير?.  د ر ادا مه نسبت به معناي گفتمان ا ز نظر لغوي و اصطلاحي در حد  نيا ز در ا ين مقاله توضيحاتي ارا ئه خواهد شد.  بعد با نگاهي   ، انتقادي ،  به محتوا و مضمون گفتمان دفاع ا ز اسلام در برابراتهام تروريست پروري اسلام،  بعد ا ز حادثه  11 سپتامبر 2001  درقا لب  مقا لا ت، نشريا ت و كتبي كه در با ب را بطه اسلام و تروريسم، با تمسك به  بعضي ا ز  آ يا‌ت و روا يا ت كه در ظاهر بر مد عا ي شان د لا لت دارد بدون توجه به دقايق تفسيري ا ين گونه آ يا ت، تقدم و تاخر زما ن نزول، شا ن نزول و د يگر خصوصيا ت مطرح در با ب تفسير قرا ن كريم: از قبيل نزول آ يا ت  در دورا ن ضعف مسلمانان، تقيه، پيشنهاد متاركه جنگ ا ز جا نب طرف مقا بل، عهد و قرا ر  دا د صلح و....  و نيز  روايا ت كه در زمينه وجود دا رد، بدون د قت در جنبه فقه ا لحد يثي آ ن و بحثهاي سندي و رجا لي مربوطه، مطلب نوشته نموده   ا ند  و مي  كنند  با ا ين دا عيه كه ا ز اسلام در قبا ل ا تهام فوق، الهام بخشي خشونت در اسلام ،  دفاع مي كنند.   نتيجه مي گيرند كه اسلام   با ترور و  تروريسم  كه  وا ژه هاي غربي ا ست و ريشه د ر ا د بيا ت سياسي ا سلام ندارد، مخا لف ا ست، كه در نتيجه  خوا سته يا نا خواسته  به رد  فعا ليت هاي مسلمانان كه عمد تا ماهيت دفاعي دارد، در برا بر تجاوزا ت و فعا ليت هاي مخرب بيگا نگان  نسبت به ا رزشها، فرهنگ، منافع مادي و حتي  ا شغا ل سرزمين شا ن ا ز سوي ا جا نب، در داخل  جهان اسلام و خارج ا ز آ ن، مي پردازند.                                                                                          

 و در ادامه به ا را ئه تصويري اجمالي ا ز اوضاع حا ل حاضر در جهان و مقا يسه آ ن با دوران ا ستعمار و  ضرورت  ا ينكه  بحثا ي ا ند يشه ا ي و تئوريك معطوف با شد به علاج نا بسا ما ني هاي موجود درجهان، وبيان ا ين نكته كه ا را ئه بحثهاي صرفا تئوريك تا چه    ميزا  ني توا نسته و يا خواهد توا نست در نگاهي غربيان، بخصوص آمريكائيان نسبت ا سلام تغيير ا يجا د نمايد، به نحوي كه  در بر خورد ها و بر نا مه ريزي هاي سياست خارجي آ ن نسبت به جهان ا سلام  و مسلمانا ن تجديد نظر  نمايد، يا ا ينكه ا ينگونه بحثها هيچ گونه تا ثيري در اين جهت ندا شته و ندارد.

 سپس به بيا ن ديدگاه هاي فقهي صاحب نظرا ن و كار  شنا سا ن مسا يل ا سلامي مي پردا زيم. هم چنين به بيان ا ين مسئاله مي پردازيم كه در عصر حاضر موضع اسلام در برا بر وضعيت كه بر جهان اسلام حاكم است، ا ز نظر دا خلي نسبت به حكام سيا سي وا بسته به بيگا نگان  و برنامه هاي سيكولاريستي و لا ئيكي  آ نا ن در قبا ل مقررا ت و قوا نين شريعت  اسلام، و ا ز نظر بين ا لمللي نسبت به تجاوزا ت، اجحا فا ت و ظلم هاي كه نسبت به جوامع اسلامي ومردم مسلمان  انجام مي شود و نيز واكنش ها مسلمانان   نسبت به فعا ليت هاي ضد ديني و ا رزشي مسلمانان  ا ز سوي آ نها، ، بيگانگان ،   ا ز  طريق نما نيد ه گي ها،  موئسسا ت و ديگر نهادهاي  وا بسته به آ نها، تحت عناوين مختلف در كشور هاي اسلامي به منظور ترويج فحشا و منكرا ت، ا يجاد   تفرقه   ميا ن مسلما نا ن، غارت منابع و ثرو ت هاي مادي ملل مسلمان  و غيره... صورت مي گيرد چيست ؟. در پايان ضمن نتيجه گيري از كل مباحث و ا ستنتاج فرضيه اصلي در ا ين تحقيق مبني بر ا ينكه در اسلام دفاع از منافع مادي و معنوي، ا فرا د مسلمان و جامعه ا سلامي  ا مر لازم و جايز  ا ست و ا ينكه مسئله دفاع در اسلام معادل ترور و تروريسم مصطلح در فرهنگ سياسي غرب   نيست، ا گرچه آ نا ن ، غربيها،  به آ ن به عنوا ن ترور يا تروريسم نگاه كنند، به ا را ئه پيشنهاد مورد نظر خود در مقا له حاضر مبني بر ا ينكه متفكرين و قلم بد ستا ن مسلمان به جاي اينكه بيا يند با بحثهاي انتزاعي صرف كه احيانا در عالم خارج و و ضعيت مسلمانان مثمر ثمر نيست، با تمسك به اسلام اصيل و راستين كه دستورا ت ا ش ضامن سعا د ت  د نيوي و اخروي مسلمانان مي با شد، همانطوريكه در صدر ا سلام به ا ثبا ت رسيد و نيز در دوران هجوم  استعمار به بلاد اسلامي در بيرون   را ند ن آ نان ا ز بلاد اسلامي با سر افگند گي  فرا وا ن انجاميد.                            

  ترور چيست ؟.  وا ژه ترور از كلمه تروريسم، اخذ شده كه به معناي ر عب و وحشت است. ا ين جرم، ا مروز د ر حقوق ا يرا ن كه متخذ ا ز فقه اسلامي ا ست جرم محاربه  ا ست.  محاربه يعني، تجريد ا لسلاح لاخافة ا لناس، جرم محاربه جرم مطلق ا ست و حتي لا زم نيست كه به كسي صد مه يا خسا رت وا رد شود. ا ما خصوصيت ذهني مرتكب و انگيزه، شرط ا ست و با يد قصد تر سا ندن مردم را دا شته با شد و عمل فا عل قا بليت تر سا ندن را دا شته با شد.

 بنا بر ا ين" نتيجه نبا يد با انگيزه خلط كرد. ا لبته ا ز دهه 90 به بعد، تحولي در مفهوم تروريسم ايجاد شد و يكي ا ز تا ثيرا ت ا ين تحول را مي توان در قا نون گذاري جرايي جريد فرا نسه ملا حظه كرد ، 1/ 421 / عكس ا لعمل هاي برا تروريسم با توجه به آ ثا ر و نتايج آ ن تعيين كرده ا ست. توجه دنيا به جرم تروريسم، بيشتر بعد ا ز حواد ث يازده سپتا مبر 2001 ا مريكا و و حشت ناشي ا ز آ ن اتفاق افتاد و با توجه به ا ين و عدم موازنه سياسي در رابط بين ا لمللي، نگرش به تروريسم، كاملا دگر گون شد. ا ين تحول، به قدري سريع بود كه ا ز حد كشورها تجاوز كرد و به سازمان ملل متحد كشيده شد، بطوري كه شوراي امنيت  سا زمان ملل در 12 سپتامبر قطع نامه اي صادر مي كند در حاليكه هيچ احرا زي نسبت به نفس وا قعه و يا عا ملين در دست نبود و صرفا تحت تا ثير تنشهاي سياسي ا ين قطع نامه صادر گرديد. متا سفانه تروريسم با سر كوبي و مقا بله و تلافي، تلا زم پيدا كرد كه ا ين امر منجر به خشو نت مي شود و خشونت تداوم مي يا بد.

 د ر حا ل حا ضر، يكي ا ز مبا حث بحث انگيز بين، منطقه اي و د ا خلي بحث تروريسم     ا ست.  متا سفا نه بحث تروريسم، بيشتر جنبه سياسي به خود گر فته ا ست تا جنبه حقو قي. نخستين  كنو ا نسيون بين ا لمللي در باره تروريسم د ر سا ل 1937، قبل ا ز جنگ جهاني دوم و در زمان حاكميت جامعه ملل سابق به امضا رسيد، گرچه ا ين كنوانسيون هيچ گاه جنبه عملي به خود نگر فت، و لي پا يه گذا ر مفاهيمي در قلمرو تروريسم شد كه تا كنون در حقوق بين ا لملل جرايي حفظ شده  ا ست. كنوا نسيون مذكور داراي دو بخش ا ساسي بود: تعريف و اركان جرم تروريسم و نحوه تشكيل محكمه بين ا لمللي جهت ر سيدگي به جرم ترورييسم بين  لمللي، د لييل عقيم ما ند ن ا ين   كنوا نيسيون، با  آ غا ز جنگ دوم جهاني با فا صله كمي پس  ا ز آ ن بود. 

ترور هميشه از سوي مردم و يا يك فرد متوجه حكومت و دو لت نبوده ا ست بر عكس برخي از حكومت ها بصورت  يك كانون قوي و سازمان يافته ترور در آ مده اند. بر خلاف آ نچه كه تصور آ ن مي رود اين حكومت هاي تروريست كشورهاي كوچكي از قبيل ،ايران، سوريه لبنان، كره شمالي و ليبي،  نيستند بلكه حكومتهاي قدرتمند و بزرگ اقدام به ترور و وحشت مي نمايند. آنان با سارمانهاي اطلاعاتي و جا سوسي خود تروريسم را در دنيا ا شاعه مي دهند و با فعال نگهدا شتن بازا ر خرويد و فروش اسلحه د نبا ل راهها يي هستند كه خون و اشك انسان هاي روي زمين رابراي را حتي خود پشتبان خود قرا ر دهند. تروريست كسيت ؟ تروريست ها مجا هد ين ا فغا ني بودند و يا نيروهاي اشغالگر شوروي ؟ مبارزا ن فلسطني تروريست هستند يا اسرا ئل ؟ به ا قليت سفيد پوست ا فريقاي جنوبي تروريست گفته مي شود يا به اكثريت سياهپوست ؟ ساندينيست ها تروريست هستند يا ضد انقلابيون نيكارا گوئه ؟ اينها و ده ها سئوال ديگر پرسش هاي ا ست كه مطرح مي شود براي انسان،  در محيطي كه هر كس فرد مقابل خود را تروريست ميداند قبل از همه بايد اصطلاح تروريسم مورد بحث و گفتگو قرار گيرد: پيرا مو ن تروريسم نظريات متفاوتي و جود دارد، تروريسم عموما نسبت به اصطلاحات ،، خشونت ،، و آ نارشي، اغتشاش، هرج مرج، كاملا معناي متفاوتي دارد بلكه هم بتوان گفت تروريسم ا ز نيمه دوم قرن نوزدهم بعنوان يك روش مورد استفاده آ نا رشيست ها بصورت ، اقدام به خشونت ، شنا خته شده است.

آ نا رشي در مفهوم كلي قيا م بر ضد حكومت موجود مي باشد. كلمه آ نارشي كه ا ز كلمه فرانسوي وا رد زبان ما شده ا ست، در فرهنگ لغات بصورت د كترين ، ضرو رت از بين رفتن تمام تشكيلات اختناق و فشار و در صدر آ نها حكومت ، بيان گرديده است. تروريسم نيز بصورت يك اقدام خشونت بار سازمان يافته بر ضد گروههاي قدرتمند و بر جسته فشار و اختناق از نظر اقتصادي، سياسي تعريف شده ا ست اما ا ين تعريف، تعريفي كه بتواند بدرد دوست و دشمن بخورد نيست زيرا ترور دولتي در اين تعريف جايي برا ي خود ندارد.                                                                                      

ا گر يك حركت تروريستي داراي يك علت ملي و ميهني باشد در كوتاه مدت به ا بعاد وسيع جهاني ميرسد.  ا رتبا طات جهاني شخص و يا كادر هاي هدف قرار گرفته را نيز جزو همان هدف قرار ميدهد  بدين ترتيب داراي يك قدرت گسترش سريع و زنجيرهي مي باشد. در ترور نفس ترور هدف نيست بلكه وسيله بيسار مهم براي بسهيل به هدف مي باشد. در موقع تجزيه وتحليل اساس اخلاقي اين عمل كه انسانها به بهاي زندگي خود زندگي افراد ديگر را بورطه نا بودي مي كشانند مشاهده خواهد شد كه پايه و اساس اين قبيل اعمال خشونت بار را فلسفه ا عتقادي بسيار عميق و آ رمان والا در سطح بسيار و سيع تشكيل مي دهد. عده اي نيز با توجه باين و يژگي بدون اينكه اهميتي به حق و يا ناحق بودن طرفها داشته با شند صرفا ايده آ ليسم تروريست را مد نظر داشته و تروريسم را بصورت ، رژيم ايده آ ل هاي والا ، تعريف كرده اند. يخصوص اعمال خشونت بار در جنگهاي آزاديبخش، يك نمونه خوب براي اين مسئله مي باشد.  در حاليكه اغلب مردم و تمام تشكيلات و كشورها تروريسم را محكوم مي كنند در عين حال ترور خود را مقدس دانسته و فرد، مردم و ملتهاي كه دست باين عمل مي زنند اعما ل خشونت آ ميز خويش را يك مبارزه بزرگ در راه آ زادي و استقلال خود و مردم كشورشان قلمدا د مي كنند بنابر ا ين نه يك تعريف و نه يك اقدام مشترك بوجود مي آ يد. در نظر اسرائليان فلسطيني ها، در نظر شوروي سابق مجاهدين افغاني، در نظر فرانسويان مجاهدين چاد و از نظر رژيم اقليت سفيد پوست و نژاد پرست آفريقاي جنوبي يك سياهپوست كه خود را برابر با سفيد پوست ميداند و نيز يك مبارزه كه نبرد بر ضد امپرياليسم آمريكا را يك وظيفه براي خود مي داند در امريكا تروريست بوده و هستند اما اين اشخاص و گروهها در چشم اردوكاههاي خويش يك قهرمان ديده مي شوند. از طرفي ديگر تروريسم از زاويه ديد رژيمهاي سياسي نيز بصورت ضامن ا قتدار آ نها در اشكال غير مستقيم تلقي مس گردد.  برخي از دايرة ا لمعارف ها، سازمان هاي تروريستي را به سه گروه اسا سي تقسيم مي كنند. ا ين سا زما ن ها بتربيب عبا رتند ا ز حركت هاي  ناسيونا ليستي، حركت هاي  قومي،  حركت هاي  جدا يي خواه و حركت هاي آ زا د ي بخش ملي. .                                                                 ترديدي نيست كه ا ين تعريف ها  ا ز تروريسم خيلي و سيع و فراگير ا ست كه با معناي و اقعي ترور و تروريسم ، خشونت هاي بي د ليل و كور و يا نا موجه ا ز نظر عقلا، عرف بين الملل،  منشور سازمان ملل متحد و اعلاميه  جهاني حقوق بشر، همخواني ند ا رد. با توجه به ا ينكه ترور و تروريسم دا را ي يك معناي منفي است در ا ذها ن آ حا د بشر، معناي فوق ديگر آ ن با ر منفي را ندارد و همه كس بد بودن آ نرا قبول نخواهد داشت، كه واقعيت نيز همين ا ست كه ترور با ا ين معناي وسيع كه شامل  هرگونه حركت توا م با خشونت با شد مردود ا ست.  و ا گر چنين معنا ي وسيع را ا ز آ ن ا را ده نمايم در د نيا هيچ جنبش ويا حركتي مشروع و بحق وجود نخواهد دا شت. پس برا ي ترور ما نميتوا نيم معيار خشونت را در نظر بگيريم، چو ن  آ نوقت در گيري و خشونت بين دو فرد را نيز بايد در زمره تروريسم قرا ر دهيم در حا ليكه هيچ كسي چنين چيزي را نگفته است. معيار دانستن آ نار شسيسم را نيز نمتوان به تنهايي    برا ي تشخيص ماهيت ترور و تروريسم قبول كرد زيرا هر عمل تروريستي مساوي با  آ نار شيسم ، بي حكومتي ،  نيست. عمليات چريكي را نيز نمي شود بعنوا ن ملا ك ترور و تروريسم         دا نست زيرا در ا ين صورت بسياري ا ز حركت هاي   آ زا د ي  بخش بايد در زمره تروريسم قرا ر گيرد كه با عرف بين ا لمللي و تصريحا ت آ ن مبني بر ا ينكه ملت ها حق دارند از ا زا د ي خود با هر شيوه ممكن كه  با روح منشور سازمان ملل تنا في ندا شته باشد دفاع نمايند.

 و ا قعيت ا ين ا ست كه تا كنون هيچ گونه تعريف جامع و مانعي كه در بر دارنده خصوصيات يك عمل تروريستي و تروريسم با شد ا ز هيچ مرجع بين ا لمللي ا را ئه نشده ا ست.  تنها چيزي كه در اين مقوله وجود دارد ترجيحا ت دولت هاي سلطه طلب و ا قمار آ نها در جهان ا ست كه دلبخواهي اعما ل مخا لفا ن شا ن را كه در مقابل آ نها ا يستا د گي و مقاومت مي كنند، چه بصورت مسلحانه يا غير مسلحانه در شكل شورش، تظاهرا ت و... عنوا ن خشونت گرا يا تروريست خطا ب مي شود و به بهانه مبارزه با ترور و خشونت به سركوبي آ نا ن اقد ا  م مي كنند كه نمونه هاي آ ن در تا ريخ تحولات جها ن فرا وا ن ا ست كه نمونه ها ي ا ز آ ن ذكر شد.

         سير تاريخي ترور:  ريشه تاريخي تروريسم دا را ي گذ شته  ا ي بسيار طولا ني    ا ست، ترور هاي قرن نوزدهم ميلادي بعنوا ن تظاهرا ت  آ نا ر شيست هاي جها ني خود را  نشان  ميداد ند. ا ما امروزه، ترور مورد بحث، در د نيا چند ا ن گذ شته طول اني ندا رد.  برد گي، ا ستعما ر، فريبكا ر يها ي كشف هاي جغرا فيايي، ا ربا ب رعيتي، روشهاي كو كلاس كلا ن ها ي و ا شغا لگرا ن نا حق، در گيرهاي متوا لي و اشغا ل ها بدون شك ا ز  اعما ل تروريستي بحساب ميا يند. با فت، هد ف و روشهاي تروريسم قبل ا ز سا ل 1960 تماما متفاوت بود. ترورهائيكه داراي ريشه هاي عميق بود بويژه در اروپا و امريكا خود را نشان داد. نكته اي كه در اينجا قابل توجه ا ست موفقيت سا زما ن هاي ا طلاعا تي غرب در رسا ند ن ا ين نوع رويدادها به تمام دنياست. ا گر همين حواد ث و با هما ن شد ت در مناطق ديگر دنيا و در كشور ها يشان بوقوع مي پيوست بدون شك تا ا ين در جه با ز تاب بوجود نمي آ ورد. بنا بر اين در ارتباط با ا ين وضع در غرب پيرا مو ن تروريسم تدا بير   جد يد مطرح گرد يد و حركتي در جهت مرد ود  شناختن تروريسم بوجود آ مد. اصولا نبايد فراموش كرد كه خود غربي ها ساليان سال از حربه ترور استفاده كرده و هنوز هم از ترور بعنوان يك وسيله، بهره مي گيرند.  دولت امريكا اين تنها دولت بزرگ بر روي زمين است كه پايه هاي اصلي آ نرا ترور تشكيل داده است پس ا ز يك سري عمليات تروريستي بر عليه سرخپوستان، ساهپوستان و مردم كشور خود و انگلستان، كشور مادريش به منظور بر   قرا ري حاكميت مطلق نظا مي خود بر تمام دنيا اعمال تروريستي از قبيل ا ستفا ده از سلاح، تحقق كود تا بوسيله ما مورين خود و ا يجا د اغتشا ش و د ر گيري را بفراموشي سپرد و سعي به گسترش تز جد يد ضد تروريسم نمود و با تبليغات وسييع سعي د ر توسعه ان كرد.                                                                                                          گاهها در مورد ترور: در مورد منشاء ترور و تروريسم ديدگاههاي متفاوتي ابراز شده ا ست، نگاهي جرم شناسي در مورد ترور كه ترور را به عنوان يك جرم نگاه مي كند  و در پي علل رواني آ ن مي گردند، ديگاهي كه ترور را نا شي ا ز جهل مي دا ند، ديدگاهي كه دين را عامل ترور مي دا ند و ديد گاههاي ديگري كه اينجا مجال تفصيل آ نها نيست.، آ نچه كه در مورد اين ديد گاهها مي توان گفت اين است كه هيچ كدام ا ز ا ينها بيا نگر عليت تامه برا ي ترور و تروريسم نيست بلكه ممكن است بعنوان علل بعيده ترور بشمار رود يا حتي در مواردي هيچ كدام ا ز اين ها صادق نباشد يا در بعضي موارد ممكن است چند تاي   آ نها مركبا عامل ترور باشد و...  يكي ا ز عوا مل عمده برا ي رشد ا عما ل خشو نت با ر برخورد دولتها ست. دولتها ا گر در اعما ل سيا سيهاي دا خلي شا ن ا گر بنحو عا دلانه به همه طبقا ت جامعه در سهيم شدن در سا ختار قدرت، توزيع عا د لانه ثروت بسط عدا لت عدم تبعيض و... رفتا ر نمايد در جلو گيري ا ز بوجود جوي خشونت خيلي موثر ا ست. در سطح بين ا لملل نيز ا گر تمام دولت ها بخصوص دولت هاي بزرگ ا گر در اعمال سياست ها ي شان نسبت به د يگر دولتها دو گانه رفتا كنند در رشد تروريسم دو لتي ا ز سوي دو لت هاي كه مظلوم وا قع مي شود جهت ا نتقام گيري در برا بر ا ين گونه ا جحا فا ت، خيلي موثر ا ست. بعنوا ن مثا ل رفتار دو گانه  دولت امريكا در سطح بين ا لمللي با عث بسياري ا ز مشلات در روا بط بين ا لمللي گرد يده ا ست، حما يت ا ز رژيم ا ستبدادي، در بر ا نگيختن ا حسا سا ت مردمي عليه ا ين كشور، كه سا لها ا ر ظلم و جور چنين رژيم ها رنج برده ا ند خيلي تا ثير دا رد، رفتا ر حما يت گرا نه امريكا ا ز ترور يسم دولتي ا سرائل و ترور خوا ندن تحركا ت مردم فلسطين خشم و نفرت روز ا فزوني را در ميا ن مردم و ا فكار عمومي منطقه ا ز امريكا تا ثير ز يا دي دا شته ا ست. سوء ا ستفا ده دولت امريكا ا ز قطع نامه 1373 شورا ي ا منيت در حمله به ا فغا نستا ن به عنوا ن دفاع مشروع با عث شد كه تروريسم دولتي و در وا كنش به آ ن خشونت ها ي متقا بل ا ز سوي جنبش ها، احزا ب، و گروههاي هد ف در جها ن ا فزا يش يا فت، ونيز متضرر شد ن بسيا ري ا ز جنبشها در جهان اسلام كه حتي كاري به فعا ليت هاي سياسي ندا شتند و صرفا فعا ليت فرهنگي،  معنوي و ا جتماعي دا شتند و بعنوا ن نهاد هاي مدني عادي مشغول فعا ليت بودند كه بعد ا ز حملات يازده سپتا مبر مورد ا جحا فا ت و فشار هاي بين ا لمللي وا قع شدن در حا ليكه هيچ نقشي در حوا د ث ندا شتند و دهها نمونه ديگر ا ز ا ين قبيل، با عث  واكنش توام با خشونتدرآنان خواهد شد.

وا ژه ترور و تروريسم كه ا مروزه عمد تا  در مورد فعا ليت هاي مسلمان در برابر دشمنان اسلام اعم ا ز داخلي و خا رجي، كه در صد د ضربه زدن به اسلام و مسلمانان هستند، ا ز سوي همان كسان ، دشمنان، بكار برده مي شود، يك اصطلاح غربي ا ست كه در ا دبيات سياسي ديني اسلام وجود ندارد و معناي آ ن در وا قع همان اعمال مافيايي و جنا يت كارا نه  اي  تقريبا بي هد  ف ، ندا شتن هد ف عقلايي،  ا ست كه در اسلام ا ز آ ن به عنوان مفسد في الارض نام برده مي شود و حكم آ ن هم معلوم است كه با آ ن مخا لف ا ست و عا مل آ نرا مستحق قتل مي داند. بعضي نويسنده گا ن وا ژه فتك را معادل ترور دا نسته اند و شواهدي نيز بر اين مدعا ا رائه نموده ا ند مانند قضيه مواجه نماينده امام حسين عليه ا لسلام، با حاكم كوفه در خانه يكي از بزرگان كوفه كه مسلم آ نجا بود صا حب خانه به مسلم توصيه كه فلاني دارد ميايد اينجا مي ترسم از حضور تو آ گاه شود بايد در جاي پنهان شوي، حضرت مسلم به توصيه ا و در گوشه پنهان شد ا ما به توصيه ا ومبني بر بقتل ا و عمل ننمود كه اقدام به حمله نا گهاني عليه حاكم كوفه نمايد، وقتي علت را ا ز ا و پرسيد، در جوا ب فرمود ا ين كار ا ز   جوا نمردي بدور بود چو ن در ظاهر برا ي عيا د ت تو آ مده بود و در اسلام ا ين عمل نكوهش شده است. ا ستناد به ا ين قضيه برا ي رد ترور گمراه كننده ا ست زيرا ترور كه امروزه مورد بحث   ا ست هر گيز تشا به با ا ين قضيه ندا رد، و بد دانستن آ ن ا ز باب ترور نبوده بلكه مذمت آ ن بخاطر مهمان بودن شخص مزكور ولو در ظاهر امر بوده. در شرايط امروزي ما هيچ يك ا ز موارد مانند آ ن نيست و انچه ا ز سوي مسلمانان انجام مي شود در مقا بل كساني است كه نه عنوان مهمان را دارد و نه حتي ظاهرا، بلكه علنا بجنگ اسلام و مسلمانان آ مده اند. گراهام فولر، در كتاب خود، فصل پنجم، مي گويد: امروزه تقريبا تمام مسلمانان اعتقاد دارند كه غرب عملا با اسلام و عليه اسلام و مسلمين، به بهانه مبارزه با تروريسم وا رد جنگ شده ا ست.  ا ما ا ين اصطلاح ما نند بسيا ري ا ز ا صطلاحا ت ديگر  ما نند بنياد گرا يي كه ريشه در خودي غرب داشته ، ا ئتلاف  جمعي از مسيحيان  در آ مريكا   .،  به عمد و مغرضا نه در مورد فعا ليت سياسي اسلام خواهانه،   كه خوا ستار حاكميت اسلام بر جوامع اسلامي هستند و مهمتر از آ ن خوا ها ن مقاومت و مقا بله  ا ز سوي مسلمانان در برا بر متجاوزين خا رجي و خا ئنين داخلي در كشور هاي  مسلمان صورت مي گيرد، بكار برده شده ا ست. ا مروزه بسيا ري بدون توجه به ا ين مطلب، كه ، خاستگاه ا صلي بنيا د گرايي و معناي متفاوت آن با اسلام گرايي، از وا ژه  بنيا د گرايي و وا ژه ترور و  ترور يسم را  به تبع ا ز ا د بيا ت رسانه هاي غربي، آ نرا در د فاعيا ت شان در برا بر ا ين اتهام         ، تروريسم پروري اسلام ، بكا ر مي گيرند و حا ل ا ينكه به تبعا ت ا ين عد م دقت شان توجه ندارند. خودي غربي ها  در وا كنش به علميا ت هاي خرا ب كارا نه اي ضد  ا جتماعي و خلاف مقررا ت اجتماعي  كه در آ نجا ا تفا ق مي ا فتد كه بمعناي و ا قع كلمه ترور و تروريست محسوب مي شود  تر جيحا، به آ ن عنوان اعما ل مافيايي مي د هد ند نه تروريستي  ا ما در جها ن ا سلام   ا ين عنوان  ، ترور و تروريست ، را  در مورد فعا ليت هاي كه ما هيتا با معناي ا صلي ترور و تروريست ، مافيايي يا افساد في ا لارض، بكا ر مي برند و ا ين اطلاق عمدا بخاطري با ر معنا يي بد ي كه  ا ين  عمل مافيا يي در ا ذها ن عموم دارد، در     ا ين موارد ، حر كت هاي دفاعي توا م با خشونت مسلحانه و غير مسلحانه مسلمانان در برا بر بيگا نگاني متجاوز ، بكار مي برند. ا ين حقيقتي  ا ست كه بسياري ا ز نويسنده گان، غربي، به آن ا عترا ف دارند: گراها م فولر در كتابش، آ ينده اسلام سياسي، و قتي به بحث تروريسم و  را بطه آ ن با آ سلام مي رسد ا ظها ر مي دا رد: ، استفاده ا ز ا صطلاح تروريسم يك چيزي ذهني شده كه نشا ند هنده  تصلب ماهيت سياسي تروريسم و تنوع منا فع سيا سي متاثر ا ز آ ن مي باشد،. بعد با ا شاره به عدم يك تعريف جامع و ما نع ا ز تروريسم مي گويد: ، تروريسم، ا مروزه بكار برده مي كود نسبت به اعما ل كه جنبشهاي آ زادي بخش ملي انجام مي دهند، مانند چچينيها در مبارزه 250 ساله شان براي كسب استقلال ا ز مسكو، يا براي بهم نزديك كردن جنبشهاي حاشيه اي مانند جنبش ام شينكيو در جاپان، جنبش بابر منهوف در آ لمان، يا گروههاي جنايت كاري كه در گير ا ند در تروريسم برا ي منافعي،.... يا د يگر گروهها از چپ ترين تا را سترين، سيكولار يا مذهبي، گروههاي سيا سي، خا ئنين، تاجرا ن، گروههاي قومي خارجي، دولتهاي خارجي،... در ادا مه مي گويد: تمايز بين ستيزيش، جنگ طلبي و تروريسم، به سهم خود در ا نظا ر ناظرا ن، وقتي شهروندان بي كناه و مقا مات رسمي همه وهمه سياسي شده ا ند، دشوا ر مينمايد.... بعد ا دامه مي دهد: ايالات متحده مخصوصا گرفتار ا ست در اين  اعمال استاندارد هاي دوگانه. بعد با اشاره ا نگيزه هاي آ مريكائيان در استفاده ا ز اين ا صطلاح مي گويد: بكار گيري تر جيحي واشنگتن اصطلاح تروريسم را باين لحاظ است كه امريكائيان عمدتا تمايل به نصيحت كردن ديگران دارند و خوي سلطه طلبي شان آ شكار تر و تند تر ا ز ديگر دولتها ا ست، در حاليكه تمامي اعمال خشونت بار در جامعه انساني اسفناك ا ست ، ا ين يك نمونه ا ز آ نچه كه گفته شد، كه غربيان، عمدا اين  ا صطلاح را بدون ا ينكه و اقعيت دا شته باشد، در مورد حركت هاي ضد اشغا لگري و ضد تخريب كاري ها ي شا ن در جهان اسلام، ا ز سوي مسلمان در دفاع ا ز اسلام و خود و... بكار مي برند تا ا ين حركتها ر ا  منفور جلوه د هند.                                                                                                        

 پس ما نبايد در تحليل هاي ما ن ا ز مسئله ترور و تروريسم  با ين ترفند غربيا ن بي توجه باشيم. و نا خود آ گاه آ ب به آ سياب دشمن بريزيم. بنا بر ا ين نتيجه ا ين بخش ا ين مي شود كه معناي ترور      با عترا ف بسياري در جهان، چيزي غير ا ز آ ن چيزي كه در ديناي اسلام بنام مقاومت، دفاع ا ز حق خود و... كه  ا ز نظر حقوق بين ا لملل نيز مشروع دا نسته شده    ا ست و ا سلام هم آ نرا لازم شمرده   و لي  قدرت هاي  سلطه طلب كه پايبند به قوا نين بين   ا لمللي نيستند به آ ن عنوا ن تروريست يا تروريسم مي دهد، آ نرا مصداق ترور يا تروريسم نمي كند و ا ز مشروعيت آ ن نمي كاهد بلكه ا ين حركتها بعنوان حق طبيعي و قا نو ني هر ملتي ا ست كه تحت ستم قرا ر دارد.

و اما وا ژه گفتمان:  كه در ا ين مقا له ا ز آ ن ا ستفاده مي شود در اصطلاح   عبا ر ت ا ست ا ز غا لب شدن يك ا د بيا ت، بعنوا ن دا ل بر تر، در حوزه اي ا ز حوزه ها،  بجاي  گفتمان  يا ا دبيات   سا بقا غا لب در همان  حوزه ا ز مباحث، كه در بحث ما مثلا ا د بيات بحث در  تقا بل بين ا سلام و كفر يا هر دشمن د يگر نسبت اسلام مورد نظر است.  سا بقا در دورا ن استعمار يا هر دوره اي كه اسلام مورد تهاجم قرا ر مي گرفت، گفتمان دفاعي ا ز سوي مدافعين اسلام   مبتني بود بر توجيه شرعي يا جهاد  د فاعي كه عموما از ا د بيات و گفتمان   ناظر به  مشروع د ا نستن صريح  آ ن ا ستفاده مي كردند، مانند دوران ا ستعمار كه گفتمان و  ا دبيات دفاعي در قا لب فتواي جهاد دفاعي در مقا بله با آ ن پد يده ، استعمار بيگا نگان،   بكار مي رفت.     

  گفتمان فعلي در دفاع ا ز اسلام در رسانه هاي جهان اسلام:

در حا ل حا ضر  بوضوح ديده مي شود كه  ا كثرا  نويسنده گان، گوينده گا ن در كتب،  مقا لات، نشر يا ت و ر سانه ها  همت  شان  بر ا ين ا ست كه گفتما  ن  د فاعي شا ن ا ز ا سلا م مبتني  بر دفاع ا نفعا لي، توجيه نا درست آ يا ت، روا يات، نفي خشو نت و.... كه جايگزين گفتما ن سا بق ، تجويز دفاع، گرديده ا ست.  توضيحات ارائه شده در اين با ب با  ا ستفاده ا ز كتا ب ا رزشمند،، هرا س بنيادين، ا روپا محوري و ظهور اسلام گرا يي، با بي سعيد، يكي ا ز ا ند يشمندا ن بر جسته مسلما ن كه در رشته جامعه شناسي كه  در دا نشگاه منچستر ا نگلستا ن تدريس مي كند، صورت گرفته ا ست: ايشا ن در ا ين كتا ب بحث گفتماني را تحت عنوان اسلام گرا يي در جهان ا سلام در رويارويي با غرب يا ا روپا  محوري مطرح سا خته ا ست. ا و در ا ين كتا ب ا بتدا به علت رويا رويي اسلام و غرب ا شاره مي كند:  بطور خلاصه، هرا س بنيا د ين غرب ا ز بنياد  گرا يي ا سلامي را در آ ن مي بيند كه غرب  هرا سنا ك  ا ست ا ز ا ينكه آ نچيزي  را كه آ نها قرنها قبل ا ز صحنه حيا ت سيا سي و   ا جتماعي را نده  بود ند د وبا ره در حا ل با ز گشت مي بينند و آ ن حرا س ا ز  د ين به طور مطلق ا ست  كه غرب آ نرا ا ز  سيا ست و جامعه منفك كرده بود ند و ا مروز ه با مشاهده ا سلام گرايي سيا سي در حرا س ا فتاده ا ند كه مبا د ا  آ ن كا بو س ، حاكميت كليسا يي قرون وسطا، دوبا ره با ز گرد د و همان بلاي را كه بر سري  آ نها آ ورده بود ، انگزا سيون يا تفتيش عقايد ،  تكرار شود، به  تعبير آ نان ا ين بنياد گرايي در حال با ز گشت، شبيه  به شبح يا كابوسي ا ست كه به صورت نا مرئي همه جا حضور دارد ولي محسوس نيست، بعبارتي ، بزعم غرب هما ن  خداي كه قرنها قبل كشته شده بود  د و با ره زنده شده، اسلام ا ست. ، بابي سعيد در كتاب ا ش كفتمان را به دا ل بر تر تعبير و معنا نموده است، بعد گفتمان اسلام گرا يي سيا سي را معنا مي كند به ا ينكه دا ل برتر اسلام گرا يان كه همه روي آ ن توا فق دا رند ا ين ا ست كه همگي خوا ها ن حاكميت سياسي اسلام به عنوا ن ا دا ره كننده قدرت سياسي در جهان اسلام مي با شند.  آ قا دكتر بهروز لك نيز در مقا له اسلام سياسي و جها ني شدن گفتمان سياسي اسلام گرايا ن را به د ا ل مرگز ي تعر يف نموده ا ست كه حا كميت اسلام را در عرصه سياسي و ا جتماعي خوا ستا ر ا ند.

 ا ستفاده ما در ا ين مقا له از ا ين وا ژه ، گفتمان،  ا شاره ا ست به همين معنا: كه د ا ل برتر مدا فعين ا سلام د ر گذشته ، دورا ن ا ستعما ر و قبل ا ز آ ن ، با گفتمان دفاعي كنوني ا ز سوي  بسياري ا ز متفكرين و نويسندگان  مسلما ن در دفاع ا ز ا سلام تفاوت زيا د ي دارد.  ا جما لا ا شاره مي شود كه گفتما ن دفا عي در دوره ا ستعما ر كه جها ن ا سلام تحت سيطره  ا ستعما ر قرا ر دا شت بدور ا ز محا فظه كاري و با  صرا حت در برا بر دشمنان ا علام مو ضع مي كردند و مردم را بر عليه ا ستبداد داخلي و استعما ر خارجي بر مي ا نگيختند و تا حدود ي زيا دي ا ين ا سترا تژي مقرون به توفيق نيز بود. نمونه با رز آ ن را ما در مبارزا ت ملت عرب بر عليه ا ستعمار و در اين چند دهه ا خير عيله ا سرائل غاصب مي بينيم كه رژيم ها ي سياسي بر سري ا قتدار عا جز ماندند ا ز مقا بله با ا ستعمار و رژيم صهيونيستي در نتنجه اين علماء ا سلام بودند كه با ا علان جهاد بر عليه ا جا نب توا نست آ نان را ا ز    سر زمين هاي آ نان بيرو ن سازد نه هيچ چيزي د يگر ا ز قبيل ملي گرا يي يا ا حسا سا ت پا ن عربيسم. هم چنين ا نچه در حا ل حاضر ا سرائل را وا دا ر نموده تا بطور نسبي ا ز تجاوز گري هاي هميشگي ا ش كوتا ه بيايد موضع گيري ها ي علماء اسلام و متفكرين اسلام خواه است نه غيرت و ا نگزه يااقتدار رژيم هاي عرب كه با ر ها با شكست مواجه گر ديد و دست بد ا من اسلام شدند و نجا ت يا فتند . بعنوان مثا ل جنبش ا خوا ن ا لمسلمين مصر كه بزرگترين جنبش ا سلامي ا ست در جهان عرب و جهان اسلام با ا لعموم، نقش كه ا ين جنبش در بر انگيختن توده هاي مسلمان عليه استعمار، جنگ  ا عرا ب و ا سرا ئل و ا نتفا ضه چند سا ل ا خير مردم مسلمان فلسطين كه ا سرا ئل را كلافه كرده ا ست و تا حدودي نيز  حا ضر شده ا ست  تا  ا متيا زا تي را به مردم فلسطين بدهد، امتيا زا تي كه پيش ازانتفا ضه كسي خوا ب آ نرا نيز نمي د يد. ا ما در حا ل حا ضر و ضعيت جهان اسلام پس ا ز يك وفقه كوتاه مد ت كه در آ ن د نيا ي غرب متوجه ا بر قدرت شرق ، شوروي سا بق ، بود بعد ا ز فروپا شي بلوك شرق و ا ز بين ر فتن فلسفه و بستر ا بر قدرتي آ مريكا، غرب و در ر ا س   آ ن امريكا بد نبا ل بها نه اي بودند تا توجيه گر حضور و سلطه شا ن بر جها ن و د نيا ي اسلام بخصوص با شد، ا ين بود كه با تو جه به ضربه هاي كه در عصر ا ستعما ر ا ز ا سلام و مسلما نا ن د يده بود ند و كينه اي آ ن را بد ل داشتند و  چشم طمع كه  به منا بع نهفته در سر زمين ها ي اسلامي دا شتند،  كه برا ي ادا مه حيا ت صنعتي غرب ا هميت بسزا ي  د ا رد،  ا سلام بعنوان يك نيروي با ا لقوه خطر نا ك در برا بر ا ين زيا ده خوا هي غرب در د ستور كار سياست مدا را ن غرب بعد از فرو پا شي شوروي قرا ر گر فت و در همين  را ستا بود كه  تز بر خورد تمد نهاي ها نتينتونگ، كه يكي ا ز صحنه گر دا نا ن سيا ست خا ر جي امريكا ا ست مطرح گر د يد و دولت امريكا مرموزانه ا ين ا ين را د نبا ل مي كرد تا ا ين كه حا د ثه 11 سپتا مبر پيش آ مد كه بي ربط  با طر ح يا تز بر خورد تمدنهاي ها نتينتو نگ نيز نبود، بهر حا ل امريكاي كه بد نبا ل فر صت منا سب مي گشت تا ا ين طرح را عملي كند ا ز ا ين  حا دثه كه به ا د عا ي مقا ما ت امريكايي،  كاري تند روا ن مسلمان سازمان ا لقا عده بود اين فرصت را بد ست آ ورد و امروزه به بها نه جنگ عليه تروريسم رسما جنگ عليه تمد ن اسلامي و اسلام گرايي سيا سي  را آ غاز نموده.

 و نيز طرح خاور ميانه بزرگ ا ز سوي امريكا گويا ي آ ن ا ست كه اين كشور در طرح خاور ميانه بزرگ ا ش  خوا هان خاور ميانه اي ا ست كه اسلام در ا ن كمرنگ يا كا ملا منزوي با شد و فر هنگ ليبرا ل د موكرا سي غرب در آ ن حاكم با شد.  ا مروزه  مايم وا ين و ضعيت، كه يك جنگ خطر نا ك بر عليه مسلمين و باور هاي آ ن و  يك جنگ عليه اسلام نقش آ ن در حيا ت سياسي و ا جتماعي مسلمين.  و ظيفه قلم بد ستا ن مسلمان، رسانه هاي اسلامي و گوينده گان چيست ؟ چگو نه با يد ا ز خود، ارزشها و عقايد ديني خود د فاع كنيم و گفتمان دفا عي ما ن در برا بر ا ين تها جم بر چه منطق و رويكرد ي با يد ا ستوا ر باشد.                                                                                                         

نقدي بر گفتمان معاصر در د فاع از اسلام در برا بر اتهام تروريسم.    

 تر د يد ي نسيت كه ا مروزه ما و د ين ما ا ز سوي بيگا نگان   بااين اتهام كه اسلام دين   ترور  و خشونت  ‌ا ست، روبرو هستيم، لذا د يده مي شود   كه گفتمان شكل گرفته، در دفاع ا ز اسلام در قا لب   كتب، مقالات و نشريا ت زيادي كه  در اين زمينه مطلب نوشته اند و به اين اتهام با ا ستفاده از آيا ت، روا يا ت، سنت، تحليل هاي تاريخي و ديدگاه هاي اشخا ص، پاسخ داده اند كه يك گفتمان متاثر ا ز ا دبيا ت غلبه يا فته غرب مي باشد. به نظر نويسنده اين مقاله، بسيا ري ا ز ا ين نوشته ها عجولانه و منفعلا نه نگا رش يا فته ا ست تاا سلام و مسلمانان را  ا ز ا ين اتهام خلاصي دهند. متاسفا نه شاهد آ ن هستيم بسياري از اين افرا د قلم بدست كساني اند كه در حد تخصص نسبت مسائل فقه سياسي اسلام آ گاهي ندارند، لذا در استفاده از منابع فقهي دچار لغزش شده اند.  وا قعيت اين ا ست ا كثر اين گونه دفاعيه ها    ا ولا ا ز سوي ا فرادي معلوم ا لحا ل كه نسبت اسلام و منا بع آ ن  شناخت  لازم  را  ندا رند و يا ا فرا دي ا ند كه كلا ديد گاه سيكولاريستي دا رند و  مخا لف سياسي بودن ا سلام و دخا لت آ ن در ا مور غير فردي ا ند، مانند بسياري ا ز ا ين روشنفكران سيكولار مسلك كه اصولا بين د ين و سيا ست تفكيك قا ئل ا ند، سعيد حجاريان از كساني است كه ا ز خلال گفته ها يش در كتاب عرفي شدن در سپهر سيا ست، به اين مطلب كه دين و شريعت در روند سياسي به سمت عرفي شدن پيش مي رود، نمونه تحولات دين در راستاي  عرفي شدن را در اروپا بررسي مي كند تا مي رسد به اسلام، ديگاه كلي او اين است كه دين دير يا زود در تيزاب مدرنيته تغيير مي كند، بنظرا و  ا ين امر يك مسا له قهري ا ست به صورت عموم، الا در بعضي امور از قبيل فروعات كه مربوط مي شود به مسا يل فردي، در ادا مه روند اسلام سياسي در ايرا ن را نيز ا ز ا ين قاعده كه ا و تصوير نموده مثتثني نميدا ند و مدعي ا ست  كه در مسايل ا جتماعي ا مروزه در ا يران اسلام به نفع امور عرفيه مصادره شده ا ست، بنا بر ا ين  اين گونه افرا د در با ب رابطه اسلام و تروريسم طبعا پيرور همان دسته دوم از نويسنده گان جا دارد كه اصولا حوزه دين را ا ز مسا ئل سيا سي و ا جتماعي جدا مي دا نند.   بنا بر اين دفاع شان ا ز  د ين مبتني ا ست  بر ا ين پيش فرض كه د ين  تخصصا ا ز حوزه مسا يل سياسي خارج است، بزعم اين عده اسلام اصلا  د ين  سياسي نيست تا دستور ترور بدهد، بعبا رت ساده تر ا ينها ا ز طريق پاك كردن صورت مسئله به ا ين اتهام پاسخ مي دهند. نمونه ديگر ا ز كسا ني كه ديدگا سيكولاريستي دارد، سروش،  و با ا ين ديد به اسلام و را بطه آ ن با  حوا د ث روز مره در جهان اسلام در ضد يت با غرب و سياست هاي آ ن در قبا ل مسلمانان، از اسلام دفاع نموده كه ارتباط  اسلام به سياست به آ ن نحوي برداشت شده و ا ز آ ن در ضد يت با غرب استفاده مي شود يك قرا ئت از اسلام ا ست معناي اين سخن اين است كه در اسلام قرئت هاي مختلف محتمل است كه طبق ديگر قرائت ها ا ز اسلام، اسلام مشوق ضد يت با غرب نيست.  عبدالكريم، در مجله كيان، شماره، 14، ص، 15، گفته است: در فرهنگ ما بنام ضد يت با غرب... بنام مبارزه... به حد كا في عقل سر كوفت  شده ا ست. درشماره ، 30 ، ص، 9، كيان، مي گويد: جاي ا ين سئوا ل بي پاسخ ، ا ز حاكمان باقي مي ماند ، كه به غرب دشنام مي دهند. با ز در شماره 30 مي گويد: تمدن جديد غرب بر ا يده حق بنا شده است. با ز در كتاب قبض و بسط ا ش، ص 110، مي گويد: پيروزي و موفقيت غرب در جهان اسلام، نه توطئه نا كسا ن بود و نه مقتضاي وجود ديو موهوم تاريخ. باز درنواري تحت كلام جديد، مي گويد: اين تكامل و اختراعات زير سايه د موكراسي غربي بوده ا ست. باز درنوا ر اش تحت عنوان، كلام جديد،  مي گويد: بايد در دين به حد اقل قناعت كرد و ميدان را به عقل و تجربه و برنامه هاي علمي بشري داد. باز در ادامه همان نوار دارد كه غير دين هم مي تواند مشكلات بشري امروز را حل كند. لذا د ين نمي تواند تنها راه حل صحيح مشلا ت د نيوي بشري باشد. ا ين ها نمونه هاي ا ز بيا نا ت ايشان در دفاع ا ز دين بود كه اشاره شد. ا لبته ا يشان با نگاهي مغا لطه آ ميز ا لقاء مي كند كه گويا كساني هستند كه تمام ا مور جزئي و كلي ا مور را مربوط به د ين مي دا ند، در حاليكه تمام عا لما ن دين شناس عقيده دارند كه خداوند به ا نسا نها عقل داده كه برخي ا ز ا مور يا بسياري از امور دنيوي خود را با عقل پيش ببرد و در بسياري ا ز مسا يل اخروي اسلام به عقل  بهاء داده است مثلا در اصول دين اسلام و تمامي فقها نظر دارند كه بايد با استدلال عقلي پيش رفت، پس ا ين مغا لطه اي بيش نيست كه گفته شود علماإ ا سلام همه امور را تا  بع دين تعبدي  مي داند و پاسخ آ ن را ا ز د ين مي خوا هد، خودي اسلام اين سيره عقلا را امضا كرده پس معلوم مي شود كه اسلام به ا نسان عقل داده تا   ا ز آ ن ا ستفاده كند. و اما آ نچه ا ز ا ين بيانات ايشان ، سروش، در دفاع از دين بر مي آيد اين ا ست كه ايشان معتقد ا ست كه دين به مسلمانان دستور نمي دهند كه در مقابل تجاوزات دشمن خشونت كنيد، چون دين ا مري حد ا قلي است، بنا بر اين آ نچه امروز در جهان اسلام از ضد يت با غرب مشاهده مي شود دستور دين نيست، چون اين قضايا مر بوط مي شود به مسا يل سياسي و دين در سياست دخالت ندارد، در نتيجه اين بر خورد ها ا ز سوي مسلمانان با اجحافات، بي عدالتي، ظلم، ستم، تجاوز و و و،،، ا ز نظر اسلام مردود است و اسلام    ا ز ا ين خشونت ها منزه ا ست.

 بنظر مي رسد ايشان ، سروش، اسلام را با مسيحيت تحريف شده اشتباه گرفته ا ست، در حقيقت هر دين ا لهي كه دچار تحريف مغرضانه از سوي  سيا ست مداران قدرت طلب، يا تحت ا لقائات آ نها نشده باشد، ا ز آ نجايكه منشاء ا لهي دارد نميتواند در برا بر بي عدا لتي بي تفاوت باشد چون خدا ي كه خود عا د ل است چطور به ظلم عده اي بر عليه عده ديكر كه ضعيف اند رضا يت خواهد داد. همان مسيحت كه ا مروزه معروف كه در آ موزه هايش دستور سياسي و اجتماعي ندارد اگر همانند دين مبين اسلام تاريخ و اسناد ا ش دست نخورده مي ما ند و دچار تحريف مغرضانه صاحبان قدرت نمي شد قطعا يك دين سياسي اجتماعي بود اما اسلام ا ز آ نجايكه به لطف حق، انا نحن نزلنا ا لذكر و انا له لحا فظون ، ا ز تحريف در همه جوا نب مصون مانده بر هر كسي كه با زبان ا سلام و تاريخ آ ن آ شنايي داشته با شد تصديق خواهد كرد كه  ا كثر مسايل ا ش مربوط به امور سياسي و اجتماعي مي شود. امام خميني در جواب كج اند يشان كه اسلام را از سياست جدا مي پندارند فرمود اكثر مسايل اسلام سياسي و ا جتماعي ا ست كه كمتر ا ز مسايل صرفا عبا دي آ ن نيست. .

 ا ين نوع دفاعيات از د ين در اصل تحريف دين ا ست نه دفاع از دين. ا ينجا سئوا ل كه ا ز اين گونه ا فرا د ، سروش و امثال اش ،  با يد پرسيده شود ا ين است كه شخصا خودي شما ا گر خود را بجاي همان هاي كه به ادعاي تان با خشونت به  ضد يت با غرب بر خورد مي كنند  باشيد چه راهي حلي دا ريد برا ي دفاع ا ز خود  سرزمين،  منافع،  فرهنگ و ارزشها ي كه به آ ن پا يبند ا يد ا گر بگويد هيچ وا كنشي ندا رم ا ين با عقل، كه خود مدافع استفاده ا ز آ ن هستيد قا بل جمع نيست و فرض هم اين ا ست كه دشمن با تمام توان شما را مورد حمله مستقيم و غير مستقيم قرا ر داده ا ست، آ يا عقل تان را تعطيل مي كنيد، در حاليكه مي گويد ا ز خود دفاع كن، وقتي عقل چنين حكم كند چگونه ا دعا مي كنيد كه شارع كه آ فريننده عقل ا ست با ين مساله، نعوذ باالله توجه نكرده، در نهايت ا ينكه امثال ايشان، آ نهمه آ يا ت در مورد دفاع   ا ز اسلام، دفاع ا ز ناموس، دفاع ا ز وطن، دفاع از ا رزشها و... كه در قرآ ن كريم آ مده را ناظر به چي  مي بيند كه ادعا دارند دين حد اقلي   ا ست و مربوط امور شخصي مي شود. اين بود نمونه اي ا ز دفاع اسلام كه فرا وا نند ا مثال آ ن كه بد ين طريق مي خواهند از اسلام دفاع كنند در برا بر اتهام ترويست پروري اسلام، ا ز سوي دشمنان اسلام، كه طي آ ن بوضوح مشاهده مي شود كه اسلام مورد مصادره قرا ر مي گيرد تا ا ين اتهام به آ ن زده نشود، معلوم نيست با ا ين نوع دفاع ا ز اسلام، ا ينها مي خواهند ا ز اسلام چه تصويري ا را ئه دهند و با الاخره ا ينكه ا ينها در جوا ب آ نهاي كه در دنياي امروز بخصوص در جهان اسلام و مسلمانان كه بد ين نحو مورد هجمه وا قع شده   ا ند و دا رند دفاع مي كنند  چه جوابي دارند ؟ آيا اجازه مي دهند كه ا ز خود و سر زمين خود و.... دفاع كنند؟ ا گر جوا ب مثبت است با چه منطقي ؟ با دعاي ا ينها اسلام كه به اين كارها كاري ندارد چون مسله، سياسي و اجتماعي غير فردي ا ست كه از حوزه اسلام خارج است، آيا عقل كه اينها اين همه ا ز آ ن دم مي زنند ا ين ا جازه را  مي دهد كه ا ز خود و.... دفاع كنند يا خير؟ اگر نه، خلاف گفته هاي خودي شان است و تعطيل عقل لازم مي آ يد، اگر بله پس چرا آ نرا رد مي كنند، چون به هر حا ل دفاع لازم ا ست چه بحكم شرع چه  بحكم عقل. سئوا ل ديگري كه ا ز ا ينها بايد پرسيد اين است كه آ يا شما دفاع را به چه معنا مي گيريد ؟ مگر در وضعيت كنوني كه با چشم سر مي بينيم، دشمن با چه ا بزار و ا مكانات و بي رحمي هجوم آ ورده، آ يا مي شود بدون خشونت با آ ن مقابله نمود، ا لبته نمي گويم تنها با خشو نت بر خورد شود بلكه ا ز ابزا ر هاي مختلف كه در اختيار داريم بايد بهره جست ا ز جمله جنگ و در گيري مسلحانه، عمليات شهادت طلبانه، تبليغات و... چنانچه  قرآ ن كريم مي فر مايد، وقتي دشمن به شما تعدي نمود شما مقابله بمثل نمايد. همين جا هم اسلام عدا لت را در برا بر حتي متجاوز سفارش نموده كه بيش از آن تعدي نكنيد. سوره بقره، آ يه 94،سوره نحل، آ يه، 126، سوره، شورا، آ يه، 40 و 43، و دهها آ يه ديگري كه در قرآ ن مربوط به جهاد دفاعي ا ست كه ا دعاي نسخ و يا مورد خا ص هم نشده در مورد شان، اين آ يا ت را ا ينها چه جوا ب مي دهند كه مدعي ا ند اسلام دين سياسي نيست. آ يا ا مروزه منهاي حكم عقل به دفاع  ا ز خود و.... اين ا يات كه مطلق هم هستند براي مجوز بودن جهت دفاع در برا بر اين همه مصائب كه عمدتا باعث و باني آ نها آ مريكا و غرب در جهان و مسلمانان است كافي نيست  برا ي مقابله با آ ن، چرا بگويم اسلام با اين اعما ل مخا لف ا ست، مگر تجاوز نيست، كه هست پس چكار كنيم ؟ ا لبته نبايد سوء تفاهم شود كه ما هر گونه بردا شت را ا ز ا سلام درست مي دا نيم، بهمين لحاظ هم قبلا  ا شاره شد در ا ين گونه مسائل ، پاسخ به اتهام تروريسم پروري اسلام،  بايد مبتني بر تخصص در مسائل فقه سياسي باشد. هستند بسياري ا ز منحريفين كه ا ز اين آيا ت در مقا بل خودي مسلمانان حتي سوء استفاده مي كنند ، نمونه طالبان عليه شيعيان و ديگر اقوام مسلمان در ا فغانستان، بر خورد سپاه صحابه در پاكستان و سائر كشوره،  كه بنظر ما ا ين هم در ا ثر ا لقاء آ ت دشمنان اسلام است كه مي خواهند اسلام را ا ز درون بجان هم بيندازند تا خود آ سوده به غا رت منابع و ثروت آ نان بپردازند. خودي غربيها بيز به اين امر اعترا ف دارند كه   ا ينگونه سوء استفاده بر ا ثر تحريكات غربيها صورت مي گيرد، ، ر جوع شود به فصل پنجم از كتاب، ا ينده اسلام سياسي، تاليف، گراهام فولر، ترجمه، ا ين حقير ،. در ا ين كتاب اوضمن ا ينكه مسلمانان را تند رو و تروريست مي خواند، در رد توجيه شرعي و ديني حركتهاي كه ا ز سوي جنبشهاي اسلام گرا در تقا بل با غرب صورت مي گيرد، به ا ين گونه  بر خورد ها در ميان خودي فرق مسلمان اشاره مي كند.سپس با شگرد خاص  نتيجه مي گيرد كه خشو نت  ا سلام خوا هان بد ين گونه، بر خورد خشن، به منحصر غرب نيست و اين يك گرا يش صرفا منحصر به يك اقليتي ا ست  كه بردا شت خاص ا ز اسلام دارند، نه اسلام. ا و در ا ين كتاب به عقايد وها بيت عربستا ن سعودي  و شاخه هاي ديگري آ ن در دنياي اسلام    ا شاره مي كند.،  ا لبته ا ين واقعيتي تلخ كه ما در دنياي اسلام چنين فرقه هاي ضا لة اي را داريم حرفي حقي ا ست اما استفاده ا ز  آ ن بصورت انحرا في ا ز ا ين نويسنده و ديگر نويسنده گان، رسا نه هاي غربي جهت انحرا ف افكار عمومي جهانيان انجام مي شود، در جاي ديگري ا ز ا ين مقا له هم تذ كر دا ده شد كه ما منكر ا ين مسئله نيستيم، ولي مي گويم ا گر در دنياي اسلام ا ين كونه فرقه ها ا ين نمونه عقا يد د يده مي شود معناي آ ن ا ين نيست كه د يدگاه آ نان همان د يد گاه اسلام است بلكه بر عكس ما معتقد ايم كه ا ين عقا يد و معتقدين به آ ن خود عوامل ا ستعمار بوده و عستند تا اسلام و مسلمين را ا ز درون دچا ر رخوت نمايد تا خود راحت تر بتوا نند به ا ستعمار و استثمار شان ا دامه دهند. آ نچه نويسنده مذكور بدان ا شاره نموده ، وهابيت ، به شهادت تاريخ و شواهد زياد و اعترا ف خودي ا ستعمار گران سا خته و پرداخته خودي آ نها ست. ، ا ين بود يك نوع ا ز گفتما ن در دفاع ا ز اسلام كه شبيه به تحريف اسلام يا پا ك كردن صورت مسئله ، اسلام سياسي ، است.  ا ز طرفي عده ديگر  ا ز روي ا حساسا ت و تحت شرايط سخت و د شوا ر كنوني كه در آ ن رسانه هاي مسلط بين المللي عليه اسلام و مسلمين تبليغا ت مي كنند در صدد پاسخ گويي به ا ين ا تهام بر آ مده اند. ا ين نويسندگان مانند طيف فوق     ا لذكر سيكولار اند يش نيستند، ا ما  با تمسك به بعضي  ا ز عموما ت، اطلا قا ت و رويدا دهاي تاريخي سلام بدون توجه به ظرا فت و زوا ياي فقهي ا ين گونه موا رد، نتيجه گرفته اند كه اسلام د ين صلح،  مسا لمت و سا زش ا ست، ا ما كمتر به آين جهت قضيه كه آ نچه مروزه ما با آ ن روبرو هستيم از چه عواملي نشاء ت گرفته ا ست و يا اينكه اين  گونه  اقدا ما ت به اصطلاح تروريستي و خشن بحق است يا خير؟، به رد آن پرداخته مي شود.

 يكي ا ز كساينكه در با ب را بطه و غرب كتابي را برشته تحرير در ا ورده است، عطاء ا لله مهاجري ا ست. ا يشا ن در ا ين كتا ب، ا دعا دارد كه ا ز اسلام دارد دفاع مي كند و ا ستناد به فرا ز هاي تاريخي، آ يا ت، روا يا ت و رويه عملي پيامبر و ائمه ا طهار عليهم ا لسلام خوا سته ا تصويري ا ز ا سلام ا رائه دهد كه در ا ن نفرت، كينه و خشو نت نباشد. ا سدلال      آ قاي مها جرا ني ا ز جريان دعوت پيامبر شروع مي شود كه خدا وند متعا ل در آ ية 24 تا 26 سوره سباء، بر دا شت ايشان ا ين ا ست كه در آيات، دعوت پيامبر داراي سه فراز بوده 1 اينكه ا ز عبارت ما و شما ا ستفاده نموده، ا ي اهل كتا ب يكي ا ز ا زما و شما بر هدا يت ايم، نفرموده من بر هدا يت ا م نه شما، پس د يكران را در كنار خود قبول داشته است و ا ين نشانه روحيه همزيستي و د يگر خواهي پيا مبر بوده. ا ينجا با يد به ا يشان گفت كه ا ين برداشت كا ملا ا شتباه ا ست: ا ولا منظور پيامبر در ا ين ا حتجاج نسبت به ا هل كتا ب بر محق بودن خودش يقين دا شته و نيز بر ضلا لت طرف مقا بل، معنا ي سخن پيامبر صل ا لله عليه و آ له، ا ين نبوده كه هم شما حق ايد و  هم من پس بيا يد با هم همزيستي دا شته با شيم كه ا گر ا ين حرف را بپذيريم ديگر د عوت معنا نخوا هد د اشت، در حا ليكه پيامبر مامور ا ست كه آ نا ن را هدا يت كند 2 فرا ز ديگري را ا يشان مطرح مي كند دلالت بر ا ينكه مي خوا هد فضاي گفتگو را با ز كند كه حرفي در ستي ا ست. اما ا ستفاده ا يشان نا درست ا ست. چو ن پيامبر كه طر فدار پلورا ليزم ديني نعوذ با ا لله نبوده تا در كنار دين خود دين آ نان نيز بخوا هد بلكه خوا ها ن گرويدن آ نان به دين اسلام بوده نه ا ينكه خوا ها ن برسميت شنا ختن دين آ نا ن بوده و برا ي پرهيز ا ز نزا ع تز همزيسمتي را مطرح كرده با شد، 3 فرا ز ديگري را كه ا يشا ن مطرح كرده مسئله داوري خدا وند در قيا مت بين مسلمانان و اهل كتاب است، برداشت ا يشان ا ين است كه پيامبر نمي خوا هد آ نان را وادار به پذيزش دين خود كند، كه حرفي حقي ا ست اما اراده باطل شده ا ز آ ن، چو ن معناي ا ين حرف ا ين نيست كه پيامبر  آ نان آ زاد كذاشته با شد در انتخا ب دين خود يا دين اسلام بلكه ا شاره به داوري خداوند در قيامت نوعي تهديد ا ست نسبت به آ نان و اتمام حجت كه ا گر دعوت مرا قبول نكرديد خدا وند در قيامت ا ز شما باز خواست خواهد كرد، يعني بين عمل من ، دعود شما، و امتناع شما قضاوت خواهد نمود و شما را در صورت نپذيرفتن دعوت من عذا ب خواهد كرد. خلاصه ا ينكه بردا شت ايشان ا ز ا ين آ يات قرا ن ا ين مطلب را ا لقا ء مي كند كه پيامبر بعنوا ن يك فرد عادي تصور مي شود كه جمعي را دعوت مي كند به امري كه خود نيز نسبت به حقا نيت آ ن نعوذ با ا لله اطمنا ن ندارد. ا ين بود نمونه  توجيه و تا ويل آ يات قرآ ن در با ب زندگي مسا لمت آ مزا نه بين مسلمانان و غرب در قا لب دفاع از اسلام در برا بر اتهام خشونت و نفي خشو نت.  با ز هم ا يشان در با ب بنياد گرا يي اسلامي و رويه خشن شا ن نسبت به غرب ميگويد: بنياد گرا چي كسي ا ست ؟ آ يا بنياد گرا ا ز پيامبر بنياد گرا   تر است ؟ وقتي پيامبر اسلام ديگري را به رمسيت مي شناسد و با آ داب تمام و نيكويي مثل زدني با آنها سخن مي گويد، چگونه بنياد گرا ا ين راه و رسم را ا ز پيامبر نمي آ مورد ؟ آ و به اصطلاح دا يه دلسوز تر  ا ز مادر است ؟. ا ين نيز يك مغا لطه است كه ايشان مرتكب شده ا ست. چو ن ملايمت پيامبر قطعا به معناي برسميت شنا ختن آ نان ؤ آ داب و رسوم آ نان نبوده بلكه برا هدايت آنها بوده است و ا لا دعوت معني نخواهد د اشت، پيامبر گفتگويش بر سري دست بر دا شتن آنان ا ز رسوم و ا عتقادات با طل شا ن بوده نه ا ينكه آ نان در كنار خود برسميت بشنا سد پس به چي چيزي دعو ت مي كند و ا ختلاف بر سري چسيت آ گر ا ين مسله برا ي ايشان حل مي بود ديگر چنين حرفهاي را نمي زدند. با ز در جا ي  ا ز اين كتاب امده كه گفتگوي پيامبر به حذف طرف نبوده بلكه برا ي رسيدن به تفاهم بوده. با ز مسئله تفاهم در عرف بمعني تقسيم منا فع است، با دعاي ايشان پيامبر مي خوا سته بر سري منا فع اعم ا ز مادي و معنوي با ا هل كتاب به تفا هم بر سد. مگر ا يشا ن كه اينگونه توجيها ت را آ ية در ست كرده اند آ ية ديكر قر آ ن را نخوا نده ا ند كه مي گويد: من نتبع غير ا لاسلام دينا لن يقبل منه، ا لاسلام يعلوا ولا نعلي عليه،. خلاصه ا يشان بين ملايمت در دعوت، جد ل ا حسن و خوش رويي با برسميت شنا ختن خلط كرده ا ست. يگ ا يرا د عامي كه بر مها جرا ني و ا مثال ايشان در دفاع ا ز اسلام، وا رد ا ست كه ا ينها گذشته ا ز بد فهمي شا ن نسبت به آ يا ت و روا يا ت، بحث شا ن صرفا تئوريك و ا نتزا عي ا ست. مگر ا ينها به عا لم وا قع نظر ندا رند و ز مينه ا ين همه خشو نت را نمي بينند، در كي نسبت به مسائل پيرا مو ن خود در جها ن اسلام دارند ؟ يا خير در خلاء بحث مي كنند. بر فرض قبول كنيم كه ا سلام دين مسا لمت ا ست ا ما ا ين سوا ل جاي طرح اش باقي ا ست كه شما كه ا ين همه ا ز صلح و مسا لمت حرف مي ز نيد، آ يا غرب كه شما ا ز آ ن بحث مي كنيد ا ين صلح و مسا لمت را مرا عا ت كرده ا ست ؟ ا گر چنا نچه پا سخ منفي ا ست كه هست پا سخ شا ن به ا ين خشو نت غرب عليه مسلما نا ن چيست آ يا ما نند باور هاي مسيحيت مي گو يند: ا گر كسي بتو سيلي زد طرف ديگري صورت ا ت را جلو ببر، ا گر ا ين ا ست ا ين كه ا سلام نيست ا ين هما ن مسيحيت ا ست كه با ا سلام خلط شده ا ست، اسلام مي گويد: ا گر كسي بر شما تعدي كرد شما هم حق داريد ما نند ا و مقا بله به مثل كنيد، آ ن همه آ يا ت در را ربطه با جهاد دفا عي را چي جوا ب مي د هند. ايشان كه ا ين همه به تفسير علامه طبا طبايي در معني آ يا ت تمسك جسته ا ند ديگر نظر يا ت ا يشان كه اين تفسير شريف نمونه عمدة برويش مبتني بر آ ن نظرا ت نويشته شده ا ست: رويش تفسير آ يه به آ ية كه خودي ا يشان در ا لميزا ن ا ز ا ين رو يش زياد در تفسير ا ستفاده نموده ا ند. پس برا ي در ك درست ا ز آ يا ت لازم ا ست آ يا ت با توجه به ديكر آ يا ت ملاحظه شود تا درك شود، كه ا ين كار را امثا ل مهاجرا ني نكرده يا ا ز عهده ا ش بر نيا مده كه دوم درست ا ست كه ا ين كار ا ز عهده هر كسي بر نمي آ يد. بنظر ا ين حقير مها جرا ني در سر تا سر ا ين كتا ب ، اسلام و غرب ، بر دا شت شا ن ا ز ا سلام كاملا    ا شتباه بوده و ا ين كار نه دفاع ا ز ا سلام كه مثله كرد ن ا سلام و بي روح كرد ن آ ن ا ست كه خوا ست غرب چيزي جز ا ين نيست لذا ست كه ا ين گونه ا تهاما ت را نسبت به اسلام مطرح مي كنند تا ما خود به بي روح كرد ن و تحريف آ ن اقدام نمايم و آ نا ن آ سوده نقشه ها ي شا ن را پياده كنند.

يكي ا ز كسانيكه در را بطه با ا سلام و تروريسم، مقا له اي را به رشته تحرير در آ ورده است، تحت عنوان اسلام و تروريسم بين ا لملل، ا قاي دكتر عبد ا لقيوم سجادي ا ست. وقتي مقا له ا يشان را مطا لعه مي نمودم در يافتم كه جنا ب ا يشان  نيز در اين مقا له هما نند بسياري ا ز ديگر نويسنده گان، گويا ا ينكه بحثهاي شان را در خلاء محض  و ا نتزاعي،  به صورت تئوريك محض ا را ئه نموده اند. بنظر مي رسد نويسنده مقا له در حين نوشتن مطالب نسبت به محيط پيراموني و ا وضاع رقت باري  كه امروز ما مسلمانان در آ ن زندگي مي كنيم ا لتفا تي ندا شته ا ست، گويا نوسنده در فضا ي كاملا ا كادميك قرا ر داشته و سرگرم بحث و مناظره  با كسا نيست كه صرفا اسلام را مورد بحث قرا ر مي دهند كه تروريست پرور ا ست يا نيست ؟ و ا يشان در مقام دفاع ا ز اسلام مي باشد.   ا ين بود نمونه اي ا ز گفتما ن دفا ع ا ز ا سلام در برا بر ا تهام خشونت و ترور كه برا رعا يت ا ختصار ذ كر تمام موارد آ ن خود ا ري كرديم كساني كه خوا ها ن ا طلا عا ت بيشتر ا ند در با ره كتا ب ا يشان رجوع كنند به     كتا ب ايشان.                 

و اقعيت ا ين ا ست كه امروزه ما با شرا يطي مواجه ايم كه مي طلبد روشنفكران و شخصيت هاي چون جنا ب ا يشان، دكتر سجادي ،  كه در رشته علوم سياسي تحصيل نموده اند و ا ز طرفي نسبت به  مسا ئل فقه سياسي اسلام نيز آ شنا هستند، با توجه به ا وضاع جهان اسلام و هجمه سنگين كه  ا زسوي  بيگانگان به ا نحاء مختلف سياسي، فرهنگي نظامي و غيره... صورت مي گيرد فرا تر ا ز بحث هاي صرفا ا نتزا عي كه در خارج منشاء ا ثر نيست يا ا ثري ا ندكي دارد  نياز داريم،  بعبا رتي ديگر ما ا مروز نيا ز مند ا ين هستيم كه نويسنده گان و قلم  بد ستا ن ما نگاهي شان بجهان خارج و آ نچه رخ دا ده و مي دهد معطو ف دا رند و الا ا ين حقير بر اين باور ا ست كه ما هرچند  كوشش و تلاش كنيم كه دشمنان اسلام را متقاعد سازيم كه ا سلام با ترور مخا لف ا ست و هزارا ن د ليل و مدرك هم ارائه نمايم، در ديد آ نان نسبت به اسلام تغييري حاصل نخواهد شد، به فرموده قرآ ن كريم، لن ترضي عنك ا ليهود و لا ا لنصارا حتي  تتبع ملتهم ، آ نان تصميم شان را گرفته اند و ا ز اسلام كه با رها و با رها به آ نان سيلي زده و دماغ شان را به خاك ماليده هرا س دارند، مطا لعه تا ريخ اسلام به خصوص  در  ا ين  صده ا خير كه  جهان اسلام با پديده استمعار رو برو بود، نقش كه اسلام در بيداري جوامع اسلامي و مقاومت در برا بر آ ن و با ا لاخره اخرا ج ذليلانه آ نان ا ز سر زمين هاي اسلامي كه در موارد عديده اي سر مشق ديگر ملل عالم برا ي مبارزه با ا ستعمار نيز بوده، از ياد و خاطره آ نان نرفته ا ست. زهي خيال باطل كه ما بخواهم با اين بحثهاي انديشه اي و تئوريك آ نان را  قانع سازيم. آ نچه را كه ما مي گويم شايد ا ز ما بهتر خودي آ نا ن درك كرده اند، ما خيا ل مي كنيم كه اتهام كه آنان به اسلام و مسلمانان مي زنند ا ز روي نا آ كاهي به مباني اسلام يا انديشه ساسي اسلام ا ست و فكر مي كنيم كه لازم است برا ي دفاع ا ز اسلام به آ ن پاسخ دهيم تا ا شتباه شان رفع شود. بسياري ا ز نويسنده گان غربي كه با ديد ا نصا ف مند ا نه  به تحليل مسائل دنياي اسلام و غرب و رويارويي ا يند و پردا خته ا ند و به ا ين ا تهام ، تروريستي بودن حركت مسلمانان در عصر حاضردر مقا بل غرب،  كه عمد تا ا ز سوي سيا ست مدا را ن و رسانه هاي تحت نفوذ ا ستكبار جهاني و صهيو نيزم بين ا لمللي مطرح  مي شود مي خند ند و ا ز آ ن  ا نتقا د مي كنند، بعنوان نمونه رجوع شود به فصل پنجم ا ز كتاب، ا ينده اسلام سياسي نويشته گراهام فولر، ترجمه اين حقير، ا و ا ين ا تهام را كاملا سياسي و در را ستاي بر قرا ري    نو امپريا ليزم غرب مي داند، بعقيده ا و همين ا عمال متعارض با منافع غرب  كه ا ز سوي غرب و  امريكا مثلا به عنوان ترور محكوم مي شود ا گر معارض با منافع آ نها نباشد ترور محسوب نمي شود،    ا عما ل تروريستي كه ا ز سوي  دولت هاي هوا دا ر ا مريكا در جهان اسلام عليه شهروندان، بخصوص اسلام گرا ها صورت مي گيرد هر گيز ترور دانسته نمي شود بلكه تشويق نيز مي شود، كشورهاي را  مثا ل مي زند كه بد ترين نوع ترور را انجام مي دهند مانند مصر، ا لجزا ير، ا رد ن، ا زبكستان و عرا ق رژيم سابق ا يران و.....

پس لازم ا ست كه ما به علاج درد هاي جهان اسلام و مردم تحت ستم با ند يشيم، نه ا ينكه بنويسم ا سلام با ترور كه در ا د بيا ت ساسي ا سلام و فرهنگ مبارزه اسلام با گفر و نفاق،  بي عدا لتي و.... جاي ندارد، و ا سلام با آ ن  ا ر تباطي ندارد و ترور محكوم ا ست، كه دشمنان ا ز آ ن به نفع خود سوء استفاده كند و به  سركوب مبارزين بحق و مشروع در دفاع از منافع حياتي اسلام و مسلمين، ا رزشهاي اسلامي دفع تجاوز، مبارزه براي آ رادي سر زمين شان ا ز ا شغال بيگانگان و صدها موارد ديگر  بپر دا زند به ا ستناد اينكه اينها تروريست ا ند و خودي ا ند يشمندا ن مسلمان نيز تروريسيم را بر خلا ف ا سلام  كه حرف حقي  ا ست ا ما به صورت نا بجا بكار برده مي شود: د فا عيا ت مشروع و قانوني ا ز نظر عرف بين ا لملل كه خودي همين كشورهاي مورد بحث ، امريكا و غرب،  علي ا لظاهر مشروعيت  آ نرا قبول دا رند ا ما چون با منافع آ نها هم خوا ني ندا رد يا حتي ا رتبا طي چندا ني با آ نها ندا رد آ نرا به عنوان تروريسم محكوم مي كنند، به گفته بسيازي ا ز صاحب نظرا ن  مجامع  بين ا لمللي تحت سلطه ا ستكبار جهاني حتي زحمت ا را ئه يك تعريف روشن و واضح ا ز ترور و ترويسم را به خود نداده اند.   كوتاه سخن اينكه نتيجه  آ  ن همه روضه خواني ا ين بود كه نويسنده گان چون نويسنده مقاله فوق ا لذ كر، خوب بود بجاي بحث تئوريك محض به مسائل روز جهان اسلام مي پرداخت، مثلا اينكه مبارزات جنبشهاي اسلامي در جهان كه عليه سلطه ا جانب بر كشور هاي اسلامي مبارزه مي كنند فعا ليت شان ا ز نظر اسلامي چه حكمي دا رد ؟ و اينكه آ يا ا ينها مصداق ترور مطرح در ا دبيات غرب است يا مصداق دفاع را دا رد كه حق مشروع و قانوني هر قوم و ملتي است و اينكه ايا عمليات بيگانگان در سر زمين هاي اسلامي كه بسيا ري شان به ضر ر ا سلام و مسلمين مي باشد، وظيفه مسلمانان در قبا ل آ ن چيست ؟ اين همه موئسسات تبليغي مخرب سياسي، فرهنگي، ا قتصادي، مذهبي و غيره.... كه در جهان اسلام مشغول فعا ليت ا ند و ظيفه مسلمانان علما اسلام و دولت هاي اسلامي در قبا ل آ نها چسيت ؟ و ده ها مسائل مبتلا به ديگر كه لازم است به آنها پاسخ دا ده شود، بعوض ا ينكه بنشينيم بحث كنيم كه اسلام با ترور چه ا رتباطي دا رد  كه ثمره عملي چنداني هم ندارد.

    مگر ا مثال جناب آ قاي سجا دي كه مقا له مورد بحث را نويشته ا ند مقا له ها نتنتونگ را كه يكي ا ز طرا حان پشت صحنه سياست خارجي ا مريكا است را، تحت عنوان جنگ تمدن ها نخوا نده اند يا طرح خاور ميانه بزرگ ا ز ا سترا تژيست هاي سياست خارجي امريكا را مطا لعه نفرموده ا ند كه حتما چنين نيست. پس چه فايده دارد كه بيايم وقت صرف كنيم مقا له بنويسم كه اسلام با ترور مخالف است كه ا لبته حرف حقي است، چو ن ترور بعقيده بسياري از متفكران جهان نوعي عمل ما فياني و جنايت كارانه است كه با روح اسلام ساز گاري ندارد اما مطلب چيزي ديگري است و ا ن اين كه امروزه بسيار به طرز ماهرانه دفاع مسلمان ها ا ز هويت، منا فع، ارزشها و سرزمين شا ن تحت عنوا ن ترور وا رد ا دبيات بحث هاي سيا سي شده و ما نا خود آ گاه با ا ظهار نظر هاي خود آ ب به آ سيا ب دشمن مي ريزم، وقتي ما ميگويم اسلام با ترور مخالف است، آ نا ن آ نرا حمل مي كنند بر همين مقاومت و برخودرد كه ا ز سوي مسلمانان بر عليه ستم ها، بي عدا لتي ها و تجاوزا ت كه بر سري شان مي آ يد ترور تلقي مي كنند باستناد اينكه خودي تان ترور را محكوم مي كنيد و ا ين حركات هم ترور است و كسي حق ا عترا ض هم ندارد و اگرهم ا عترا ض شود متهم بدفاع و حمايت ا ز ترور و تروريسم مي شود، در ما با اين كار خود زبان خود را بسته ايم. پس بيايم محكم و استوا ر اسلام با تجاوز به هر نحوي ا ز سوي هر كسي يا كشوري به كشوري ديگري، به خصوص غير مسلممانان به بلاد اسلامي مخا لف است و با آ ن مقا بله مي كند و اين ترور نيست، حق مشروع و قانوني هرملتي است، تا زماني كه غرب و امريكا ا ز دست اندازي به امور داخلي مسلمانان، تجاوز به آ ن، تبليغا ت عليه ا سلام برنامه ريزي برا ي تخريب فرهنگ اسلامي در جهان اسلام، و علي ا لخصوص حما يت ا ز رژيم هاي سر كوبگر و دست نشانده و مزدور درجهان اسلام بر ندارد مسلمانان حق دارند به هر نحوي ممكن ا ز خودي شا ن دفاع كند و به منا فع آ نها در هر جاي دنيا ضربه بزنند، كه متا سفا نه ا ين لحن در كمتر مقا له يا كتابي مشاهده مي شود، در عوض ديده مي شود كه در ا ين مقا لات به آ يا ت كه مشتمل بر كلما ت صلح، عفو، عهد، وفا، مدا را و عدم تعدي كه هر كدام در جاي خود درست است، اما مسئله اين نيست، امروز ما با با شرا يطي مواجه ا يم كه با ا ين پيش آ مد ها مشكل ما حل نمي شود.                                                                                  بعلاوه متا سفانه در استفاده ا ز همين آ يات يا روايات دقت كافي نمي شود و به ظاهر آ نها استناد مي شود در حاليكه در بسياري ا ز ا ين موارد ا نچه نتيجه گرفته شده، خلاف مفاد آيات شريفه قرآ ن مي با شد، چون صلح، مدا را، عقد، پيمان، سازش و سلم.... هر كدام داراي شرا يطي است كه تقريبا هيچ كدا م در شرا يط ا مروزي ما در جهان اسلام و روابط بين ا لملل تطبيق نمي كند و ما امروز كاملا در شرا يط دفاعي قرا ر دا ريم كه   دفاع هم  مطلقا   ا مري لازم و وا جب ا ست عقلا و شرعا و هيچ يك ا ز ملا ك و معيا ر ترور و تروريسم بر ا ن مطبق نيست مثلا يكي از روا يا تي به آ ن برا ي رد عمل ترور اسلام به آ ن ا ستناد شده روايتي ا ست ا ز يك جريا ن، كه شخصي خدمت امام رصا دق  عليه ا لسلام مي رسد، ا ز شخصي كه ا ز امام علي  به بدي ياد مي و دشنام مي دهد، ا ز امام علي ا لظاهر اذن مي خواهد كه او را در جاي كمين نمايد و به قتل برساند به جرم سا ب النبي و امام معصوم، امام ا و را ا ز ا ين عمل بر حذر به اينكه، هذا فتك، وقد نهي رسول ا لله عن ا لفتك، يا ا با  الصالح، الاسلام قيد ا لفتك.  دكتر داود فيرحي ا ين استنبا ط را به ا يت الله منتظري به نقل   ا ز سا يت ديد گاه، نسبت داده ا ست.  كه استنبا ط  مي كند ا ز ا ين روا يت بد ليل ا طلاق   ا ش تحريم مطلق ترور را در اسلام. بنظر مي رسد كه با ز هم در تحليل ا ين روا يت خلطي صورت گرفته ا ست بين مفهموم و مصدا ق، ا ز آ نجا يكه سا ب ا لنبي و ائمه در فقه شيعه حكمي خاص خود را دارد و در آ ن حد يث امام آ نرا منع نموده ا ز ا نجام آ‌ن   شايد بدليل عدم اهميت آ ن بوده، يا بي دفا ع بود ن.  ا ما ا ينكه مسئله فتك را مطرح نموده معناي فتك، با آنچه امروزه بعنوان ترور تلقي مي شود فرق دارد، چون در روا يت كمين كردن در برا بر فرد غير مسلح و بي دفاع مطرح ا ست لذا امام ا ز ا ين عمل نهي نموده ا ند، ولي حكم دشنام دا د ن به ائمه اطهار روشن است كه اگر صلاح دانسته شود بدون كمين كردن ا نجام مي شود پس اينكه ا ز كشتن ا و در خفا منع شده لازم نمي  آ يد كه كشتن ا و منتفي با شد، اما امروز اتهام  ترور كه  مسلمانان به آ ن متهم مي شود كاملا با مورد روا يت فرق دارد، ما قبول داريم كه كمين كردن فردي بي دفاع ولو با ا لاصالة دشمن هم باشد جائز نيست ا ما آ نچه ما با آ ن مواجه ايم چيزي د يگري ا ست دشمنان مسلمين با انواع  تجهيزا ت نظامي و غير نظامي به ما حمله نموده لذا فرض مسئله در اين مورد با مورد روا يت متفاوت است ا ينها دشمن بي دفاع نيستند تا كشتن آ نها فتك با شد بر فرض كه قبول كنيم كه فتك همان ترور مصطلح است. پس فرض مسئله دو چيز ا ست ا ين يك خلطي بيش نيست بين مفهوم و مصداق.  تحركا ت مسلمانان در شرايط امروزي جهان اسلام در برابر نو امپرياليزم غرب مصداق فتك منهي در روايت نيست. ا لا ا ينكه غرب و آمريكا ا ين دفاع را به ضرر خود مي داند، آنرا ترور مي خوانند و ما نيز متا سفانه تحت تا ثير ا ين جو، تلقي مان با آ نان يكي شده. پس به قول معروف ما نبايد، شعري را بگويم كه در قافيه آ ن گير كنيم:  با ين معنا كه نيايم به تبع ا ز ا د بيا ت سياسي غرب ا ين فعاليت هاي كه در جهان عليه ستم هاي غرب در حق جوامع اسلامي با ا نحاء مختلف صورت مي گيرد را مصداق ترور بدانيم، بلكه بايد ا ز آ ن دفاع كنيم و اشكا ل كار را در سيا ست هاي نا درست  خودي آمريكا و غرب ببنيم و آنان وادار نمايم تا در سيا ست هاي ظالمانه شان تجديد نظر نمايند تا به اين وضعيت خاتمه داده شود، بقول معروف توپ را در زمين حريف بيندازيم تا با خيا ل راحت تر بازي كنيم ا گرچه دشوار است اما نا ممكن نيست، كاري امروز غرب انجام داده ا ست، توپ را بزمين ما انداخته تا به تعب دفاع ا ز خود بيفتيم و خود شا ن  را حت دارد تماشا مي كند كه ما چگونه ا ز خود دفاع مي كنيم.

      ما ا مروز  مشغول بحثهاي  بي حا صل ا يم كه ثمره اصلي آ نرا آنان مي برد، چون  از قضا وت هاي ما درمورد محكوم بو د ن ترور در اسلام بعنو ا ن يك عمل مخا لف اسلا م 

 در دفاع ا ز اسلام،  ا ستفا ده مي كنند كه جنبش هاي مبارز مسلمان را در سر تا سر جهان     ا سلام متهم به تروريسم  كنند، و ا ز طرفي ما هم در بحثهاي مان با ين نتيجه رسيده ا يم كه اسلام با ترور مخا لف ا ست پس ا ين جنبش ها و حركات شان تروريستي ا ست و ضد اسلام  ا ست.  در نتيجه ا ين جنبشها  و لو حركات شان  بحق هم هست يكه و تنها در ميدان مبارزه با غول بي شاخ چون امريكا با همه امكا نا ت ا ش  مي ما نند و نابود مي شوند  و اين روند        ا د ا مه خواهد يا فت تا همه مسلمانان يا ا ز ارزشهاي اسلامي شان جدا شوند يا نابود شوند. ما با ين د ل خوش نكنيم كه با محكوم كردن ترور و مخا لف دانستن آ ن با اسلام خود را نجا ت دا ده ايم بلكه ممكن است چند روزي  خطر را  بتا خير انداخته   باشيم و لي با ا ين روند نوبت ما هم خواهد رسيد، مثل ما، هما نند آ ن سيمرغ با جوجه هاي ا ش مي ماند كه ماري لانه آ نها را پيدا نموده بود و روزي يكي ا ز آ نها را مي خورد، يكي گريه مي كرد علت را پرسيد گفت امروز نوبت من است كه مار بيايد مرا بخورد، ديگري كمي نارا حت بود علت را پرسيد گفت مرا فردا قرا ر ا ست كه ما ر بخورد سومي داشت مي خنديد علت را پرسيد گفت مي تا پس فردا مهلت دارم در حاليكه مار نقشه هرسه را كشيده بود كه بخورد، اين مثل عينا براي ما     ا مروز قا بل تطبيق ا ست، يكي در جنگ به آمريكا كمك مي كند، ديگري سوخت به هوا پيماهاي آن مي دهد تا كشور همسايه مسلمان را بمباران كند، ديگري  پا يگاه مي دهد و د يگري بي طرفي   فعا ل را اختيار مي كند و لي دشمن مانند آ ن ما ر، نقشه براي همه دارد، جنگ تمدن ها، خاور ميانه بزرگ، اشغال افغا نستان، اشغا ل عراق و تهديد ا يران و سوريه ا را ده   بر دا شتن حزب ا لله ا ز برا بر اسرايل و..... تماما گو ياي همه چيز هست، با زهم ما بيايم در بحثهاي مان به همين بسنده كنيم كه اسلام با ترور و تروريسم مخا لف است، و،دشمن، كاري خودش را مي كند. آ نچه در ا ين چند سطر ا ز نظر  خواننده گرا مي گذ شت نگاهي بود ا نتقادي به مقا له آ قاي دكتر  عبد ا لقيوم سجادي كه در فصلنامه گفتمان نو، تحت عنوان اسلام و تروريسم بين ا لملل بچا پ ريسده ا ست.  ا ين در حاليست كه در ا ين را ستا ، ا ستدلال به آ يا ت ، كمترين د قت در د قا يق فقهي و تفسيري آ ن صورت مي گيرد. بسياري از ا ين نوشتا ر توسط كسا ني ارا ئه مي شود كه يا اصلا تخصص لازم در زمينه فقه و تفسير ندارند يا ا گر هم دا رند ا ند ك و آ نقدر ناچيز ا ست كه نمي شود آ نا ن را  به عنوا ن كارشنا س مسا يل اسلا مي لقب دا د، بنابر ا ين، اين گونه افرا د در د فاع شان از اسلام ا گرچه  ا نگيزه خير دارند و ا مثال آ نا ن زيا د هم هستند ولي در ا ين عمل  اكثرا به تحريف واقعيات اسلام و بنوعي سلاخي كردن اسلام مبتلا شده اند.  نظير اين و ضعيت را ما در ا وا يل عصر مدرنيته، آ ن زما نيكه در دنياي غرب پيشرفتهاي علمي و تكنيكي تا حدودي نما يا ن گشت و ا ين حا لت در غير غرب  ، جهان اسلام،  حالتي ا ز يائس سرخوردگي  را بوجود آ ورده بود و قتي  به مظاهر پيشرفت مادي و صنعتي در جهان غرب نگاه مي كردند.   در جهان اسلام اين مساله مطرح گرديد كه اسلام دين پيشرفت و ترقي نيست و يا با آ ن سازگاري ندارد. در ا ين چنين اوضاع و احوا لي، مشابه آنچه كه امروز ما شاهد آ ن مواجه  هستيم كه عده اي به هر طريقي مي خواهند رابطه اسلام و ترور را نفي كنند،  در آ ن دوره نيز عده اي ا ز افرا د به ظاهر د لسوز به اسلام و طرفدا ر پيشرفت، خوا ستند آيا ت و روايا ت د يني را با مظاهر پيشرفت و ترقي حاصله در غرب منطبق نمايد، با ا نگيزه دفاع از د ين و معرفي نمودن آن بنحوي  سازگار با علم و پيشرفت. ا لبته منظور اين گفتا ر اين نيست كه نعوذ باالله      ا لقاء  شود كه اسلام با تمدن و پيشرفت مخالف است، اسلام دين زندگي است كه هم برا ي ا ين د نيا ي ما ا نسا نها برانامه دارد آ ن دنيا ي ما، در بعد علم، پيشرفت، توصيه به بهبود زندگي در اين دنيا و نهي ا ر با ر دوش ديگران بودن، كه در روايتي ا ز پيامبر اسلام ،ص، آ مده: الكاد لعياله كا المجاهد في سبيل الله،طلب ا لعلم فريضة علي كل مسلم و مسلمة، ا طلبوا ا لعلم ولو با ا لصين  و....  براي مزيد ا طلاع رجوع شود به كتاب، را بطه علم و د ين،  تا ليف، دكتر محمد جواد با هنر.

 بلكه منظور ا ين ا ست كه ما نبايد تحت تا ثير تبليغات در هر عصر و دوره اسلام را   به نفع آ ن مصادره نمايم تا بعد گرفتار تبعا ت آن شويم، در ست همانند كاري علما مسيحي و كليسائيان نسبت به د ين مسيحيت انجام دادند: آ نان در  آ ن دوره  آراء    ا ند يشمندان كيهان شناس، فيزيك دانان، ايده هاي فلسفي  آ ن عصر، يونان باستان، را به عنوا ن ا يده هاي مذهبي قلمداد نمودند كه بعدا و قتي در اثر پيشرفت علوم بطلان آ ن نظريا ت به ا ثبا ت رسيد تمام عقايد دين مسيحيت در معرض ترديد واقع شد، به قول معروف چرا آدم شعري را بگويد كه بعدا در قافيه آن گير كند.  در شرا يط حاضر نيز مشابه آنچه گفته شد، در شرف رخ دادن است عده اي بنام دفاع ا ز اسلام و رد ا تهام تروريست  پروري اسلام، تلا ش دارند حتي بسياري از مسلمات اسلام را با توجيها تي  سست  و بيگا نه با روح اسلام، به نحوي  كه خوشا يند غربي ها ا ست تا ويل مي  برند  كه اين گونه تاويلا ت مصدا ق ا تم تفسير   برآ ي مي باشد كه در ا سلام بشد ت ا ز آ ن نهي شده و بر آ ن وعده عذا ب داده   شده  ا ست. من فسر القرآن  بر ا ئيه    ا لقرآن برائيه فليتبوء مقعده من ا لنا ر.

  اين افرا د در نوشتار شان كمتر با ين بعد قضيه كه وا ژه ترور  به معناي را يج آ ن در عرف بين المللي امروز، با هيچ يك ا ز دستو را ت ا سلام در د فاع ا ز منا فع جمعي و فردي مسلمانان، حفظ كيان اسلام، تماميت ا رضي بلا د اسلا مي و ا رزشهاي آ ن  منطبق نيست، ما در ا سلام، گذ شته ا ز بحث جهاد ا بتدا يي كه جاي بحث آن اينجا نيست، مسآله دفاع را داريم  در ا ين روا يات مسلما نا ن در دفا ع ا ز نفس، ما ل بطور مطلق در هر متجا و ز چي كا فر يا حتي مسلما ن ا جا زه دا ده است.،   ا مري در هر شرا يط حق مشروع و قانوني هر كسي است، اختصاص به مسلمانان هم ندارد و در دوره هاي مختلف تاريخي تقريبا تمام ملت ها با آ ن روبرو بوده و     آ نرا حق  مسلم و طبيعي خود  شا ن  ميدا نستند و بنظر نمي رسد ا صولا در دنيا كسي با آ ن مخالف نمي باشد.  مگر خودي امريكا ئيان در تار يخ جنگ هاي   ا ستقلال شان آ ن را تجربه نكرد ند، يا در همين دورا ن بعد ا ز حادثه سپتامبر بنام دفاع ا ز منافع شان در عمليات هاي به اصطلاح ضد تروريستي پيش گيرا نه ا قدا ما تي مسلم تروريستي را در سطح جهان به صورت اعلان شده و نشده ا نجا م مي دهند و به هيچ كسي هم  اجازه نمي دهند كه به آ ن اعترا ض نمايند

 ا ما در مورد كشور ها و ملت هاي ديگر وقتي در دفاع از خودي شان، منافع شان و سرزمين شان ا قدا ما تي را يا به صورت د ستور مذهبي يا عرق ملي و فرهنگي    ا نجام مي دهند متهم به تروريست مي شوند. در قبال اين مسا له آ نچه  قلم  بد ستا ن  و روشن فكرا ن ما ا نجام مي دهند ا ين است كه مي گويند اين ا قدا ما ت  ا ز نظر ا سلام مردود ا ست، در حا ليكه اين گونه وا كنش ها كمترين اثري را د ر رويكرد خصما نه  ا ين قد رت ها نسبت به ا سلام و مسلمين ندارد،  آ نان تصميم شان را گرفته اند مبني بر اينكه با اسلام مبارزه كنند و پروژه جنگ تمدن ها را نيز در همين راستا طراحي نموده اند.                                                  پس عا قلا نه ا ين ا ست كه قلم بد ستا ن و متفكرين ما ا گر وا قعا به اسلام و مسلمين د لسو ز ا ند و مي خوا هند از ا سلام دفاع كنند بيايند موضع ا سلام را به صورت شفا ف تبيين نما يند و ا ز هياهوي تبليغاتي رسا نه ها و سياست بازا ن بين المللي نترسند،  اعلان دا رند كه ا سلام هما نند هر ملت و نحله اي اين آ ن وجود دارد، صرفا جنبه دفاعي دارد و اين چيزي ا ست كه تمام عقلا عا لم اعم از مسلمان و غير مسلمان معقول بودن آ نرا قبول دارند و عرف     را يج بين المللي نيز آ نرا تحت عنوان دفاع مشروع مي پذيرد.                                                        حق را به خود مي دهد كه از منا فع خود د فاع نما يند با ا ين توجيه  كه  د فاع ا ز حقوق  و     منا فع در هيچ قانوني منع نشده است.                                                                                                                  

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 11:24 توسط شریفی |


ادامه مطلب
+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:59 توسط شریفی |

آسيب شناسي فرهنگي جامعه اسلامي از ديدگاه امام خميني( ره)

 

تدوين كننده: عصمت الله شريفي، كارشناسي ارشد علوم سياسي

واژه هاي كليدي: آسيب ، فرهنگ و ديدگاه امام خميني

مقدمه:

آسيب شناسي فرهنگي طبيعتاً به بررسي آفات و آسيب هايي مي‌پردازد كه رنگ وصبغه فرهنگي دارند و عناصر و هنجارهاي را كه  سازنده عادات، رفتارها و كنش‌هاي افراد در يك جامعه است، تحت تأثير خود قرار ميدهد. آسيب هايي از اين دست ، صرف نظر از ميزان تخريب و خسارتي كه بر مسائل روبنايي فرهنگ يك ملّت يا جامعه وارد مي‌سازند، گاهي  آن چنان در متن فرهنگ اصيل يك ملت يا جامعه رسوخ مي‌كنند كه از درون ريشه مقاومت افراد را در برابر نماد  مفاسد و ناهنجاري ها و كلا هويت فرهنگي خود جامعه را  تضعيف و آسيب پذير مي‌گردانند و در نتيجه  اين قبيل كنش‌ها رفته رفته نهادينه شده، حكم آداب و سنن حاكم بر جامعه را پيدا مي‌كند و منجر به استحاله فرهنگي مي گردد، و سرانجام به شكل‌گيري فرهنگ مي ‌انجامد كه با فرهنگ اوليه و اصيل مورد قبول در جامعه متفاوت واحيانا متضاد خواهد بود.

خطر كم رنگ شدن ارزش‌هاي والاي فرهنگي- ارزشي و يا حتي نابودي فرهنگ اصيل و بنيادين اسلامي درجوامع اسلامي گاهي ممكن است از درون جامعه متوجه ساختار فرهنگي جامعه شود، همان گونه كه مي‌تواند از پذيرش و يا آمادگي براي پذيرش ارزش‌هاي وارداتي فرهنگ بيگانه ناشي گردد. به هر حال، بحث از عوامل و عناصر آسيب رسان فرهنگي و يا بحث از ساختار آسيب پذير فرهنگ به قالب و زمينه آسيب شناسي فرهنگي مربوط مي‌شود، همان طور كه بحث عوامل مؤثر در تهاجم فرهنگي و يا بحث از ريشه‌ها و عوامل زمينه ساز جهت رسوخ فرهنگ وارداتي، در آسيب شناسي فرهنگي جاي مي‌گيرد. در اين مقاله ابتدا به بيان و تشريح معناي لغوي و اصطلاحي فرهنگ، تعريف فرهنگ، اهميت آسيب شناسي فرهنگي، منشاء آسيب هاي فرهنگي و نهايتا آسيب شناسي و بيان آسيب هاي كه ممكن است يك جامعه اسلامي را تهديد نمايد، با استفاده از بيانات امام خميني رحمت الله عليه، بحث و بررسي مي گردد.

1. معناي لغوي فرهنگ

كلمه (فرهنگ) همچون ساير كلمات در ادبيات جوامع، داراي معناي خاص خود مي باشد. فرهنگ در ادبـيـات فـارسـي بـه مـعـنـاي ادب، تـربـيـت، دانش، علم، معرفت، مجموعه آداب و رسوم، مجموعه علوم و معارف و هنرهاي يك قوم است. فـرهـنـگ، واژه اي است فارسي و مركب از دو جزء (فر) و (هنگ) است كه در معاني گوناگوني، مانند دانش، دانايي، خِرَد، معرفت، حرفه و هنر، ادب و... به كار رفته است. امـروزه كـلمـه فـرهـنـگ در مـفهوم كه دانش مردم شناسي و انسان شناسي از آن اراده مي‌شود، نام علمي است كه معادل آن در زبان‌ هاي اروپايي مانند انگليسي[i] (كالچر) و به زبان فرانسوي[ii] (كـولتـور) اسـت. مـفهوم علمي اين اصطلاح در دانش مردم شناسي و انسان شناسي، نخستين بار در انگلستان به كار رفته و (ادوارد تيلور) آن را در اثر خود به نام (فرهنگ ابتدائي) كه در سال 1871 م. منتشر شده است، وصف كرده است. از آن پس، اين مـفـهـوم را بـيشتر انسان شناسان آمريكائي در تأ ليف‌هاي خود به كار برده اند. لغت فرهنگ از منظر آنان يك اصطلاح فني و عبارت است از شيوه خاص زندگي قومي يا محيط اجتماعي انسان و به طور كلي آنچه آدمي از نظر مادي يا غير مادي به وجود آورده است. و امـا معادل كلمه فرهنگ در زبان عربي، كلمه (ثقافه) است كه دانشمندان علوم اجتماعي عرب آن را بـه كـار برده‌اند و به معناي آموختن، ماهر شدن و مهارت يافتن آمده است. در فرهنگ المنجد چنين آمده است: الثقافه: التمكُّن من العلوم و الفنون و الاداب، ثقافه يعني برخوردار شدن از علوم وفنون و آداب. و اما در ادبـيـّات اسـلامـي، كـلمه اي كه معادل فرهنگ باشد به طور خاص وجود ندارد. ولي در قرآن و روايات، مفاهيم و كلماتي وجود دارد كه در بردارنده معناي فرهنگ هستند، مانند علم، ادب، بصيرت، فهم، شعور، عقل و غيره كه هرگاه هر مسلماني واجد آن شد آن فرد داراي فرهنگ است.[iii]

2. تعريف فرهنگ

فـرهنگ، مقوله اي بسيار گسترده است. از اينرو، جامعه شناسان و مردم شناسان درباره تعريف جامع و كامل آن اتفّاق نظر ندارند و هر يك تعريف خاصي از آن ارائه داده است؛ كه در ادامه برخي از آن‌ها را مرور مي‌كنيم: ادوارد تيلور مردم شناس انگليسي، فرهنگ را اين گونه تعريف كرده است: فـرهـنـگ، عـبـارت از مـجموعه علوم، دانش ها، هنرها، افكار و عقايد، اخلاقيات،مقررات و قوانين، آداب و رسـوم و سـايـر آمـوخـتـه‌ها و عـاداتـي است كه انسان به عنوان عضوي از جامعه كسب مي‌كند. را لف لينتون، انسان شناس مشهور آمريكايي در تعريف فرهنگ مي‌گويد: فرهنگ،تـركـيـبـي از رفـتـار كـسـب شـده اسـت كـه بـه وسـيـله اعـضـاي جـامـعـه مـعـيـنـّي از نـسـلي بـه نسل ديگر منتقل مي‌شود و در ميان افراد،مشترك است.[iv] واژه فرهنگ‌ در يك تعبير، به‌ معناي‌ تمامي‌ برنامه‌ها و اقداماتي‌ كه‌ انسانها در چارچوب‌اجتماعي‌ به‌ منظور شكل‌ بخشيدن‌ به‌ زندگي‌ خود و سازگار شدن‌ با محيط‌ مي‌پرورانند فرض‌ شده‌است‌. در اين‌ ديدگاه‌ فرهنگ‌ به‌ عنوان‌ رابط‌ ميان‌ جامعه‌ و محيط‌ پيراموني‌ مورد بحث‌ قرارمي‌گيرد. در نتيجه،‌ تحول‌ فرهنگي‌ نيز به‌ عنوان‌ «تكامل‌ امكانات‌ بالقوه‌ فرهنگي‌ جامعه‌ با توجه‌ به‌عامل‌ سازگاري‌ فزاينده‌ با محيط‌» تعريف‌ مي‌شود.[v]

3. آسيب شناسي فرهنگي و اهميت آن از ديدگاه امام خميني

اهميت آسيب شناسي فرهنگي دريک جامعه اسلامي که خواهان احياء فرهنگ اسلامي است هنگامي روشن تر خواهد بود كه به حساسيت‌هاي سودمند و سعادت آفرين ناشي از دين و فرهنگ اسلام بخوبي توجه  شود و مشخصه‌هاي فرهنگي اسلام كاملاً مدنظر قرار گيرد. وجود اين قبيل حساسيت‌هاي ديني- ارزشي و فرهنگي، در واقع رهنمود عمل و رفتارهاي آحاد افراد  امت اسلامي و مشعل فروزان راه آنان خواهد بود. به بركت وجود همين حساسيت هاست كه مي‌توان حيات و توان و ثبات فرهنگ مسلماني را بيمه كرد و در مقابل، بي‌بندوباري‌هاي فرهنگي و يا فرهنگ بي‌بندوباري و ساير مفاسد فرهنگي و يا فرهنگ هاي فساد انگيز مقاومت به خرج داد.

حضرت امام خميني در مورد اهميت تحول فرهنگي در جامعه اسلامي مي‌فرمايد:« بزرگترين تحولي كه بايد بشود در فرهنگ بايد بشود براي اينكه بزرگترين موئسسه اي است كه ملت را يا به تباهي مي‌كشد يا به اوج عظمت و قدرت مي‌كشد. برنامه‌هاي فرهنگي تحول لازم دارد، فرهنگ بايد متحول بشود، بايد فرهنگ را يك جوري درست بكنيد فرهنگ را يك جوري بار بياوريد كه براي ملت شما مفيد باشد و اين نمي‌شود جز كه ايمان باشد»[vi]

حضرت امام در زمينه اهميت فرهنگ و نقش آن در حيات اجتماعي يك جامعه و هويت آن مي‌فرمايد:« بي‌شک بالاترين و والا ترين عنصري که در موجوديت هر جامعه دخالت اساسي دارد فرهنگ آن جامعه است. اساسا فرهنگ هر جامعه هويت و موجوديت آن جامعه را تشکيل مي‌دهد وبا انحراف فرهنگ هر چند جامعه در بعدهاي اقتصادي، سياسي، صنعتي و نظامي قدرتمند و قوي باشد ولي پوچ وپوک وميان تهي است.»[vii] امام خميني رحمت الله عليه بخوبي در يافته بود که مصيبت بزرگ مسلمانان خود باختگي فرهنگي است و بدين جهت تنها راه مقابله با خود باختگي، و دستيابي به هويت اصيل را تحول فرهنگي دانسته واز فرهنگ به عنوان اساس هويت و موجوديت جامعه ياد کرده اند، چونکه اگر فرهنگ جامعه اي وابسته و مرتزق از فرهنگ مخالف باشد ناچار ديگر ابعاد آن جامعه نيز به آن سو گرايش پيدا مي‌کند و در آن مستهلک مي‌شود و موجوديت خودرا در تمام ابعاد از دست مي‌دهد، بنابراين استقلال و موجوديت هر جامعه از استقلال فرهنگ آن نشأت مي‌گيرد. از اين  اين رو امام (ره) اصلاح فرهنگ را در رأس تمام اصلاحات قرار مي‌دهند و تحول فرهنگ را بزرگترين تحول در جهت رسيدن به جامعه انساني و اسلامي سالم و مستقل مي‌دانند، چرا که فرهنگ بزرگترين عنصري است که ملت را به تباهي ويا به اوج عظمت و قدرت مي‌رساند.[viii]

 امام راحل در فرازي ديگري از کلام شان درباره جايگاه واهميت فرهنگ در عرصه حيات جامعه مي‌فرمايد:« يك ملتي احتياج به فرهنگ دارد، ملت با فرهنگ اش زندگاني سياسي مي‌تواند بكند، ما فرهنگ مان يك فرهنگي است كه استقلال ندارد ومربوط به خود مردم نيست بلكه اداره اش بايد به دست خارجي‌ها بشود و به امر آنها تنظيم بشود برنامه هايش و لهذا يك فرهنگ سالم تحويل نمي‌دهند، يك فرهنگيان سالم تحويل به ما نمي‌دهند، اساتيد دانشگاه نمي‌توانند، نمي‌توانستند كه به كار خودشان آنطور كه بايد ادامه دهند، دانشجوهاي دانشگاه‌ها نمي‌توانند به آنطوري كه مي‌خواهند به كارشان ادامه بدهند، همه دستگاه‌ها بايد دستگاه مداحي براي آريامهر باشد. همه همه بايد يك دستگاهي باشد كه اداره ظلم را تقويت كند.» [ix]

«هيچ ملتي نمي‏تواند استقلال پيدا كند الا اينكه خودش خودش را بفهمد و تا زماني كه ملتها خودشان را گم كرده‏اند و ديگران را به جاي خودشان نشانده‏اند، نمي‏توانند استقلال پيدا كنند. كمال تأسف است كه كشور ما حقوق اسلامي و قضاي اسلامي و فرهنگ اسلامي دارد و اين فرهنگ و حقوق را ناديده گرفته و به دنبال غرب است. چنان غرب در نظر يك قشري از اين ملت جلوه كرده است كه گمان مي‏كنيم غير از غرب، ديگر هيچ چيز نيست. اين وابستگي فكري، عقلي و مغزي غربي منشأ اكثر بدبختي‏هاي ملتها و ملت ما نيز هست.»[x]

4. منشأ آسيب‌هاي فرهنگي در جامعه اسلامي ازديدگاه امام خميني

براي بررسي آسيب‌هاي فرهنگي در  جوامع اسلامي بايد منشاء آنرا را ريشه يابي کرد تا به کليد رمز اين آسيب ديدگي كه امروزه گريبان گير مسلمانان شده است، دست يافت. بطور کلي علل آسيب ديدگي مسلمانان و جوامع اسلامي را با توجه به ديدگاه امام خميني ( ره) مي‌توان از چند محور مورد بررسي قرار داد:

الف ـ بي‌توجهي به فرهنگ قرآني

مطالعه و تدبر در آيات قرآن  و روايات اسلامي اين حقيقت را مي رساند كه  اسلام و قرآن انسانها را  دعوت به پاکي ، درستکاري ، امانت داري ، تلاش و کوشش ، آگاهي ، بيداري ، دانش آموزي پژوهش ، اتحاد و فداکاري و... امر مي‌کنند. اما با نهايت تاسف مشاهده مي شود كه امروزه تعليمات اسلام، قرآن و پيامبران آسماني در بسياري بشري عموما، و از جمله جوامع اسلامي متروک يا نيمه متروک مانده است بطوريكه  ادعاي اسلام و شعار پاي بندي به ارزشهاي  دين منهاي از التزام عملي به آن، در بسياري از شوون زندگاني مردم مشهود است. رسالت بدوشان نهضت احياگري فكري- فرهنگي در جهان اسلام وظيفه دارند که خود را از اين آفت مبرا سازند و جامعه اسلامي را  با فرهنگ سعادت آفرين قرآن آشنا سازند. امام راحل مي‌فرمايد:« مشکل عمده مسلمين، همان دوري از(فرهنگ) اسلام وقرآن است.»[xi] بنابراين دست اندركاران نهضت بيداري اسلامي بعنوان مهمترين عناصرکه مي‌تواند اين عارضه ( آسيب ديدگي فرهنگي) را جبران نمايد، وظيفه دارند جامعه اسلامي را به فرهنگ قرآني بعنوان موثرترين راه نجات از سيطره فرهنگ بيگانه توجه دهند.

ب. دور شدن از فرهنگ جهاد، تلاش ومبارزه

فرهنگ اسلام فرهنگ تلاش و مبارزه است. جامعه اسلامي براي تثبيت موقعيت فرهنگي و دست يافتن به آرمانها والاي كه اسلام به آن دعوت مي نمايد  بايد در تمام جبهه‌ها (فرهنگي، اقتصادي، سياسي، نظامي، اجتماعي و...) با اعتماد و تكيه بر فرهنگ سعادت بخش اسلام ناب، با تمام توان در ميدان تلاش ، مبارزه و پيشرفت حضوري پر رنگ و اثرگذار داشته باشد. حضرت امام(ره) در همين زمينه مي‌فرمايد: شهادت عزت ابدي است، ملتي که شهادت را آروزو دارد پيروزاست، يک ملتي که زن ومرد اش براي جانفشاني حاضرند، و طلب شهادت مي‌کنند هيچ قدرتي با آن نمي‌تواند مقابله کند.[xii] لذا پرچمداران احياء فرهنگ جهاد وتلاش در راستاي بهبود اوضاع جوامع اسلامي مسئوول هستند و بايد تلاش نمايند تا فرهنگ و سنت جهاد ومبارزه را در همه ابعاد اش، بخصوص در مقابل مظالم، تعديات و تهاجمات فرهنگي- فكري که از سوي دشمنان اسلام عليه مسلمين صورت مي‌پذيرد، در جامعه اسلامي احياءكنند

ج. استفاده نکردن از فرصت‌هاي مادي و معنوي

بطور قطعي مي توان مدعي شد كه نشانه رشد و بلوغ فکري و عقلاني يک فرد و يک جامعه بهره برداري  از فرصت‌هاي مادي و معنوي است. هنجارهاي اسلامي  نه تنها به مسلمانان توصيه به بهره برداري بهينه  از تمام فرصت‌ها را مي‌کند،  بلکه آنان را به فرصت آفريني و استفاده بهينه از فرصت‌هاي گوناگون جهت ارتقا بخشيدن به موقعيت در خور يك جامعه اسلامي ايدآل تشويق مي‌کند. روشن است که در شرايط مختلف زماني و مکاني، فرصت‌ها تفسيرهاي گوناگوني پيدا مي‌کنند و بهره برداري بهينه  از آنها رمز پيشرفت و رشد محسوب مي گردد و بستري مناسب براي جبران عقب ماندگي هاست .امام راحل در زمينه لزوم استفاده از فرصت ها وترغيب مسلمانان  نسبت به آن مي‌فرمايد:« امروز روزي است که اسلام بايد تحقق پيدا کند.»[xiii] بنابراين کانون‌هاي اصلي اصلاح واحياء فرهنگ و ارزشهاي ديني در دنياي اسلام ، براي بهره برداري از موقعيت‌ها وامکانات بوجود آمده در دنيا، جهت ترويج و نهادينه ساختن ارزشهاي والاي فرهنگي اسلام عزيز مسئوليت عظيمي دارند و غلفت ازاين وظيفه مهم و حياتي باعث ازدست رفتن فرصت‌هاي بوجود آمده خواهد شد که جبران آن دشوار است. البته اين نكته را نبايد ناديده انگاشت كه  بهره برداري از ابزار و امكانات روز دنيا و بهره مندي از تجربيات علمي و فناوري پيشرفته به گونه اي تعريف شده که ناخودآگاه و غير مستقيم خود فراموشي و بيگانگي با فرهنگ ديني و ملي را به فکر و جان ملتها تزريق مي كند . لذا بايد هنگام بهره برداري از اين ابزار مواظب بود كه بار منفي آن ها انتقال نيابد. براساس تربيت ديني اسلام همانگونه که گام اول فرا روي انسانها توحيد حقيقي و نفي تمام خدايان دروغين است، گام نخست در راستاي پيشرفت و مبارزه با انحطاط فكري فرهنگي  نفي عملي و همه جانبه فرهنگ‌هاي غلط و بي‌محتوا و مادي  غرب و غرب زدگان است  وتنها در اين صورت است كه شيريني تعاليم فرهنگي - ارزشي اسلام به کام ماخواهد نشست.[xiv]

د. دوري از فرهنگ اخلاص وکاربراي خدا

ارزشمندي کار و عمل در يك  جامعه اسلامي به اين جهت است که بايد همگان برمحور خدا و دستيابي به رضايت او کار و تلاش کنند. در اين ميدان خودخواهي و خودپرستي رنگ مي‌بازد و روحيه خيرخواهي و دلسوزي زمينه ساز بستر مناسب براي رشد و تعالي همه جانبه و همگاني مي‌گردد.[xv] امام راحل مي‌فرمايد:« کوشش کنيد قصد خودتان را خالص کنيد براي خدا؛ جديت کنيد که کارهايتان براي خدا باشد، قيام تان لله باشد.»[xvi] دست اندركاران در موئسسات و كانون هاي علمي- فرهنگي در جهان اسلام كه امروزه ما شاهد رونق يافتن آنها مي باشيم شايد مهمترين الترناتيو[xvii] است که در جهت مقابله با تبليغات فرهنگ مادي گرايانه و روحيه تملق ودو روئي و رياء كاري در جامعه اسلامي. انسانهاي متدين و متعهد، بايد به مبارزه با اين پديده مهلك برخيزند و روحيه اخلاص و عمل براي رضاي حق تعالي را رونق بخشند، امري امام خميني در جريان رهبري نهضت اسلامي در ايران آنرا بمعني واقع کلمه عمل نمود. ايشان هيچگاه بخاطري رضايت اين و آن كار نمي كرد و تنها بر اساس تكليف الهي خويش تصميم مي گرفت و عمل مي نمود. ايشان همواره مسئوولان را به  اخلاص و دوري از رياء كاري بر حذر مي داشتند. پس از روشن شدن منشاء آسيب ديدگي فرهنگي در جامعه اسلامي، در ادامه به شناسايي مهم ترين آسيب‌هاي فرهنگي در جامعه اسلامي ، با عنايت به ديدگاه هاي امام راحل(ره) مي پردازيم.

آسيب شناسيي و بيان آسيب هاي فرهنگي از ديدگاه امام خميني 

1. وابستگي فكري و فرهنگي به بيگانگان

يكي از مهمترين و مهلك ترين آسيبي كه در دوران معاصر گريبانگير جوامع اسلامي شده است وابستگي فكري-فرهنگي نسبت به فرهنگ بيگانگان است. انديشه‌هاي بيگانه ممكن است از طريق دشمنان يا دوستاني كه احيانا مجذوب جذبه هاي فرهنگي - فكري بيگانگان شده اند، نفوذ كنند و از اين طريق به اضمحلال فرهنگ اصيل اسلامي لطمه وارد شود. بر اساس مستندات تاريخي نمونه اين نوع مجذوب شدن ها و گرايش‌ به انديشه و تفكرات بيگانه در جريانات قرون اوليه اسلامي نيز ديده مي‌شود: مثلا مجذوب شدگان به فلسفه يوناني و آداب و رسوم ايران باستان و تصوف هندي را مي توان مثال زد. اين جريانها، نظريات و انديشه هايي را كه داراي بار فرهنگي خاص بخود بود را نيز  احيانا به قصد خدمت و نه به قصد خيانت وارد انديشه و فرهنگ مسلمانان كردند.[xviii]

بنابراين در مسأله ورود و نفوذ انديشه‌هاي بيگانه در درون فرهنگ و انديشه يك جامعه، بايد به عوامل  داخلي آن همانند عناصر و عوامل  بيروني آن توجه كرد. دشمنان مسلمين  به خوبي درك كرده است كه اگر ملتي از نظر فرهنگي، اتكاء به فرهنگ خود نداشته باشد زمينه فروپاشي استقلال فكري آن‌ها و در نتيجه پذيرفتن همه نوع سلطه  استعماري براي آنان فراهم خواهد نمود. در اين ميان دشمنان اسلام تلاشهاي گوناگون و وسيعي را بمنظور تخريب فرهنگ دين و انقلابي مردم مسلمان ايران برنامه ريزي نموده است. تـجربه‌ها و توطئه‌هاي مكرر، ولي ناموفقِ دشمنانِ انقلاب اسلامي ايران در سالهاي گذشته، آن‌ها را به فكر اتّخاذ شيوه‌هاي جـديـد انـداخـتـه اسـت كه در ذيل به  نمونه هاي از آن اشاره مي شود: در ميان دشمنان انقلاب اسلامي در جهان، صهيونست ها بيشتر از همه در تلاش اند كه فرهنگ و تفكر انقلابي نشأت گرفته از نهضت الهي امام خميني را كه مهمترين خطر را فرا روي سلطه طلبي و تجاوز گري آنان بوجود آورده است خنثي نمايند. بعنوان مثال تلاش صهيونيست‌ها در گرد همايي ها و كنفرانس هاي  باصطلاح  علمي و تحقيقاتي كه به منظور دست يـابـي بـه بـهـتـريـن راه جهت مقابله و مـبـارزه بـا مـذهـب تـشـيـع و انـقـلاب اسـلامـي در ايران كه در سـال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي تـرتـيـب مي دهند. در يكي از اين كنفرانس ها  كه چـنـديـن تـن از مـقـامـات امـنـيـتي-  نظامي آمريكا و ده‌ها نفر از پـژوهـشـگـران امور خاورميانه كه تحت نفوذ صهيونستها هستند، از دانشگاه‌هاي رژيم اشغالگر قدس، آمريكا، و اروپا در آن حضور داشتند. در اين كنفرانس باين نتيجه گيري دست يافته بودند كه مهمترين عامل كه ميتواند آنان را در رسيدن به اهداف شان كمك نمايد اين است كه مسلمانان را نسبت به فرهنگ و تفكر خودي بد بين نمايند و فرهنگ و تفكر آنان تحقير نمايد. اين امر گوياي اين واقعيت بزرگ و آشكار است كه تحقير يك ملت از نظر فرهنگي، بستر مناسبي در جهت پـيـاده شـدن اهـداف بـيـگانگان خواهد بود. آري دشمن براي القاي فرهنگ استعماري خود، نخست بايد فرهنگ‌هاي موجود را كه مانع از سيطره آنان مي شود، زير سؤال ببرند.[xix] امام راحل مي‌فرمايد:(فـرهنگ ما را طوري كردند كه همه چيزمان الان عوض شده، غربي شده، وقتي هم حرف مي‌زنيم حـرفـمـان غـربـي اسـت، وقـتـي اسم مي‌گذاريم، اسم خيابان‌هاي غرب را مي‌گذاريم، اسم اشـخـاص غـربـي را مي‌گـذاريـم، خـيابان روزولت، خيابان كندي، خيابان كذا، اين‌ها غرب زدگي است. در تمام اروپا بگرديد يك خيابان محمدرضا پيدا نمي‌كنيد، يك خيابان نادر پيدا نمي‌كـنـيـد. خـيابان هايمان هم غربي است. ما يك وابستگي روحي پيدا كرده ايم اين وابستگي روحي از همه چيز براي ما بدتر است.)[xx] حضرت امام در در باره اينكه فرهنگ استعماري وابستگي فكري مي‌آورد، مي‌فرمايد:« غرب همه چيز استعماري دارد. فرهنگ استعماري دارد، صادر مي‌كند براي كشورهائي كه عقب افتاده‌اند به اصطلاح آنها آن چيزي كه مناسب با آنجاست به طوري كه وابستگي داشته باشد، آنها مي‌خواهند ما وابسته باشيم و چيزهائي كه به ما مي‌دهند چيزهائي است كه وابستگي مي‌آورد، استقلال نمي‌خواهند ما داشته باشيم. استقلال فرهنگي نمي‌خواهند داشته باشيم، استقلال فكري نمي‌خواهند داشته باشيم، عمالي كه آنها تربيت كرده ند در پيش خودشان و صادر كردند براي ما، آنها هم كمك كردند به آنها و طرز كفر جامعه را طوري عوض كردند كه اگر يك مطلبي غربي نباشد جامعه نمي‌پذيرد اين را.»[xxi]

امام (ره) مي‌فرمايد:«.. ما الان در همه چيز به گمان همه يك نحو وابستگي داريم كه بالاتر از همه، وابستگي افكار است. افكار جوان‌هاي ما، پيرمرد‌هاي ما، تحصيلكرده‌هاي ما، روشنفكرهاي ما، بسياري از اين افكار وابسته به غرب است، وابسته به امريكاست و لهذا حتي آنهائي كه سوء نيت ندارند وخيال مي‌كنند مي‌خواهند خدمت بكنند به مملكت خودشان، از باب اينكه راه را درست نمي‌دانند وباور شان آمده است كه ما بايد همه چيز را از غرب بگيريم، اين وابستگي را دارند واين وابستگي سر منشاء همه وابستگي هاست كه ما داريم. اگر ما وابستگي فرهنگي را داشته باشيم دنبالش وابستگي اقتصادي هم هست، وابستگي اجتماعي هم هست، سياسي هم هست، همه اينها هست. »[xxii]

حضرت امام ‌چاره اساسي اين  مشكل  را، در زدودن وابستگي فكري و فرهنگي مي‌داند:« چاره اساسي و يا مقدمه اساسي، آن است كه ملت‌هاي مسلمان و دولت‌ها اگر ملي هستند كوشش كنند تا وابستگي فكري خود را از غرب بزدايند و فرهنگ واصالت خود را بيابند و فرهنگ مترقي اسلام را كه الهام (گرفته) از وحي الهي مي‌باشد بشناسند و بشناسانند.[xxiii]«... خود مان سري پاي خودمان بايستيم، شرق بايد سرپاي خودش بايستد، اگر شرق بخواهد باز وابستگي فكري داشته باشد به آنها و گمان كند كه همه چيز از آنجا بايد بيايد، بايد تا آخر وابسته باشد. شرق يك فرهنگ اسلامي دارد كه بلند ترين، مترقي ترين فرهنگ است، با اين فرهنگ اسلامي بايد تمام احتياجاتش را اصلاح كند و دستش را پيش غرب دراز نكند، پيش اين غرب و از غرب بخواهد، خودش بايد درست بكند، سابق اينطور بوده است كه كتب طبي شرق در اروپا رفته است، اروپا را طبيب كرده و آن طبيب‌هاي بزرگ را درست كرده، كتب شرق بوده است....»[xxiv] « بازي مي‌دهد جوان‌هاي ما را، هردو دسته بازي مي‌دهند، هم غرب ما را بازي مي‌دهد. ملعبه كردند ما را هم غرب ما را ملعبه كرده هم شرق ما را ملعبه كرده است و تا اين گول خوردن‌ها هست تا اين غربزدگي و شرق زدگي در ما هست هيچ اميدي به اصلاح نيست ما بايد اول تمام همّ مان را صرف كنيم كه خودمان را از اين وابستگي فكري بيرون بياوريم. ما فكرهاي مان وابسته است. ما فرهنگمان وابسته است ما بايد سعي كنيم از اين فرهنگ وابسته خارج بكنيم خودمان را، چه فرهنگ آن طرف كه همه اش فساد وچه فرهنگ اين طرف كه همه اش فساد استيعني همه اش براي به دام انداختن ماهاست، به دام انداختن بشر است.»[xxv] امام راحل مي‌فرمايد:

« بزرگترين وابستگي ملت‌هاي مستضعف به ابر قدرتها و مستكبرين وابستگي فكري و دروني است كه ساير وابستگي‌ها از آن سرچشمه مي‌گيرد و تا استقلال فكري براي ملتي حاصل نشود، استقلال در ابعاد ديگر حاصل نخاهد شد. وبراي به دست آوردن استقلال فكري و بيرون رفتن از زندان وابستگي، خود و مفاخر ومآثر ملي وفرهنگي خود را در يابيد... بزرگترين فاجعه براي ملت ما اين وابستگي فكري است كه گمان مي‌كنند همه چيز از غرب[ است] وما در همه ابعاد فقير هستيم وبايد از خارج وارد كنيم شما استادان و فرهنگيان و دانشجويان و دانشمندان دانشگاه‌ها و دانشسراها و نويسندگان و روشنفكران و دانشمندان معظم بايد كوشش كنيد و مغزها را از اين وابستگي فكري شستشو دهيد وبا اين خدمت بزرگ و ارزنده ملت و كشور خود را نجات دهيد.»[xxvi] امام راحل ميفرمايند: « از آن طرف تبليغ كردند كه شما هيچ نداريد، خودتان چيزي نيستيد، از آن طرف هم نگذاشتند كه ما اين استعدادهائي كه داريم و جوان‌هاي ما استعداد هائي كه دارند رشد كنند. از همه اطراف ما را وابسته كردند و تا اين وابستگي فكري هست در ما كه همه نظرمان به اين است كه همه چيزمان را از غرب بايد بياوريم و هر وقت هم كه هر چيزي پيدا مي‌كنيم غرب بايد اين را معالجه بكند، تا اين وابستگي هست ما نمي‌توانيم استقلال پيدا كنيم، هيچ نحو استقلالي حاصل نمي‌شود الا اينكه ما خودمان را بشناسيم. مما خودمان هم فرهنگ داريم خودمان هم همه چيز داريم و احتياج به غرب در اين امور نداريم وآني كه به ما مي‌دهند، آن نيست كه واقعيت رشد آوري باشد، آن است كه ما را مي‌خواهد در يك حدي نگه دارند.» [xxvii]

امام راحل در فرازي ديگري از سخنان شان مي‌فرمايد:« اگر مملكت بخواهد يك مملكت مستقل براي خودتان باشد، بايد اين تحولات حاصل بشود، يك فرهنگ استعماري بر گردد به يك فرهنگ استقلال، مستقل، همه چيز بايد عوض بشود، مغزهاي استعماري بر گردد به يك مغزهاي مستقل، تا اين نشود، ما نمي‌توانيم به آن پيروزي نهائي برسيم.»[xxviii] از نطر امام راحل وابستگي فكري مانع استقلال است:« از آن طرف تبليغ كردند كه شما هيچ نداريد، خودتان چيزي نيستيد، از آن طرف هم نگذاشتند كه ما اين استعدادهايي كه داريم و جوانهاي ما استعداد‌هاي دارند رشد كنند. از همه اطراف ما را وابسته كردند و تا اين وابستگي فكري هست در ما كه همه نظرمان به اين است كه همه چيزما را از غرب بايد بياوريم و هر وقت هم كه وابستگي هست ما نمي‌توانيم استقلال پيدا كنيم، هيچ نحوو استقلالي حاصل نمي‌شود الا اينكه ما خودمان را بشناسيم. ما خودان هم فرهنگ داريم خودمان هم همه چيز داريم و احتياج به غرب در اين امور نداريم و آني كه به ما ممي دهند، آن نيست كه واقعيت رشد آور باشد، آن است كه ما را مي‌خواهند در يك حدي نگه دارند.»[xxix] « ملت ما امروز بايد فکر اين مطلب باشند وقويا فکر اين مطلب باشند. از خارج نترسيد تا داخل يک آسيبي نبيند، از خارج نبايد ترسيد. از داخل بترسيد.»[xxx]

باز امام راحل در فرازي ديگري از سخنان شان مي‌فرمايد: « وظيفه تمام مسلمانان نفي سلطه فرهنگي اجنبي و نشر فرهنگ غني اسلام است.»[xxxi] حضرت امام خميني مي‌فرمايد:« آن چيزي كه ما را مي‌ترساند وابستگي فرهنگي است.» [xxxii]« هيچ ملتي نمي‏تواند استقلال پيدا كند الا اينكه خودش خودش را بفهمد و تا زماني كه ملتها خودشان را گم كرده‏اند و ديگران را به جاي خودشان نشانده ‏اند، نمي‏توانند استقلال پيدا كنند. كمال تأسف است كه كشور ما حقوق اسلامي و قضاي اسلامي و فرهنگ اسلامي دارد و اين فرهنگ و حقوق را ناديده گرفته و به دنبال غرب است. چنان غرب در نظر يك قشري از اين ملت جلوه كرده است كه گمان مي‏كنيم غير از غرب، ديگر هيچ چيز نيست. اين وابستگي فكري، عقلي و مغزي غربي منشأ اكثر بدبختي‏هاي ملتها و ملت ما نيز هست.»[xxxiii]

 از ديدگاه امام خميني وابستگي فکري و فرهنگي از موانع استقلال يك ملت به شمار مي‌رود و زدودن مظاهر فرهنگي غرب از جامعه اسلامي مهمترين عنصر زمينه ساز خوباوري و استقلال فکري و فرهنگي به حساب مي‌آيد. خود باوري و استقلال فکري در انديشه امام شرط اول استقلال است و بدين لحاظ است که خود باوري در دانشگاهها را شرط رشد مي‌دانند وبراين نگته تاکيد مي‌ورزند که: دانشگاه بايد در خدمت رفع وابستگي فکري جامعه  باشد و عمده اين است که افکار ملت از وابستگي به قدرتهاي بزرگ آزاد گردد و اگر افکار آزاد شد و باورمان آمد که مي‌توانيم، خواهيم توانست، چرا که باور به توانايي مارا توانا خواهد کرد بنابراين بايد عزممان را جزم کنيم که پيش اجنبي دست دراز نکنيم که عمده شرافت انساني است ا لبته ملتي که بخواهد سرپاي خود بايستد وخود به اداره کشور بپردازد در درجه اول لازم است بيدار شود.[xxxiv] از آنجايکه فرهنگ يک مقوله خيلي اساسي در حيات اجتماعي ملتها بشمار مي‌رود، بدون شک دشمنان يک ملت و امت براي اينکه آنان را براحتي تحت سيطره خود در آورد تلاش مي‌کنند تفکر، فرهنگ و ارزشهاي آنان را مورد تهاجم قرار دهند، اگر چنانچه دشمن بتواند ملتي را با فرهنگ وارزشهاي خود شان بيگانه نمايد، بسهولت مي‌تواند آنان را تحت سلطه نگهدارد.

2. كوتاهي در امر اصلاح فرهنگي

 با توجه به اهميت فرهنگ و انديشه در حفظ هويت جامعه اسلامي، امام خميني ضمن هشدار نسبت به خطر استحاله فرهنگي در جامعه اسلامي كه  از سوي دشمنان ، که اسلام و فرهنگ اسلامي را در طول تاريخ مانع ومزاحم سيطره شان برمقدرات مسلمين مي‌بينند، مي‌فرمايد:« آنچيزي که ملت‌ها را مي‌سازد فرهنگ صحيح است... فرهنگ مبداء همه خوشبختيها و بد بختيهاي ملت است... اگر فرهنگ درست بشود يک مملکت اصلاح مي‌شود.... اگر فرهنگ، فرهنگ صحيح باشد جوانهاي ما صحيح بار مي‌آيند... اساسا فرهنگ هر جامعه هويت و موجوديت آن جامعه را تشکيل مي‌دهد، وبا انحراف فرهنگ، هرچند جامعه در بعد‌هاي اقتصادي، سياسي صنعتي و نظامي قدرتمند و قوي باشد ولي پوچ و پوک و ميان تهي است... رأس همه اصلاحات اصلاح فرهنگ است، ونجات جوانهاي ما از اين وابستگي به غرب... تا اين مغز استعماري را ما عوض نکنيم، يک مغز استقلالي جايش نگذاريم نمي‌توانيم اين مملکت را اداره کنيم... فرهنگ استعماري، جوان استعماري تحويل مملکت مي‌دهد... با انحراف فرهنگ، کشور به انحراف کشيده مي‌شود... راه اصلاح يک مملکتي {اصلاح} فرهنگ آن مملکت است، اصلاح بايد از فرهنگ شروع شود... استقلال و موجوديت هر جامعه از استقلال فرهنگ آن نشات مي‌گيرد.» [xxxv] از اين بيانات حضرت امام استفاده مي‌شود که فرهنگ يک جامعه مساوي با هويت آن جامعه است و اگر اين جنبه از حيات يک جامعه آسيب ببيند هويت آن جامعه در خطر است. حضرت امام رضوان الله عليه در مورد لزوم پاسداري مسلمين جهان از فرهنک اصيل اسلامي و مبارزه با سلطه فرهنگي بيگانگان مي‌فرمايد:

 «وظيفه مسلمانان نفي سلطه فرهنگي اجنبي و نشر فرهنگ غني اسلام است.... فرهنگ از خود ما بايد باشد، اقتصاد هم از خود ما بايد باشد، تا اين بنا در توده‌ها نباشد و تا اين مغزي که انگلي است و استعماري است عوض نشود و باور مان نيايد که ما هم آدم هستيم نمي‌توانيم استقلال پيدا کنيم ».[xxxvi] حضرت امام دررابطه به جدي کرفتن اصلاح فرهنگ مي‌فرمايد:« ومي دانيد و مي‌دانيم اگر انحرافي در فرهنگ يک کشور پيدا شود و همه ارگان‌ها ومقامات آن رژيم به صراط مستقيم انساني و الهي پايبند و به استقلال و آزادي ملت از قيود شيطاني عقيده داشته باشند و آن را تعقيب نکنند وملت نيز به تبعيت از اسلام و خواسته‌هاي ارزنده آن پايبند نباشد ديري نخواهد گذشت که انحراف فرهنگي برهمه غلبه کند وهمه را خواهي نخواهي به انحراف کشاند.»[xxxvii] امام خميني در رابطه به خطرات فکري وفرهنگي كه ممکن است عارض جامعه اسلامي شود واز اين رهگذر مکتب اسلام که يک مکتب مترقي و انسان ساز است لطمه ببيند، چون دشمنان در تلاش است که از طريق منحرف کردن افکار مسلمين واستحاله فرهنگي آنان، قصد صدمه زدن به مکتب اسلام را دارند. مي‌فرمايد:« بايد اين فرم غربي برگردد به يک فرم اسلامي، تا حال ما همه چيزمان را تقريبا بايد بگيم غربي بود، همه چيز غربي بود حالا بايد بعد از اينکه ما دست آنها را کوتاه کرديم اينطور نباشد.»[xxxviii]

ايشان مي فرمايد:«...اشخاص معدود قدرت ندارند تا اين امر عظيم الحجم مهم را اصلاح كنند وصد درصد آن را اسلامي وملي و در خدمت كشور قرار دهند. همه مسئووليم وهمه بايد در پيشگاه خدا وخلق خدا جواب تهيه كنيم و در اين زمان كه فرصتي ارزند داريم از هيچ كس هيچ عذري پذيرفته نيست وهمه بايد به مقدار توان خويش در اين امر حياتي كوشش نمائيم تا خود جوانان برومن مجاهد و كوشش ملت و مجاهدات بي دريغ آن هدر نرود.:« اين غرب يا شرق که سلطه پيدا کرده است بر همه ممالک اسلامي مهم اش اين سلطه فرهنگي بوده است که در آن مراکز تربيت مي‌شدند بچه‌هاي ما به تربيت هايي که وقتي که از دانشگاه‌ها بيرون مي‌آمدند طرفدار غرب يا طرفدار شرق بودند.» [xxxix]

در خصوص جامعه اسلامي ايران اگرچه نظام وابسته به بيگانگان ساقط گشته است، اما پر واضح است که با سقوط يك رژيم سياسي، يا عقب نشيني‌هاي تاکتيکي بعضي از رژيم هاي وابسته در جهان اسلام ، آثار فكري و فرهنگي آنان كه مدتهاي طولاني حاكم بوده به آساني از بين نمي‏رود. هر قدر زمان مبارزه براي پيروزي يک نهضت ديني كوتاه ‏تر باشد، حضور ارزش‏هاي قبلي در جامعه بيشتر نمودار است. انقلاب و نهضت اسلامي انقلاب در  ارزش‏ها و هنجارهاي ديني است و اگر اين ارزش‏هاي اسلامي كه نهضت اسلامي براي تحقّق آن‏ها صورت گرفته در جامعه كم رنگ شود خطر بزرگي فرهنگ اسلامي را تهديد مي‏كند. بيگانگان تلاش دارند اين فرهنگ تازه پا گرفته را تحقير نمايد و مردم را نسبت به آن بد بين نمايد. بـه راسـتـي كـه تـحـقـيـر فـرهـنـگـي مـلت مـسـلمـان مـسـاوي اسـت بـا زوال ارزش‌ها و تخريب باورها و ورود فرهنگ استعماري بيگانه؛ آن فرهنگي كه امام در ردّ آن مي‌فرمود:« آنچه مي‌توان گفت اُم الامراض است رواج روز افـزون فـرهـنـگ اجـنـبـي اسـتـعـمـاري اسـت كـه در سال‌هاي بسي طولاني، جوانان ما را با افكار مسموم پرورش داده و عُمّالِ داخلي استعمار به آن دامـن زده ‌اند و از يـك فـرهـنـگِ فـاسـد اسـتـعـمـاري جـز كـارمـنـد و كـارفـرمـاي اسـتـعـمـار زده حـاصـل نمي‌شود. بايد كوشش كنيد، مفاسدِ فرهنگ معاصر را بررسي كرده و به اطلاع ملت‌ها بـرسـانـيد و با خواست خداوند متعال آن را عقب زده و به جاي آن فرهنگ اسلامي را جايگزين كنيد تـا نـسـل‌هاي آيـنـده بـا روش آن كـه انـسـان سـازي و عدل پروري است، تربيت شوند.[xl]

 3.گرايش يا رجعت به ارزشهاي طرد شده.

 قرآن کريم در سوره مائده ـ که آخرين سوره يا از آخرين سوره‏هاي قرآن‏است كه در دو سه ماه آخر عمر شريف رسول اکرم(ص) نازل شده است، و زمان، زماني است که مشرکين يکسره به زانو در آمده ‏اند و خطري از ناحيه آنها اسلام را تهديد نمي‏کند و در همين وقت است كه در غدير خم تکليف امامت و رهبري آينده امت اسلام روشن، وامامت و خلافت علي عليه السلام به امر خداوند اعلام مي‏شود ـ يک اعلام خطر از ناحيه خدا توسط پيامبر گرامي اسلام  به همه مسلمانان مي‏ شود ، و آن اينکه تا کنون از دشمن‏مي‏ترسيديد که ريشه شما را برکند. اکنون نگراني از آن ناحيه منتفي است. اکنون از کافران و دشمنان خارجي‏نترسيد،. «اليوم يئس الذين کفروامن دينکم فلا تخشوهم و اخشون». يعني چه ؟ يعني جامعه اسلامي از اين پس از درون خود تهديد مي‏شود، يعني اين خطر وجود دارد که مسلمانان راه‏ انحراف از مسير خدائي را كه  پيامبر اسلام براي آنان مشخص نموده( راه ولايت امام علي) در پيش گيرند و خدا و دستور او را فراموش کند. متاسفانه جامعه اسلام در اثر بي توجهي به دستور پيامبر اسلام راهي را پيمود كه تا هم اكنون تالي فاسد آن گريبان گير امت اسلام است. در اثر اين انحراف سيره رسول گرامي اسلام مخدوش گرديد و سنت هاي جاهلي بر جامعه اسلامي حاكم گرديد دليل اين امر هم آن  بود كه عهد جاهليت با عهد اسلامي چندان فاصله نداشت و از طرفي ارزشهاي اسلامي آنچنان كه بايد نهادينه نشده بود لذا در اثر تخلف از وصيت پيامبر مبني بر ولايت امير المومنين علي عليه السلام، ارزشهاي مطرود دوباره كم كم دامن جامعه اسلامي را گرفت و كسانيكه  منتظر فرصت بودند تا نيات شان را عملي سازند فرصت يافتند و در نتيجه مقام ولايت و خلافت اسلامي بمرور زمان تبديل به سلطنت اشرافي شد. در اني ميان عده منافق كه كينه اسلام و پيامبر را بدل داشتند بر مسند خلافت تكيه زدند و سنت نبي گرامي اسلام را تبديل به منش پادشاهان و كسراها نمودند. از اين دوره به بعد است كه امت اسلام در معرض انواع و اقسام آسيب قرار گرفتند از جمله بازگشت به آداب و رسوم مطرود دوران جاهليت. سنت لايتغير خداست که هر ملتي تا زماني كه  از درون و از جنبه روحي و اخلاقي تغيير نکند و عوض ‏نشود، خداوند متعال سرنوشت آنها را تغيير ندهد: « ان الله لا يغير مابقوم حتي يغيروا ما بانفسهم ». خداوند وضع و سرنوشت مردمي راعوض نمي‏کند، مادامي که آنها خود را و آنچه به انديشه‏ها و رفتارهاي‏خودشان مربوط است تغيير ندهند.[xli].   اسلامي وديني ماندن يک جامعه يکي از مهمترين اموري است که بايد به آن توجه شود. چه بسيار جامعه هاي که در ظاهر اسلامي اند، شعار واهداف شان اسلامي بوده اما به مرور زمان آن شعارها واهداف کم رنگ ويا بکلي از بين رفته است. نهضت اسلامي ايران بهدف انقلاب در ارزش‏ها و هنجارهاي ديني بوجود آمده  است و اگر اين ارزش‏هاي اسلامي كه انقلاب و نهضت اسلامي براي تحقّق آن‏ها بود، در جامعه كم رنگ شود خطر بزرگي انقلاب ونهضت اسلامي را تهديد مي‏كند. حضرت امام خميني در مورد لزوم پايداري بر سر ارزشهاي اسلامي مي‌فرمايد:« ما همه زنده ايم براي احياي سنت پيامبر اسلام و احياي قرآن کريم و بايد دين خودمان را به اسلام ادا کنيم.... تا همه احکام اسلام جريان پيدا نکند، ما همه در راهيم.... ما براي اسلام قيام کرديم، هما نطوريکه در صدر اسلام پيغمبر اکرم (ص) براي اسلام قيام کرد، و آن قدري که او در زحمت و رنج واقع شد ما نشديم.... ما مي‌خواهيم مملکت اسلامي درست کنيم ما نمي‌خواهيم يک مملکت غربي درست کنيم.... اين نهضت براي اين است که احکام خدا جاري شود.... ما دنبال اين هستيم که اسلام تحقق پيدا کند دنبال اسم نيستيم. »[xlii]

حضرت امام رحمت الله عليه در بيانات شان، تاكيد دارند كه بايد آنچه را از موهبت اين نهضت الهي بدست آورده ايم حفظ نمايم ودر غير اين صورت دچار آسيب‌هاي جدي خواهم شد:« اين تحول روحي را بايد حفظش كنيد. نگويند كه حالا گذشت وديگر چطور؛ هر كه برود سراغ كار خودش، وهركه سر كسب خودش؛.»[xliii] پاسداري از اهداف و پايداري روي هدف‌هاي ارزشي وآرماني که باعث بوجود آمدن نهضت اسلامي بوده، از اهميت فوق العاده اي بر خوردار مي‌باشد. امام راحل مي‌فرمايد: « درد آشنايان جوامع اسلامي، همانان كه با محرومان وپابرهنگان ميثاق خون بسته اند، بايد توجه كنند كه در آغاز راه مبارزه اند.» [xliv] حضرت امام رضوان الله عليه مي‌فرمايد:« شما از اول اگر جلوي فساد را نگيريد معلوم نيست كه به وضع سابق منتهي نشود. ا لبته بايد عاقلانه باشد كه مسأله حادي پيش نيايد.»[xlv] حضرت امام در فرازي ديگري از سخنان شان مي‌فرمايد:« اميدوارم كه همه ايران توجه به اين معنا داشته باشند، اين نكته اصيلي كه من دارم عرض مي‌كنم، اين نكته اي كه اصيل است در مسأله وآن نكته اينكه مسأله، مسأله نقشه و توطئه است كه جوانهاي مارا بكشند دنبال اين كارها، به اسم اينكه مي‌خواهند برايتان مراكز مثلا عيش ونوشي درست كنيم. مسأله اين نيست. مي‌خواهند شما را از همه چيز ساقط كنند وهمه چيزتان را ببرند.»[xlvi]

انقلاب اسلامي كه كاخ فساد و تباهي، الحاد و نفاق و مظاهر گوناگون ماديت و نفسانيت شيطاني را متزلزل نمود و با دميدن معنويت به پيكر مرده جامعه حركتي رو به جلو و كمال را پديد آورد، بنيان‌گذار يك نظام فرهنگي بر پايه ارزش‌هاي الهي گرديد كه در صورت وارد آمدن خدشه‌اي به اين ارزش‌ها و مظاهر گوناگون فرهنگي آن و بازگشت به جاهليت پهلوي فلسفة انقلاب اسلامي زير سؤال رفته و آرمان‌هاي آن بر باد مي‌رود. ميكروب رجعت يا ارتجاع، دشمن بزرگ هر نهضت و انقلاب است كه به درون جوامع انقلابي نفوذ كرده و در آن رشد مي‌يابد و دشمن نيز با آگاهي از اين حقيقت، براي مشاهدة اثرات اين ميكروب در كالبد سالم و نيرومند جامعه اسلامي به انتظار نشسته است. نفوذ فساد و ايجاد ترديد در اذهان جوانان نسبت به آرمان‌ها، نشانه‌هايي از تأثير ميكروب ارتجاع و عقب‌گرد است. دچار شدن به فسادهاي اخلاقي، مالي و فساد اداري، كاخ آرماني انقلاب اسلامي و هر حقيقت ديگري را ويران مي‌كند و بنيانهاي طاغوتي، غير خدايي و ضد ارزشي جاي‌‌گزين آن خواهد شد و اين همان رجعت و ارتجاع است. نهضت اسلامي كه تحولي بنيادين و ساختاري در ابعاد گوناگون جامعه ايران بود و پيامي جهاني براي نوسازي فكري و فرهنگي جوامع اسلامي و بشري داشت، اگر خصلت انقلابي و روحيه جهادي خود را از دست بدهد و ارزش‌هاي جاهلي عصر طاغوت خود را نمايان سازند، زنگ خطري است كه به صدا درآمده و آسيبي است كه پيكره اين شجرة طيبه را فرا گرفته است. از اين رو: خاموش كردن فرهنگ و روحية جهاد و كوشش در صحنه‌هاي انقلاب و ميدان سازندگي بخصوص در عرصه هاي معنوي و جاي‌گزين كردن روحية ضد جهادي به جاي آن و نيز پشيمان كردن مجاهدان راه خدا از مجاهدت‌ هاي گذشته، نقطه مهم براي  حمله دشمن در تهاجم فرهنگي عليه نظام اسلامي است.[xlvii]

 امام راحل معتقد بودند: يكي از مسائلي كه مردم ايران را به ستوه درآورد فساد دامنگير نهادهاي رژيم شاهنشاهي بود. ا لبته به زعم امام، خود نهاد سلطنت فساد برانگيز و ريشه‌ي مفاسد بود.« اين فسادي كه در ايران پيدا شده است، همه‌ي فسادها زير سر رژيم شاهنشاهي بود. در تاريخ از اولي كه رژيم شاهنشاهي پيدا شده است تا حالا كه ما مشاهده مي‌كنيم، هر چه مفسده بوده رژيم شاهنشاهي اين مفاسد را ايجاد كرده.»[xlviii] « اين رژيم و اين حكومت، حكومتي است كه مي‌خواهد جوان‌هاي ما را فاسد كند و اين مراكز زياد فحشا و هم اطراف و هم جوانب فحشا را رواج داده براي اين است كه جوان‌ها را از دانشگاه‌ها بكشند به ميخانه‌ها و به كارهاي زشت و بد.»[xlix]« انقلاب ايران در اثر مفاسدي است كه در هيأت حاكمه وجود دارد و همچنين بر اثر كارهاي مخالف عقل است كه شاه انجام مي‌د‌‌هد و خرابي‌هايي كه با دست عمال شاه در سراسر مملكت انجام مي‌گيرد.»[l] « مراكز فحشا در اين كشور اين‌قدر زياد بود كه احصاء نداشت. مراكز فساد اين‌قدر بود كه جوان‌هاي ما را به فساد كشاند... كاري كردند كه ملت ما به جان آمد... و خداي تبارك و تعالي بر اين ملت منت گذاشت و قيام كردند.»[li]

4. جايگزين شدن اهداف مادي بجاي اهداف معنوي

امام خميني براين اعتقاد بودند که يکي از آسيب ها در جامعه اسلامي تقليل اهداف معنوي به اهداف مادي، جايگزين شدن ضد ارزش‌ها به جاي ارزش‌ها و اعتقادات ديني، تحريف آرمان‌ها و ارزش‌ها و گرايش به راحت طلبي وتجمل گرايي است. امام خميني ضمن هشدار اكيد، در اين رابطه مي‌فرمايد:« مگر اين انقلاب براي اين بوده که يک خانه اي به مردم بدهد؟ يک کسب وکاري براي مردم ايجاد بکند؟ اين انقلاب براي خدا بوده است وبراي اسلام.»[lii]

امام راحل مي‌فرمايد:« معنويات اساس اسلام است سعي كنيد معنويات را زياد كنيد واز تشريفات، تا آن جا كه مقدور است بكاهيد. خود را با ساده زيستن عادت دهيد؛ و از تعلق قلب به مال ومنال و جاه و مقام بپرهيزيد. با زندگي اشرافي و مصرفي نمي‌توان ارزشهاي انساني ـ را حفظ كرد.»[liii]

حضرت امام خميني در رابطه به لزوم استقامت در پيگيري اهداف معنوي و انگيزه‌هاي الهي نهضت اسلامي مي‌فرمايد:« آن روزي آسيب خداي نخواسته به کشورما و به ملت ما مي‌رسد که اين معنايي که در اول نهضت پيدا شد و سبب پيروزي شد اين معنا از بين مردم برود يعني به واسطه اختلافات و تشتتات و هواهاي نفساني طوري بشود که از آن معناي الهي که در بين ملت بود و موجب پيروزي شد تهي بشود و در آن وقت دست رحمت الهي از سر اين کشور خداي نخواسته برداشته بشود.» [liv] امام مي‌فرمايد:« اگراغراض الهي داشتيد، مادي هم دنبالش هست، اما اين مادي، ديگر الهي شده است مقصد را الهي کنيد، براي خدا قدم برداريد.» [lv] بنابراين مي‌توان اين پرسش را مطرح کرد که چرا کشورهاي غربي و اروپايي تا اين حد  در انحطاط اخلاقي به سر مي‌برند و کمتر توجهي به معنويت، خدا ،پاکي و ارزش‌هاي والاي انساني دارند؟ در اين صورت مي‌توان ادعا کرد که هر چند کشورهاي اسلامي شايد از نظر فناوري و پيشرفت علمي عقب تر از کشورهاي غربي هستند وتاحدودي بي‌بند وباري و رزايل اخلاقي وجود دارد. اما همين امر نيز معلول نفوذ فرهنگ   مادي بيگانگان و دشمنان اسلام بوده و اين غربي هاست که در کنار فناوري، فرهنگ و ابتذال و بي ‌ديني را به جامعه اسلامي تزريق کرده اند. اگر مي‌بينيم کشورهاي غربي در انحطاط اخلاقي به سر مي‌برند اين معلول غوطه ور شدن در تکنولوژي و فناوري منهاي معاد و خدا است که محصولش بمب اتم، تخريب شهرهاي بزرگ، کشتار انسان‌ها و نابودي ارزش هاي والاي انسانيست. اما در دل ونهاد مسلمانان و فطرت پاک آنان هنوز پاکي و فضيلت خواهي وعدالت دوستي زنده و پويا است و با همين سرمايه مي‌توان بر کجي‌ها و کجروي‌هاي برخواسته از اراده غرب غلبه پيدا کنند و فکر و رفتار و زندگي فردي و اجتماعي خويش را در پرتو تعاليم سازنده اسلام بيمه کنند. [lvi]

 4. غفلت از تهاجم فرهنگي

اشاعه‏ي فساد و فحشا در جامعه خصوصاً در بين نسل جوان و تأثيرپذيري از ظواهر پر زرق و برق و فريبنده غرب و غفلت از تهاجم فرهنگي و تبليغاتي دشمن و رجعت تدريجي به ارزش‏هاي فرهنگي رژيم پيشين همواره از آسيب‏هاي جدّي است كه جامعه اسلامي را تهديد مي‏كند. و به تعبير مقام معظّم رهبري: تهاجم فرهنگي، يا شبيخون فرهنگي دشمن دقيقاً در همين راستا مي‏باشد. بحران هويّت اجتماعي و ديني بالأخص بين نوجوان و جوانان و گرايش به الگوهاي غربي و فرهنگ مبتذل غرب، از خطرات وآسيب‌هاي مهمّي است كه فرهنگ ديني جامعه را تهديد مي‏كند. بر اين اساس جايگزين شدن ارزش‏ها و فرهنگ بيگانه با همان ابتذال، فساد، فحشا و بي‏بند و باري به جاي ارزش‏هاي ديني و انقلابي از آفت‏هاي مهمي مي‏باشد كه بايد با آن مبارزه كرد.[lvii]

تهاجمات فرهنگي استعمار، چندين نسل است كه در دل و جان مسلمانان ريشه دوانده است، لذا زدودن آن‌ها از اقدامات اساسي به شمار مي‌رود. استعمار غربي از همان آغاز چيرگي بر جهان اسلام ـ كه آن را اكتشاف جغرافيايي ناميدند ـ با دستگاه‌هاي آموزشي و تربيتي و هيئت‌هاي علمي به سمپاشي ميان مسلمانان اقدام نمودند تا استعمار نظامي ـ اقتصادي را به استعمار فرهنگي مبدل سازد و از اين جا بود كه در بين مسلمانان عده اي غرب زده و پيرو پديد آمدند كه كاملاً از تمدن غرب دنبال روي مي‌كردند و عده اي ديگر از مسلمانان نيز در برابر آن تمدن، احساس خردي و حقارت نمودند، لذا سستي و خود كم بيني در ميانشان راه پيدا كرد. امام راحل در زمينه تهاجم فرهنگي و تبليغاتي دشمنان نسبت به جامعه اسلامي مي‌گويد:« تبليغات كرده بودند كه ما را از خود مان به خودمان بدبين كرده بودند، محتوايمان را بيرون كشيده بودند، ما يك آدم هايي بوديم كه همه توجه مان به غرب بود. تبليغات خارجي و دنبال آن هم تبليغات داخلي، اسباب اين شد كه ملت‌هاي ما را از اسلام جدا كردند و دولت‌هاي ما را هم جدا كردند. و مع الاسف به طوري شد كه جوان‌هاي شرق تمام آمالشان را به تحقق معاني غربي خرج كردند و تمام حيثيت ملي خودشان را، بعضي از جوان‌هاي ما را فداي غرب كردند واين شكست روحي بود كه براي ما ازهمه شكست هايي كه داشتيم بالاتر بود.»[lviii]

يک نگاه به وضعيت فرهنگي در جوامع اسلامي در گذشته وحال آشکار مي‌سازد که جهان اسلام چقدر در اين زمينه آسيب ديده است و مسلمين تا چه اندازه مورد هجمه فرهنگي واقع شده‌اند و از هويت اصلي شان دور افتاده است. لذا بر نخبگان متعهد در دنياي اسلام است که احساس مسئووليت نمايند و اين لکه ننگ را از پيکره امت اسلام بزدايند و هويت گمشده مسلمين را به آنان بازگرداند. مطالعه تاريخ تحولات جهان اين حقيقت را بوضوح آشکار مي‌سازد: پس از رنسانس، که در تاريخ سياسي اجتماعي مغرب بمنزله تولد دوباره بشمار مي‌رود، كشورهاي قدرتمند در اروپا سر بر آوردند و هجوم همه جانبه به مناطق ديگر وبخصوص جهان اسلام را آغاز كردند. بايد از يورش دوم فرنگي‏ها به عنوان جنگ صليبي دوم نام برد كه پيچيده‏ تر ازيورش اولي (جنگنهاي صليبي) بود و اين بار، صليبيان بدون بيرق صليبي آمدند و از سلاح گرم به جاي شمشير استفاده كردند و از آن مهلك‏ تر، كوشش آنان براي استحاله فرهنگي و تخريب عقيدتي مسلمانان و ديگر ملل تحت سلطه بود.

تهاجم فكري وفرهنگي غرب براي استحاله فکري و فرهنگي مسلمانان به منزله يك شوك الكتريكي بر مراكز عصبي جهان اسلام بود كه صرف نظر از عوارض آن يورش، اين شوك موجب پديد آمدن امواجي حياتي نيز شد، كه بعدها پديده آورنده يك سلسله حركات پيوسته تاريخي در عرض جغرافياي اسلامي گرديد كه از آن به بيداري اسلامي تعبير مي‏كنيم؛ بيداري اسلامي‌ي دعوت براي بازگشت به اسلام. تهاجم استعمار براي امت اسلامي مصايب بي‌شماري را بارث گذاشت که هرکدام دردناک است، اما براي هر مؤمن و متعهد، دردي جانكاه‏ تر از اين نيست كه مي‌بينيم، اين‏چنين اعتبار عقيدتي و هويتي ‏مسلمانان لگدمال شده است.

 از همان مقطع تاريخي كه سرزمين‏هاي اسلامي و شرقي مورد تهاجم نظامي و فرهنگي "مغرب‏زمين" قرار گرفت تبليغ، ترويج و نهادينه كردن فرهنگ اجنبي كه مصداق بارزسلطه استعمار بود ـ آغاز شد. متعاقب اين اوضاع در دنياي اسلام شخصيت‌هاي دلسوز و دردمند  برخاستند و بانگ بيداري مشرق‏زمين و مسلمانان را سر دادند و در برابر برتري‏طلبي‏هاي فرهنگي و تمدني "فرنگيان" وتهاجم فرهنگي بيرحمانه آنان بر طبل نهضت بيداري اسلامي در "مشرق‏زمين" كوفتند. امروزه  بطوريکه ملاحظه مي‌شود فرهنگ اسلامي در سايه نهضت بيداري و خيزش مسلمانان در حال بازسازي خويش است. با احيا و بازسازي فرهنگ اسلامي، مشت سحره فراعنه زمان ما باز شده است. امروزه ديگر به برکت رونق معنويت گرايي، ارزش‏هاي وارداتي فرنگي ها نه ‏تنها در نزد فرهيختگان بلكه در نزد توده‏هاي ميليوني مسلمانان رنگ باخته است و مشعل‏داران فرهنگ اسلامي در برابر نظريه پردازان فرهنگي "فرنگ"، قدّ مردانگي علم كرده و با تكيه بر فرهنگ غني اسلامي، توليدات عقيدتي ـ فرهنگي عظيمي را موجب شده‏اند. حضرت امام خميني فرهنگ استعماري را ام الامراض ميدانست:« آنچه مي‌توان گفت ام الامراض است، رواج روز افزون فرهنگ اجنبي استعماري است که در سال‌هاي بسي طولاني جوانان مارا با افکار مسموم پرورش داده و عمال داخلي استعمار برآن دامن زده‌اند و از يک فرهنگ فاسد استعماري جز کارمند و کارفرماي استعمارزده حاصل نمي‌شود.»[lix] يكي از آسيب‌هاي كه ممکن است گريبان فرهنگ وارزشهاي جامعه اسلامي شود، آن است که دست اندرکاران از طرحها ونقشه‌هاي تهاجم همه جانبه که دشمنان براي به شکست کشاندن نهضت بيداري اسلامي در راستاي نيل به اهداف شان دارند، غفلت ورزند.

حضرت امام رضوان الله عليه در مورد اين نوع آسيب پذيري(دروني) مي‌فرمايد:« حريفاي ما که کار کشته و کار کرده ومطالعه کرده هستند، اينها مطالعه کردند که بايد در اين وقتي که يک همچو انقلابي با دست ملت پيش آمده است،... بايد خود انقلاب را از باطن و داخل خودش فاسد کنند.» [lx] باز امام در رابطه به غفلت و بي‌توجهي نسبت به نقشه‌هاي دشمن که از اسلام سيلي خورده‌اند مي‌فرمايد:« بدانيد که امروز چون نمي‌توانند به اسم غير اسلام يک مسأله اي را عنوان کنند، با اسم اسلام درست مي‌كنند.»[lxi]

5. كوتاهي در امر تبليغات

تـبـليغات و جنگ رواني از كارآمدترين روش‌هاي دشمن براي دست يابي مجدد به منافع بخطر افتاده يا از دست رفته شان است مي‌توان گفت: جنگ رواني فرآيند بهره برداري صحيح و طـراحـي شـده از تـبـليغات و ديگر اقدام هايي است كه هدف اصلي آن نفوذ و تأثيرگذاري در عقايد، احساسات، تمايلات و رفتار انسان‌ها است. جـنـگ روانـي از اواخـر جـنـگ جـهـانـي دوم بـه صورت حربه اي روان شناسانه با هدف استعمارِ فـكـري- فرهنگي و اسـتـثـمـار اقـتـصـادي و سـياسي ملت‌هاي ستم ديده، مورد استفاده استعمارگران قرارگرفت. امروزه جنگ رواني چهره اي كاملا متفاوت از گذشته به خود گرفته، به گونه اي كه بخشي مـهـم از كـلّيـه فـعـّاليـّت‌هاي كـشـورهـاي گـونـاگـون بـه ويـژه كـشـورهـاي اسـتـعمارگر را تـشـكيل مي‌دهد و سازمان‌هاي اطلاعاتي و جاسوسي در سطح ملّي، منطقه اي و بين المللي، نقش اساسي در هدايت و كنترل آن را بر عهده دارند. تضعيف روحيه ملّت، شايعه پراكني و تضعيف نهادهاي مقدس نـظـام اسلامي و... نمونه اي از جنگ‌هاي رواني بعد از انقلاب در ايران مي‌باشد.[lxii] امام راحل در وصيت نامه سياسي الهي شان مي‌فرمايد:« و وصيت اينجانب به وزارت ارشاد در همه اعصار خصوصا عصر حاضر كه ويژگي خاصي دارد، آن است كه براي تبليغ حق مقابل باطل و ارائه چهره حقيقي جمهوري اسلامي كوشش كنند... ما اكنون، در اين زمان كه دست ابرقدرتها را از كشور خود كوتاه كرديم، مورد تهاجم تبليغاتي تمام رسانه‌هاي گروهي وابسته به قدرتهاي بزرگ هستيم. چه دروغها و تهمت‌ها كه گويندگان ونويسندگان وابسته به ابرقدرتها به اين جمهوري اسلامي نوپا نزده و نمي‌زنند. مع الاسف اكثر دولتهاي منطقه اسلامي كه به حكم اسلام بايد دست اخوت به ما دهند، به عداوت با ما و اسلام برخاسته‌اند و همه در خدمت جهانخواران ازهر طرف به ما هجوم آورده اند و قدرت تبليغاتي ما بسيار ضعيف و ناتوان است و مي‌دانيد كه امروز جهان روي تبليغات مي‌چرخد... و با كمال تأسف، نويسندگان به اصطلاح روشنفكر كه به سوي يكي از دو قطب گرايش دارند، به جاي آنكه در فكر استقلال و آزادي كشور و ملت خود باشند، خودخواهيها و فرصت طلبيهاو انحصارجوييها به آنان مجال نمي‌دهد كه لحظه اي تفكر نمايند و مصالح كشورو ملت خود را در نظر بگيرند، و مقايسه بين آزادي و استقلال را در اين جمهوري با رژيم ستمگر سابق نمايند و زندگي شرافتمندانه ارزنده را توام با بعض آنچه را كه از دست داده اند، كه رفاه و عيش زدگي است، با آنچه از رژيم ستمشاهي دريافت مي‌كردند توأم با وابستگي و نوكرمابي و ثناجويي و مداحي ازجرثومه‌هاي فساد و معادن ظلم و فحشا بسنجند؛ و از تهمت‌ها و نارواها به اين جمهوري تازه تولد يافته دست بكشند و با ملت و دولت در صف واحد بر ضدطاغوتيان و ستم پيشگان زبانها و قلمها را به كار بگيرند.»[lxiii] حضرت امام معتقد است كه بايد تبليغات كنيم يعني اسلام واقعي و جامعيت آن را به مردم بشناسانيم. در اين زمينه مي‏فرمايد: « تبليغات و تعليمات دو فعّاليت مهم و اساسي ماست. وظيفه‏ي فقهاست كه عقايد و احكام و نظامات اسلام را تبليغ كنند و به مردم تعليم دهند، تا زمينه براي اجراي احكام و برقراري نظامات اسلام در جامعه فراهم شود... بسياري از احكام عبادي اسلام منشأ خدمات اجتماعي و سياسي است. عبادت‏هاي اسلامي اصولاً توأم با سياست و تدبير جامعه است... امروز بايد با جدّيت اين اجتماعات را ترتيب دهيم، و از آن براي تبليغات و تعليمات استفاده كنيم. به اين ترتيب، نهضت اعتقادي و سياسي اسلام وسعت پيدا مي‏كند و اوج مي‏گيرد».[lxiv]

امام راحل دررابطه با اينكه دشمنان ما هميشه در امر تبليغات دستي بالا را دارند، وما بايد تلاش كنيم كه از امكانات رسانه اي حد اكثر استفاده را ببريم مي‌فرمايد:« بدانيد كه تبليغات در راس امور است... امروز جهان روي تبليغات مي‌چرخد.... توجه داشته باشيد كه بالاترين چيزيكه مي‌تواند اين انقلاب را در اين جا به ثمر برساند ودر خارج صادر كند، تبليغات است، تبليغات صحيح.... تقويت وتوسعه تبليغات خصوصا در خارج از كشور، از اهم امور است.... مسأله تبليغات يك امر مهمي است كه مي‌شود گفت در دنيا در راس همه امور قرار گرفته است، ومي توان گفت كه دنيا بر دوش تبليغات است... غربيان و در سابق انگليستان وبعد از او امريكا وساير كشورهاي قدرتمند، دنبال اين بودند كه با تبليغات دامنه دار خودشان، به ممالك ضيعف باور بياورند كه ناتوانند... تبليغات و مقالات وسخنرانيها و كتب ومجلات، برخلاف اسلام وعفت عمومي ومصالح كشور حرام است، وبرهمه ما وهمه مسلمانان جلوگيري از آنها واجب است.»[lxv]

با نگاهي به تأكيدات مكرر امام(ره) مبني بر اهميت تبليغات، هم از جهت معرفي عمل كرد و خدمات نظام اسلامي در برابر دروغ‌ها و تهمت هايي كه گويندگان و نويسندگان وابسته به ابرقدرت‌ها زده و مي‌زنند و هم از انجام دادن تبليغات صحيح جهت نشان دادن چهرة نوراني اسلام مي‌فرمايد:« اگر اين چهره(اسلام) با آن جمال جميل كه قرآن و سنت در همة ابعاد به آن دعوت كرده از زير نقاب مخالفان اسلام و كج فهمي‌هاي دوستان خود نمايي نمايد، اسلام جهان‌گير خواهد شد و پرچم پرافتخار آن در همه جا به اهتزاز در خواهد آمدبنابراين ، بي‌توجهي در امر تبليغات يا ضعف در آن از آسيب هاي مهلك است.» امام بر آن هستند كه قدرت تبليغاتي ما بسيار ضعيف و ناتوان است و حال آن كه امروز جهان روي تبليغات مي‌چرخد..»[lxvi]

 امام راحل در وصيت نامه شان مي‌فرمايد:« امروز و در آتيه نيز آنچه براي ملت ايران ومسلمانان جهان بايد مطرح باشد واهميت آن را در نظر گيرند، خنثي كردن تبليغات تفرقه افكن خانه برانداز است.«توصيه اينجانب به مسلمين و خصوص ايرانيان بويژه در عصر حاضر، آن است كه در مقابل اين توطئه‌ها عكس العمل نشان داده و به انسجام و وحدت خود، به هر راه ممكن افزايش دهند و كفار و منافقان را مايوس نمايند.»[lxvii]

 حضرت امام در مورد هجمه تبليغاتي  دشمنان مي‌فرمايد:« ... غربيان و در سابق انگلستان و بعد از او آمريکا و ساير کشورهاي قدرتمند، دنبال اين بودند که با تبليغات دامنه دار خودشان، به ممالک ضعيف باور بياورند که نا توانند.....»[lxviii]

6. تأثيرپذيري از تبليغات سوء دشمنان

ما در عصري زندگي مي‌كنيم كه کسترش ارتباطات و وفور ابزار تبليغات با وجود آثار مثبتي كه در روند بـسـيـاري از امـور داشـتـه است، شرايط بهتري نيز در جهتِ استعمارِ پنهانِ ازسوي بيگانگان را به وجود آورده است.امـروزه بيگانگان بسان گذشته با لشكركشي و ادوات نظامي به سرزمين‌ها هجوم نمي‌برند بلكه به واسطه ابزارهاي پيشرفته به راحتي تا عمق خانواده‌ها نفوذ مي‌كنند و فرهنگ ديني و ملّي ملت‌ها را تحت تأثير قرار مي‌دهند. امروزه سردمدار اين حركت خائنانه، در دنيا، صهيونيسم مي‌باشد كه به عنوان يكي از مظاهر كثيف استعمارِ نو، با اتكاء به ابزارهاي تبليغي و با حمايت اقتصادي شيطان بزرگ به اين كار دست مي‌زند.صـهـيـونـيـسـت‌ها بـا نـفوذ در خبرگزاري ها، آژانس‌هاي خبري، مطبوعات، سينما، تلويزيون، تـئاتـر و سـايـر رسـانـه‌هاي گـروهـي جهان، شاهراه اطلاع رساني بين المللي را در قبضه خويش درآورده اند.(فؤ اد سيد عبدالرحمن الرفاعي) يكي از نويسندگان عرب، ضمن تأييد سيطره صهيونيسم بر خبرگزاري‌هاي عمده جهان، مي‌نويسد:« مـا در پـروتـكـل‌هاي فـلاسـفـه صهيونيسم اين عبارات را مي‌خوانيم: لازم است هيچ خبري در اختيار جوامع قرار نگيرد، مگر اين كه با موافقت و تائيد ما باشد؛»[lxix] تحقق اين امر جز با سلطه بر خبرگزاري‌ها امكان پذير نمي‌باشد. در دوران معاصر ايـن نـكـتـه تـعـجـّب آور اسـت كـه وقـتـي نـامـي از خـبـرگـزاري‌ها بـرده مي‌شـود، اول نـام خـبـرگـزاري رويـتـر به ذهن خطور مي‌كند، و شگفت آور آن كه مؤ سس اين خبرگزاري، (ژوليـوس روتـيـر) مي‌باشد كه شخصي يهودي است. روزنامه‌هاي معروف آمـريـكـا از جـمـله نـيويورك تايمز، واشنگتن پست، ديلي نيوز، نيويورك پست نيز تحت سيطره صهيونيست‌ها مي‌باشد.

در مورد تسلط صهيونيست‌ها بر سينماهاي جهان نيز برخي از آمارها حاكي از آن است كه بيش از نـود درصـد از مـجـمـوعـه كساني كه در امر توليد، كارگرداني، بازيگري، فيلم برداري و مونتاژ شبكه‌هاي سينمايي آمريكا فعّاليّت مي‌كنند يهودي اند. گفتني است كه صهيونيست‌ها براي رسيدن به اهداف پليد خود، مشهورترين هنرپيشه‌هاي زن و مرد را به استخدام خود درمي آورند تا بتوانند مبلّغ آنان در كلّ دنيا باشند.يـكـي از متفكّرين مسيحي غرب به نام (آدريان اركاند) در يكي از جشن‌هاي عمومي نيويورك مي‌گويد:« يهود به وسيله خبرگزاري‌هاي جهاني شما را شست و شوي مغزي داده و وادار مي‌كند كه جهان و واقـعـيـات را آن گـونـه كـه آنان مي‌خواهند ببينيد، نه آنچه در حقيقت وجود دارد. يهود به وسيله فيلم‌هاي سينمايي، افكار جوانان و فرزندان ما را تغذيه مي‌كند و آن‌ها را از آنچه كه خود مي‌خـواهـنـد سـرشـار مي‌سازد و جوانان را به گونه اي تباه و فاسد مي‌سازد كه همواره برده و بـنـده آنـان بـاشـنـد، صـهـيـونـيـسـم در خـلالِ تـنها دو ساعت، نمايش يك فيلمِ سينمايي، آداب و فرهنگي را كه معلّم، مدرسه، خانواده و مربي، طي ماه‌ها تعليم و تربيت، در اذهان جوانان و نسل برومند ما ايجاد كرده اند، مي‌زدايد.»[lxx]

صـهـيـونـيست‌ها براي مقابله با اسلام، به رسانه‌هاي خبري و تبليغي اكتفا نكرده اند، بلكه بسياري از چاپخانه‌ها را نيز تحت سيطره خود گرفته‌اند تا عليه اسلام فعاليّت كنند.چاپ آيات قرآن بر اوراق بسته بندي جهت هتك آن و چاپ مجلات سكسي در لندن و به تصوير كـشـانـدن زنان عريان در حالي كه با تكه هايي از كاغذهايي كه بر آن‌ها آيات قرآن نوشته شده خود را پوشانده اند، تنها گوشه هايي از اين حركت زشت آنان مي‌باشد.صـهـيـونيست‌ها در راستاي همين حركت، شركت‌هاي فيلم سازي آمريكا را نيز در اختيار گرفته و اين شركت‌ها اخيرا فيلمي با عنوان سوره بقره در بازارهاي مصر رواج داده‌اند كه در آن آيات و كلام خداوند به مسخره گرفته شده و زشت ترين عبارات عليه اسلام در آن به كار رفته است. بر روي كاست فيلم مزبور عكسي از يك گاو چاپ شده و در ابتداي فيلم نيز صداي گاو ضبط گـرديـده اسـت.در طـول نـمـايـش بـدتـريـن اهـانـت‌ها عليه قرآن و آيين مقدس اسلام و اعتقادات مسلمانان پخش مي‌شود. اين فيلم خشم و غضب شديدي را در ميان مسلمانان مصر پديد آورد و رژيم اين كشور را مجبور به جمع آوري آن كرد. در خـصـوص نهضت اسـلامـي درايران نـيـز، دشـمنان به استفاده از ابزارهاي فرهنگي چون مطبوعات و رسـانـه‌هاي گـروهـي مـتـوسـل شـده انـد. مـتاءسفانه برخي از مطبوعات داخلي نيز آگاهانه يا نـاآگاهانه به دام توطئه آنان گرفتار شده، فرهنگ ديني و ملي ميهن خويش را آماج حملات خود قرار داده‌اند القاي مطالبي بر خلاف مقدسات ديني، مانند:ـ عقيده به فطري بودن دين، منشاء خشونت است.ـ حكم سنگسار بر خلاف عقل و فطرت انساني است.[lxxi]

امام خميني رحمت الله عليه اين توطئه شيطاني دشمنان اسلام را اين گونه ترسيم كرده است:« با تبليغات و تلقينات خود تلاش كرده‌اند تا اسلام را كوچك و محدود كنند و وظايف فـقـهـا و عـلماي اسلام را به كارهاي جزئي منحصر گردانند. به گوش ما خوانده‌اند كـه: فـقـهـا جـز مـسـاله گفتن كاري ندارند و هيچ تكليف ديگري ندارند. بعضي هم نـفـهميده و گمراه شده اند، ندانسته‌اند كه اينها نقشه است تا استقلال ما را از بـيـن ببرند و همه جهات كشورهاي اسلامي را از دست ما بگيرند و ندانسته به بنگاه‌هاي تبليغات استعماري و به سياست آنها و به هدفهاي آنها كمك كرده اند.»[lxxii] «تبليغات سوء آنها متاسفانه مؤثر واقع شده‏است. الان گذشته از عامه مردم طبقه تحصيل‏كرده چه دانشگاهي و چه بسياري از محصلين‏روحاني، اسلام را درست نفهميده‏اند و از آن‏تصور خطائي دارند همانطور كه مردم افرادغريب را نمي‏شناسند اسلام را هم نمي‏شناسند...

چنانچه كسي بخواهد اسلام را آنطور كه هست معرفي كند مردم باين‏ زودي‏ها باورشان نمي‌يايد. بلكه عمال‏استعمار در حوزه‏ها هياهو و جنجال بپامي‏كنند.[lxxiii]» ايـادي پـنـهـان و آشـكـار آمـريـكـا بـه شـايـعـات و تـهـمـت‌ها متوسل شدند و به افرادي كه هدايت مبارزه را به عهده داشتند نسبت‌هاي تارك الصلاة و كمونيست و عـامل انگليس مي‌دادند، و واقعا روحانيت اصيل در تنهايي و اسارت خون مي‌گريست كه چگونه آمريكا و عده اي وابسته... مسير اين خيانت بزرگ را هموار مي‌كردند.[lxxiv] غربيها در مواجهه با حركت فزا ينده ‌اسلامي، براي مقابله با آن به طرق و حيله‌هاي متفاوتي دست يازيده است. شيوه هاي: فرهنگي، اقتصادي، سياسي و حتي نظامي، به طور موثري در اين فرايند استفاده مي‌شود، كه در ذيل به طور خلاصه به آنها اشاره مي‌گردد: از بعد فرهنگي، فكري و علمي، همواره سعي شده است كه تصويري خشن، خشك و بي‌روح از اسلامگرا يان ارائه شود. غرب با استفادة ‌وسيع از امكانات فراوان تبليغاتي و ارتباطي خود و توسل به همه ‌ابزارها از قبيل: سينما، راديو، تلويزيون، كتاب، مجله، روزنامه و حتي اينترنت، اسلامگرايان را افرادي بيرحم و مخالف هرگونه نوآوري و خلاقيت معرفي كرده است. اكثر فيلمهايي كه درباره حركتهاي اسلامي ساخته شده است، آنان را چهره هايي خونخوار و قرون وسطايي نشان مي‌دهد، كه نهايت هنر آنها قتل، غارت و ترور مي‌باشد.

 پخش برنامه‌هاي مبتذل در قالب فيلم و نوار و نيز نشر مطالب موهن و ضداعتقادي، حربه اي براي سست كردن مباني اعتقادي مسلمانان از سوي غرب بوده است. برگزاري سمينارهاي به اصطلاح علمي نيز ابزاري مؤثر در خدمت اين هدف به شمار مي‌رود. امام راحل نسبت خطرات تاثير پذيري از تبليغات دشمنان مي‌فرمايد:« تبليغات سوء مبلغين خارجي در طول اين صدها سال به اندازه اي بوده است كه به همه ماها باورانده‌اند كه در مقابل اين قدرت‌ها نمي‌شود مقابله كرد. ما را ترسانده‌اند از اينها، با تبليغات ترساندند. وقتي كه يك قضيه اي پيدا مي‌شد، كافي بود كه يك نفر از خارجيها كه در اين جا مأموريت داشت بيايد بگويد اين نبايد بشود، تمام مي‌شد ديگر.»[lxxv]

حضرت امام در وصيت نامه سياسي الهي شان نسبت موثر واقع شدن تبليغات سوء دشمنان اسلام وتاثير پذيري از آن مي‌فرمايد:« وصيت من به مجلس و شوراي نگهبان و دولت و رئيس جمهور و شوراي قضايي آن است كه در مقابل احكام خداوند متعال خاضع بوده و تحت تأثيرتبليغات بي‌محتواي قطب ظالم چپاولگر سرمايه‌داري و قطب ملحد اشتراكي و كمونيستي واقع نشويد. امام راحل در مورد خطرات كه از ناحيه تاثير پذيري از تبليغات دشمنان متوجه جامعه اسلامي مي‌شود مي‌فرمايد:« متاسفانه بعضي از علما بي‌توجه به مسائل، به خيال پشتباني از اسلام تحت تاثير شايعات واقع شده و يكسره به انتقاد از جمهوري اسلامي واز تمام دادگاهها وهمه ارگانهاي جمهوري اسلامي برخاسته وبه دشمنان اسلام وقرآن كريم نا آگاهانه كمك وشريك جرم گروهكهاي منحرف مي‌شوند.» [lxxvi]

امام راحل در وصيت نامه سياسي والهي شان مي‌فرمايد: « از توطئه‌هاي مهمي كه در قرن اخير، خصوصا در دهه‌هاي معاصر، وبويژه پس از پيروزي انقلاب آشكارا به چشم مي‌خورد، تبليغات دامنه دار با ابعاد مختلف براي مايوس نمودن ملتها و خصوص ملت فداكار ايران از اسلام است... گاهي ناشيانه و با صراحت به اينكه احكام اسلام كه 1400 سال قبل وضع شده است نمي‌تواند در عصر حاضر كشورها را اداره كند، يا آنكه اسلام يك دين ارتجاعي است و با هر نوآوري و مظاهر تمدن مخالف است، و در عصر حاضرنمي شود كشورها از تمدن جهاني و مظاهر آن كناره گيرند، و امثال اين تبليغات ابلهانه و گاهي موذيانه و شيطنت آميز به گونه طرفداري از قداست اسلام كه اسلام و ديگر اديان الهي سر و كار دارند با معنويات و تهذيب نفوس و تحذير ازمقامات دنيايي و دعوت به ترك دنيا و اشتغال به عبادات و اذكار و ادعيه كه انسان را به خداي تعالي نزديك و از دنيا دور مي‌كند، و حكومت و سياست وسررشته داري برخلاف آن مقصد و مقصود بزرگ و معنوي است، چه اينها تمام براي تعمير دنيا است و آن مخالف مسلك انبياي عظام است ! و مع الاسف تبليغ به وجه دوم در بعض از روحانيان و متدينان بيخبر از اسلام تاثير گذاشته كه حتي دخالت در حكومت و سياست را به مثابه يك گناه و فسق مي‌دانستند و شايدبعضي بدانند! و اين فاجعه بزرگي است كه اسلام مبتلاي به آن بود.[lxxvii]

حضرت امام مي‌فرمايد: « و اما به ملتهاي اسلامي... توصيه مي‌كنم كه به بوقهاي تبليغاتي مخالفان اسلام و جمهوري اسلامي گوش فرا ندهيد كه همه كوشش دارند كه اسلام را از صحنه بيرون كنندكه منافع ابرقدرتها تأمين شود.»[lxxviii]

امام راحل مي‌فرمايد:« از جمله چيزهاي كه مانع دفاع مسلمين از كشورهايشان است تبليغات دامنه دار براي هرچه بزرگتر جلوه دادن قدرت‌هاي خارجي است. در سابق از انگليس به دست به اصطلاح روشنفكران و تحصيلكردگان غربزده يك غول ساخته شده بود، به دولت‌هاي بي‌اطلاع و ملت در بند تحميل كرده بودند كه اگر به يك فراش سفارتخانه انگليس يك حرف درشت زده شود ايران به باد فنا مي‌رود و پرچم سفارت بر سرخانه هر مجرمي كه افرشته مي‌شد از مجازات مصون مي‌گشت واشاره سفير انگليس به دولت يا صدر اعظم كافي بود براي اجراي اوامر واطاعت بي‌چون و چراي او،... و امروز از اين دو قدرت خصوصا امريكا در بلاد مسلمين هما غول را بسيار بزرگتر وشاخدارتر ساخته‌اند و گمان مي‌كنند اگر به يكي از اين دو قطب گفته شود بالاي چشمت ابروست، شور از بين مي‌رود وبا خيال‌هاي خام مقايسه عصر حاضر با عصرهاي گذشته ودامن زدن وابستگان غربزده به اين نحوشايعه ها،مسلمين را از دفاع بحق خود مأيوس نمودند.»[lxxix] 

جهان پس از پيروزي نهضت اسلامي در ايران، در برابر امواج بنيان برانداز كه از نهضت امام خميني(ره) متوجه كيان نظام نا عادلانه حاكم برجهان بود، به دو طريق واكنش نشان داد: واکنش دشمنان اسلام يكي از راه تبليغات رسانه‏هاي ارتباط جمعي جهت مايوس كردن مسلمانان از عشق ورزيدن به اسلام بود و ديگري جنگها و بحرانهاي گوناگوني بود كه توسط جهان كفر و به منظور تضعيف منافع مسلمانان هوشمند اسلام براه انداخته و حمايت مالي مي‏شد. بنابراين نامهاي ديگري كه عموما به اسلام و مسلمانان نسبت داده مي‏شود از بعد جنگهاي رواني است. يك مسلمان فعال يا متحجر است ‏يا افراطي و يا تروريست. و اين يا جنگي در خليج فارس است‏ يا نيرويي در فلسطين، لبنان و يا "حمله تروريستي" در امريكا. همه اينها به عنوان پيام اصلي و مركز توجه انقلاب بايد به نحوي با ايران در ارتباط باشد.[lxxx]

بعضي از مسلمانان، افكار منفي خود را از طريق تبليغات مفاهيم فرقه‏گرايي همچون  شيعه گري آغاز كردند كه تا حدودي نيز اين اتهام  به امام خميني نسبت داده مي‏شد. به نظر چنين گروههاي مسلمان، امام پيروز شد چراكه ايشان اسلام را تبليغ نمي‏كردند بلكه شيعه گرايي را تبليغ مي‏نمودند. مفهوم آنان از شيعه‏گرايي "كفر" است و امام و تمامي حاميان ايشان نيز كافر تبليغ مي‏شدند. اين واكنش خطرناك عمدتا كاهش احساسات و دلسردي نهايي مسلمانان از انقلاب اسلامي را فراهم كرده بود. نوشته‏هايي نيز در توضيح و تشريح و مبارزه عليه ايران و گرايشات فرقه شيعه آن نوشته شد: اگرچه مسلمانان بيشتر متفرق شده و وفاداري به اسلام خدشه دار شد، اگرچه شور انقلاب در برخي از جوانان مسلمان به سردي گراييد و برخي نيز نهايتا به وضع بد گذشته برگشتند لكن غم‏انگيزترين جنبه تبليغات، عدم درك علت و هدف چنان سؤ تفاهمي بود. جهان كفر، رهبران قديمي مسلمان را جهت معقول جلوه دادن شيعه‏گرايي به عنوان كفر، فريب دادند و همزمان در مجبور ساختن بعضي از ايرانيان جهت اشاعه گرايشات نفاق افكنانه موفق شدند. بنابراين با استفاده دشمنان از تمامي ابزار هاي معمول جهت ايجاد ترس و نفرت و فرار از اسلام يا فرار از كفري كه ايرانيان بدان متهم مي‏شدند(تشيع) ميان مسلمانان، احساسات و نظرات وحدت‏گرا نابود مي‏شد. اين واكنش و عواقب آن با توجه به ركود فكري مسلمانان، اشتباهات و نابساماني هاي سياسي بود كه دشمنان را در نفوذ ميان ما و تقريبا نيل به اهدافشان كمك مي‏كرد، بايد تفهيم شود. سعي مي‏شد تا نور خداوندي تحت عنوان نظم عادلانه جهاني كه امام خميني در زندگي و فعاليت هايشان بر برقراري آن اصرار مي‏ورزيدند، خاموش شود، اما اين كوشش با شكست مواجه شد. بجاي آن اسلام پيروز و انقلابي، قطب اصلي شد كه به مبارزه با قطب كاپيتاليسم پرداخت و جهان حقيقتا دو قطبي شد.[lxxxi]

امـام خميني، كسي بود كه  در مرز جغرافيايي خاصي نمي‌انديشيد، روي سخن وي، به همه مسلمانان در سـرتـاسر جهان بود. فرياد امام  اين بود كه بايد كاخ ستم فرو ريزد و از بنيان برافكنده شود و حـكـومـت اسلامي در جهان اسلام بنيان گذارده شود، امام اين مسأله  را رسالت همگاني مسلمانان جهان مي‌دانست، در هر كجا و با هر فرهنگي و مرامي كه بودند: «وظيفه علماي، اسلام و همه مسلمانان است كه به اين وضع ظالمانه خاتمه دهند و در ايـن راه كـه سـعـادت صـدها ميليون انسان است، حكومتهاي ظالم را سرنگون كنند و حكومت اسلامي تشكيل دهند.)[lxxxii] امام در دوران ستمشاهي چند رهنمود مهم براي برپايي حكومت اسلامي به عالمان آگاه و دردآشناي دين، مي‌دهد: اسـلام راستين، بويژه اصول سياسي و اجتماعي و شيوه حكومتي آن را، آن گونه كه هـست به مردم بشناسانند[lxxxiii] و شبهه‌ها را دقيق و عالمانه و روشن گرانه پاسخ دهند و اثـر نـاشـايـسـت و تباهي آفرين جوآفرينها و تبليغات دشمنان دين و استعمار و ايـادي آنـهـا را از ذهـنها و انديشه ها، با منطق و خرد بزدايند و بفهمانند كه برخلاف تبليغات مسموم دشمن، اسلام، دين حكومت است و گسترش عدل و داد:(بـر مـسـلمانان، بويژه روحانيان و طالبان علوم ديني واجب است كه عليه تبليغات دشـمنان اسلام، بر هر وسيله ممكن بپاخيزند و نشان دهند كه اسلام دين حكومت است و قوانين عدالت گستر آن در جهت برپايي حكومت الهي است»[lxxxiv]

7

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:52 توسط شریفی |

انتخاب اصلح و معيارهاي آن از منظر قرآن و نهج البلاغه

واژگان کليدي: انتخاب، گزينش، معيار، قرآن و نهج البلاغه.

تدوين کننده: عصمت الله شريفي زيرکي

 كارشناسي ارشد علوم سياسي

چکيده:

مردم مسلمان افغانستان در طول تاريخ سياسي اجتماعي خود همواره با حکومت هاي سروکار داشته اند که با استبداد و ستم هاي بي حد و حسر بر مردم حکمراني داشته است. اين مسئله به خصوص در مورد اقليت هاي قومي و مذهي نمود عيني تري داشته است. در اين حکومت ها که همواره با روز و غلبه بر رقيب شکل مي گرفتند رأي و نظر مردم هيچگونه نقشي نداشت. اما سير تحولات در اين سر زمين بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001 بگونه اي  رقم خودر که خروجي آن شکل گيري نظامي سياسي داراي قانون اساسي مدون و نسبتا مترقي است. در قانون اساسي اساس مشروعيت و مقبوليت نظام بر اساس خواست و اراده مردم پيش بيني گرديده است. اکنون که مردم کشورا ما در استانه دومين دوره انتخابات پارلماني قرار دارند. لذا با توجه به اينکه مردم کشور ما متدين و پايبند به ارزش ها و هنجارهاي ديني بوده و هست. لازم است معيارهاي مثبت و منفي يک انتخاب درست و صحيح را از منظر قرآن کريم و نهج البلاغه امام علي (ع) که تالي تلو قرآن به شمار مي رود بررسي نمايم تا کساني که دست به انتخاب مي زنند با توجه به اين معيارها منتخبين شان را گزينش نمايند. قرآن کريم که همان وحي الهي است بعنوان کتاب هدايت انسان ها اساس همه امور بر اصحليت و شايستگي ميداند و همچنين کتاب شريف نهج البلاغه که کلام صادر از معصوم مي باشد در اين رابطه نکات ارزشمندي را به ما مي آموزد که عمل به آن ها قطعا ثمر بخش خواهد بود.    

1- مقدمه

جامعه اسلامي افغانستان در طول تاريخ سياسي خود همواره گرفتار نظام هاي خودکامه و مستبدي بوده است، که بدور از هرگونه معيار و هنجار هاي انساني و الهي به حکمراني مي پرداختند. در نگاه حاکماني از اين دست مردم بسان عناصر بي اراده بايد گوش به فرمان آنان باشند. با تأسف بايد اعتراف نمود که مردم مسلمان کشور ما بدليل برخورداري از حاکماني اينگونه همواره در فقر و فلاکت بدور پيشرفت و ترقي بسر بردند. چون تکيه زننده گان بر اريکه قدرت در گذشته تاريخي کشور ما صرفا به فکر شکمبارگي و عياشي خودشان بودند و از فکر و تلاش در راستاي پيشرفت و ترقي مادي و معنوي مردم غافل بودند. در دوران حاضر که تا حدودي چرخ فلک بر وفق مراد مردم ما بگردش در آمده است و روند حکمراني به سمت مردم سالاري و ذي حق شدن مردم در نحوه اداره امور جامعه مطرح شده است بجاست که در اين برهه از زمان که از حساسيت فوق العاده اي نيز برخوردار مي باشد مردم ما نيز با حساسيت و تيز بيني وارد صحنه شوند. همانطوريکه اشاره گرديد مردم کشور محروم نگهداشته شده افغانستان از حاکميت افراد بي دين، لايک، و تماميت خواه صدمات فراواني را بخود ديده است. اين بار که از قضا براي مردم ما فرصت اظهار نظر و انتخاب پديد آمده است، لازم است مردم عزيز و زجر کشيده از تاريخ گذشته درس عبرت گيرند و از اين فرصت طلايي در راستاي انتخاب افراد لايق، دلسوز نسبت به سرنوشت جامع، متدين و کاردان بهره ببرند و کساني را انتخاب نمايند که بسان حاکمان سلف تنها به فکر منافع شخصي، قبيله اي خويش نباشند. مردم عزيز ما پيرو دين و آييني است که نسبت به تمامي مسائل مبتلابه فردي و اجتماعي انسان ها دستورهاي راهگشا و مترقي دارد. در صورت که اين دستورات و معيار مبناي انتخاب و گزينش افراد جهت اداره امور جامعه قرار گيرد مطمئنا روال امور به سمت صلاح و رهايي از فساد سوق خواهد يافت.

 مردم ما در شرايط حاضر در استانه دومين دوره انتخابات پارلمان قرار دارند. در اين انتخابات مردم ميخواهند براي نهاد قانون گذاري کشور که در هر کشوري از اهميت فوق العاده اي بر خوردار مي باشد نماينده انتخاب کنند چه نيکوست که مردم متدين ما با عبرت آموزي از تجربه تلخ گذشته و سر مشق قرار دادن آن معيار ديني- عقلي را جهت گزينيش نمايندگان خود در پارلمان مد نظر قرار دهند و کساني را انتخاب نمايند که نافع و به صلاح دينا و آخرت شان باشد. انتخاب و گزينش افراد نا لايق، بي دين و دنيا پرست و قدرت طلب علاوه بر آنکه منافع دنيوي مردم را ضايع خواهد نمود، آنان را نزد خدا نيز مسئول مي سازد. سپردن اداره امور بخصوص امر قانون گذاري به کسانيکه شايستگي لازم را دارا نيستند از نظر عقل و دين معاونت در ظلم است که از نظر ديني از محرمات مسلم به شمار مي رود. بنابراين در اين مقاله تلاش مي شود مهمترين ملاک ها و معيارهاي ديني گزينش و انتخاب افراد جهت تصدي امور را تبيين نمايم باشد که بسان چراغ راه کساني قرار گيرد که احيانا در حيرت و سر گرداني مصداق منتخب شايسته قرار دارند.

 

2- جايگاه پارلمان و نماينگان ملت در قانون اساسي افغانستان

بر اساس تجربيات بدست آمده از تاريخ سياسي جهان ثابت گرديده است که نظام هاي سياسي بر آمده از اراده آزاد  مردم مناسب ترين شکل از حکومت است که در آن شهروندان مي توانند به حقوق اساسي شان دست يابند. نظام سياسي که در آن اراده مردم تبلور يافته باشد نظامي که است که داراي قانون اساسي مدون و تائيد شده توسط آرا عموم باشد. نظام سياسي موجود در افغانستان امروز نيز نظامي است که بر اساس قانون اساسي تشکيل يافته و بناست بر طبق اراده و خواست مردم که از طريق نمايندگان آن ها در پارلمان تبلور مي يابد به اداره امور کشور بپردازد. لذا لازم دانستم که در اين قسمت از مقاله فرازهاي از قانون اساسي افغانستان را در رابطه به جايگاه پارلمان و وظايف نمايندگان ملت در پارلمان متذکر گردم:

ماده هشتاد و يکم : شوراى ملي دولت جمهورى اسلامي افغانستان به حيث عالي ترين ارگان تقنيني مظهر اراده مردم آن است و از قاطبه ملت نمايندگي مي کند. هر عضو شورا در موقع اظهار راى ، مصالح عمومي و منافع علياى مردم افغانستان را مدار قضاوت قرار مي دهد.  ماده هشتاد و سوم : اعضاى ولسي جرگه توسط مردم ازطريق انتخابات آزاد، عمومي ، سرى و مستقيم انتخاب مي گردند. ماده هشتاد و پنجم : شخصي که به عضويت شوراى ملي کانديد يا تعيين مي شود، علاوه بر تکميل شرايط انتخاب کنندگان واجد اوصاف ذيل مي باشد۱ - تبعه افغانستان بوده يا حداقل ده سال قبل از تاريخ کانديد يا تعيين شدن ، تابعيت دولت افغانستان را کسب کرده باشد،۲ - از طرف محکمه به ارتکاب جرايم ضد بشرى ، جنايت و يا حرمان از حقوق مدني محکوم نشده باشد، ماده نودم : شوراى ملي داراى صلاحيتهاى ذيل مي باشد:۱ - تصويب، تعديل يا لغو قوانين و يا فرامين تقنيني۲ - تصويب پروگرامهاى انکشافي اجتماعي ، فرهنگي ، اقتصادى و تکنالوژيکي ،۳ - تصويب بودجه دولتي و اجازه اخذ يا اعطاى قرضه ، ۴ - ايجاد واحدهاى ادارى ، تعديل و يا الغاى آن ، ۵ - تصديق معاهدات و ميثاقهاى بين المللي يا فسح الحاق افغانستان به آن ،۶ - ساير صلاحيتهاى مندرج اين قانون اساسي . با توجه به آنچه از فرازهاي قانون اساسي افغانستان نسبت جايگاه پارلمان و نمايندگان آن ياد آور شديم، معلوم مي شود که پارلماني نهادي است که وظايفي خطيري همچون وضع قوانين ، نظارت بر قوه مجريه و... را بعهده دارد. بنابراين نمايندگاني که راهي اين نهاد با اهميت مي شوند نيز بايد داراي شرايط مناسبي باشد. هر چند مردم از نظر حقوقي همه برابرند و نيز در پيشگاه الهي هيچ کس بر ديگري برتري ندارد، مگر به تقوا ([1]) اما همگان در ابراز توانايي هاي خويش يکسان نيستند و به تعبير حضرت علي عليه السلام: «الناس کشجر شرابه واحد و ثمره مختلف »؛ ([2]) مردم به مانند درخت هستند که آبش يکي ولي ميوه هايش متفاوت است. همچنين در کلام امام صادق عليه السلام نيز آمده است که «الناس معادن کمعادن الذهب والفضة » ([3])؛ مردم همچون معادن طلا و نقره اند. بدين روي، بايد معدن شناس و گوهردان آنان را کشف کند و بنا به استعدادي که در هر فرد سراغ دارد، او را به کار گيرد. اگر گاهي شنيده مي شود که برخي دواير از کمبود نيروهاي کاردان و لايق گله دارند، نبايد اين تصور پيش آيد که قحط الرجال است، بلکه بايد به ضعف آنان در زمينه کشف استعدادها و به کارگيري صحيح آن ها پي برد.

در مقابل، هرگاه جذب و انتخاب نيرو در اداره امور به نحو شايسته اي طرح ريزي شود، مي توان اطمينان داد که اداره از ناهنجاري هاي رفتاري کارکنان يا نابساماني هاي بسيار ديگر نخواهد رنجيد؛ زيرا موفقيت و يا شکست هر ادارهي در وهله نخست، در گرو انتخاب صحيح کارکنانش و در مرحله بعد، منوط به کارکرد اعضاي آن است. از اين رو، بررسي معيارهاي انتخاب کارکنان براي دست يابي به اهداف ادارهي، گام مهمي در نظام جامع مديريت منابع انساني به شمار مي آيد و در صورت فقدان آن، اداره ضررهاي مادي و معنوي بسياري متحمل خواهد گشت.آنچه اين نوشتار در صدد بررسي آن است معيارهاي انتخاب و گزينش افراد براي تصدي مشاغل مهمي سياسي- اجتماعي همچون نمايندگي پارلمان است. براي بررسي اين مسئله ابتدا از رهگذر قرآن، اين موضوع را بررسي و سپس باعنايت به بيانات حضرت علي عليه السلام در نهج البلاغه و يا ساير متون روايي بحث را پي خواهيم گرفت که در اين ميان، نامه حضرت علي عليه السلام به مالک اشتر از جايگاه ويژه اي برخوردار است.

 

 

3- اهميت انتخاب صحيح

فلسفه و حکمت انتخاب آن است که صالح ترين افراد از هر حيث گزينش شوند. انتخاب صحيح و معيارمند مسئولان امور جمعي از نظر علم مديريت اهميت زيادي دارد، زيرا انتخاب غلط يا نابجا، يعني انتخاب کساني که توانايي و شايستگي انجام دادن کار را ندارند باعث ضايع شدن منافع جمعي خواهد شد. اصولاً هدف اصلي از ايجاد رويه ها و مراحل مختلف و انجام فعاليت‌هاي متعدد طي فرايند انتخاب اين است که اولاً توان غلبه داوطلب بر موانع مختلف و استقامت و صبر او شناخته شود و ثانيا توانايي وي به نحو کاملتري شناسايي گردد تا سرانجام با کاستن از احتمال تصميم گيري غلط (انتخاب غلط) و افزودن به احتمال تصميم گيري صحيح (انتخاب صحيح)، مديريت با افرادي مواجه نشود که فراتر يا فروتر از سطح تعيين شده باشند.[4]

 از يک سو، هر مقامي داراي ويژگيها و شرايط خاصي است که بر پايه هدف هاي نهاد مورد نظر، پيش بيني ها، برنامه ها و سياستهاي کلي پايه گذاري شده است.[5] از سوي ديگر افراد متقاضي شغل نيز داراي ويژگيهاي فردي مختلفي از نظر هوش، معلومات، مهارتها، نگرشها، اعتقادات و تجربه ها هستند. اصولاً براي برآوردن نيازهاي نهاد و سازمان است که مديران، اقدام به کارمنديابي، گزينش، استخدام، انتصاب، به کارگماري و ارتقا مي کنند. در اين راستا، مديريت بايد از همه خواستاران شغل، اطلاعات تشريحي از دانشها(معلومات شغلي)، مهارتها، تواناييها، قابليت ها و استعدادها، عاملهاي انگيزشي و عملکرد گذشته آنان در دست داشته باشد. مجموع اين اطلاعات براي گزينش صحيح مديران ضروري است و از همين روست که ايجاد پيوند سازگاري بين شرايط لازم براي احراز مقام با ويژگيها، مهارتها و شايستگي هاي گوناگون افراد (تطبيق شرايط شغل با ويژگيهاي شاغل) از عوامل مهم توفيق مديريت در جهت نيل به اهداف سازمان به شمار مي رود.[6] اين موضوع به خوبي جايگاه و اهميت ويژه بحث و بررسي در باره معيارها وشرايط گزينش و انتخاب مديران و کارکنان در مباحث مديريت منابع انساني را نشان مي دهد. در حقيقت، اگر بنا باشد معيار«صلاحيت و شايستگي» در کاملترين شکل خود در گزينش مورد عمل قرار گيرد، بايد به صورت رعايت اصلِ «انتخاب اصلح » پيگيري شود، زيرا دين، عقل و عقلا بر اين امر متفق اند که در شرايط مساوي با وجود فرد «شايسته تر» براي احراز يک مقام، نوبت به فرد «شايسته» نمي رسد. بنابراين، اصل «انتخاب اصلح» يکي از اصولي ترين شرايط براي انتخاب و گزينش است. قرآن کريم نيز در آيه ياد شده [7] با لطافتي خاص اين اصل را مطرح کرده است، زيرا تعبير «اهليت» نه تنها ويژگي «صلاحيت و شايستگي» در همه ابعاد آن از جمله تعهد و تخصص را شامل مي شود، بلکه ويژگي «اصلحيت» نيز درآن منظور گرديده است. علاوه بر اين، آيه شريفه از بعد ارزشي به اين اصل نگريسته و روي هم رفته رعايت آن را در قالب يک فرمان الهي واجب شمرده است. در سخنان و سيره پيامبر گرامي اسلام(ص) نيز نسبت به اصل « انتخاب اصلح» تاکيد شده است. ايشان به صورت يک دستور کلي مي فرمايند: مَنْ وَلَّي مِنْ اَمْرِ المُسْلِمِينَ شَيئا، فَوَلَّي رَجُلاً وَ هُوَ يجِدُ مَنْ هُوَ اَصْلَحُ لِلْمُسْلِمِينَ بِهِ فَقَدْ خَانَ اللّه وَ رَسُولَهُ.[8] کسي که چيزي از امور مسلمين را بر عهده گيرد، سپس فردي را عهده دار کاري کند در حالي که فرد اصلح از او را مي يابد، به خدا و رسول او خيانت کرده است.

4- معيارهاي انتخاب و گزينش اصلح از منظر قرآن کريم

قرآن کريم نقش بسزايي براي نيروهاي لايق قايل است. برخورداري نهادهاي اجتماعي از کارکنان شايسته همواره مد نظر مديران الهي بوده است. به عنوان نمونه، مي توان از اقدام حضرت موسي عليه السلام دربه کارگيري حضرت هارون عليه السلام نام برد. اصل ماجرا در سوره مبارکه طه وارد شده است: هنگامي که حضرت موسي عليه السلام به پيامبري مبعوث گشت، دست دعا و التجا به درگاه الهي دراز کرد و براي تحمل سختي هاي مسؤوليت خودش از خداي بزرگ شرح صدر خواست. از خداوند درخواست نمود تا برادرش هارون را نيز وزير او قرار دهد و به اين وسيله به او پشت گرمي عطا کند و وي را در کارش شريک گرداند. [9] بدين روي، او پس از استعانت الهي، داشتن همکار و نيروي زبده را در انجام ماموريت هاي محوله مورد نظر قرار داد. ممکن است بدوا اين توهم پيش آيد که حضرت موسي عليه السلام روابط خانوادگي را ملاک انتخاب قرار داده است، اما بطلان اين تصور غلط با عبارات خود حضرت موسي عليه السلام آشکار مي گردد؛ آنجا که مي فرمايد: «و اخي هارون هو افصح مني لسانا فارسله معي ردءا يصد قني اني اخاف ان يکذبون.» [10] او مي گفت: اگر مي گويم هارون وزير من باشد به اين دليل است که او افصح است و از فصاحت و قدرت بيان بيش تري نسبت به من برخوردار است و در اين ماموريت، که نياز به ارائه دلايل و حقايق است، برخوردار بودن از فصاحت ملاک شايستگي است. خداوند هم در خواست او را اجابت نمود و فرمود: «سنشدعضدک باخيک ونجعل لکما سلطانا.» [11] بنابراين، همان گونه که از آيات مزبور استفاده مي شود، بهره مندي از همکار لايق يکي از نعمت هايي است که مدير الهي بايد پيش از همه با دعاي خالصانه و تضرع، از خداوند خواستار آن باشد و به تعبير حضرت رسول صلي الله عليه وآله، هرگاه خداوند براي مديري خير بخواهد، او را با همکاري لايق قرين خواهد نمود؛ چنان که اگر فراموش کند، به يادش آرد و اگر به هوش باشد، ياري اش نمايد. [12]

همچنين در قرآن کريم، آيات ديگري را مي بينيم که نحوه انتخاب و دليل گزينش مديران جامعه و ماموران الهي را روشن مي سازد؛ از جمله آيه 247 سوره مبارکه بقره که در آن، به ماجراي طالوت اشاره مي کند. در اين آيه، واژه «اصطفي » به معناي برگزيدن و انتخاب کردن به کار رفته است. مرحوم علامه طباطبائي رحمه الله مي فرمايند: اصطفاء از ريشه «صفو» گرفته شده و به معناي «صاف و پاک » مي باشد. در نتيجه، اصطفاء بهترين وپاک ترين را انتخاب کردن است. [13] خداوند مي فرمايد: ما طالوت را برگزيديم و انتخاب نموديم. اما ملاک گزينش او چه بوده است؟اين سؤالي است که پاسخ آن به خوبي از آيه استفاده مي شود: وقتي خداوند طالوت را به عنوان برگزيده خويش مطرح نمود، بني اسرائيل به اين گزينش اعتراض کردند و گفتند: «چگونه او بر ما حکومت کند، با اين که ما از او شايسته تريم؛ او ثروت زيادي ندارد». در واقع، از نظر بني اسرائيل، ملاک شايستگي، داشتن مال و ثروت بسيار بود و از اين رو، خود را برتر از طالوت مي ديدند و حال آن که خداوند ملاک شايستگي وي را اين چنين برمي شمارد: «قال ان الله اصطفيه عليکم و زاده بسطة في العلم و الجسم و الله يؤتي ملکه من يشاء و الله واسع عليم » [14]؛ گفت: خدا او را بر شما برگزيده و او را علم و قدرت جسماني فراوان بخشيده است. خداوند ملکش را به هر که بخواهد مي بخشد و احسان خداوند وسيع و (از لياقت افراد براي تصدي منصب ها) آگاه است. همچنين در آيات مربوط به انتخاب حضرت موسي عليه السلام براي پيامبري، خداوند اين گونه تعليل مي نمايد: «و لما بلغ اشده و استوي آتيناه حکما و علما و کذلک نجزي المحسنين » [15] و هنگامي که (موسي) نيرومند و کامل شد، حکمت و دانش به او داديم و اين گونه نيکوکاران را جزا مي دهيم. اين آيه، ملاک شايستگي حضرت موسي عليه السلام در اخذ حکم و علم دو چيز مي داند:1. بلوغ اشد (بلغ اشده)؛ يعني از نظر قواي بدني به سني رسيده که از استحکام و قوت برخوردار بود.2. استواء (واستوي)؛ يعني اعتدال و استقرار در زندگي که غالبا پس از مرحله قبلي است.

مرحوم علامه طباطبائي رحمه الله مي فرمايند: در واقع، وقتي حضرت موسي عليه السلام به حد توانايي رسيد و با گذشت پاسي از عمرش، به سن اعتدال (بين سي و چهل سالگي) رسيد، خداوند به او حکم و علم عطا کرد.[16] يافتن افرادي با ويژگي هاي لازم براي احراز تصدي مقام و کار بسيار دشوار است اما کاري است که بايد با آزمون هاي گوناگون در مراحل مختلف صورت گيرد. حضرت علي عليه السلام به مالک سفارش مي کنند که در امور کارگزارانت نيک بنگر و آنان را پس از آزمون به کار گمار و نه با سهل انگاري و خودرايي؛ زيرا سهل انگاري و خودرايي موجب ستم و خيانت است. در سوره مبارکه قصص، وقتي برخورد حضرت موسي عليه السلام را با دختران حضرت شعيب عليه السلام مطرح مي سازد که به کمک آنان شتافت و آنان ماجرا را به پدر اطلاع دادند، حضرت شعيب عليه السلام از حضرت موسي عليه السلام دعوت به همکاري مي کند.

خداوند کلام دختر حضرت شعيب عليه السلام را نقل مي کند که او پيشنهاد به کارگيري حضرت موسي عليه السلام را به پدر مي دهد و دليل شايستگي او را نيز نيروي جسماني و امانت داري مطرح مي سازد: «قالت احديهما يا ابت استاجره ان خير من استاجرت القوي الامين.» [17] در آيات سوره مبارکه يوسف نيز وقتي داستان حضرت يوسف عليه السلام را مطرح مي کند که ايشان از هر اتهامي تبرئه مي شود و عزيز مصر براي او جايگاهي والا در نظر مي گيرد، ايشان پيشنهاد تصدي خزانه داري را مي دهد و دليل آن را نيز توانايي چنين کاري و آگاهي بر اين کار ذکر مي کند: «قال اجعلني علي خزائن الارض اني حفيظ عليم.» [18] در واقع، حضرت يوسف عليه السلام پس از اين که خود را نامزد اين کار مي کند، دليل شايستگي خود را در «حفيظ » و «عليم » بودن مي داند؛ يعني برخورداري از علم و درايت و نگه داري امانت. تا ابينجا تلاش شد که مهمترين ملاک و معيار گزينش و انتخاب افراد براي تصدي امور جامعه را از منظر آيات قرآن کريم بررسي نموديم که حاصل آن از اين قرار است: از مجموع آيات مزبور به دست مي آيد، اين مطلب است که در واگذاري امور به افراد، ملاک ها و معيارهايي مد نظر بوده که به فراخور منصب و مقام ممکن است از لحاظ مصداق متفاوت باشد؛ مثلا، وقتي سخن از جنگ و ميدان نبرد است (ماجراي طالوت عليه السلام)، برخورداري از قواي بدني فضيلت محسوب مي شود، وقتي سخن از ماموريت پيام رساني و تبليغ است (ماجراي موسي و هارون عليهما السلام)، فصاحت و قدرت بيان برتري به حساب مي آيد، وقتي سخن از کارگزاري است (ماجراي شعيب عليه السلام)، قدرت جسماني و امانت داري مزيت به شمار مي رود و در نهايت در مورد تصدي خزانه داري (ماجراي حضرت يوسف عليه السلام)، نگهبان و امين بودن فضيلت است که در کنار علم و دانش مطرح مي شود. بنابراين، ملاک گزينش مديران الهي برخورداري آنان از ويژگي هاي لازم براي احراز پست مورد نظر است که به فراخور وظيفه آنان متفاوت مي باشد. اما در مجموع، مي توان همه شروط را در دو عنوان بهره مندي از علم و تخصص از يک سو و برخورداري از کمالات و فضايل اخلاقي و تعهد از سوي ديگر، دانست.

5- معيارهاي انتخاب اصلح از ديدگاه حضرت علي عليه السلام

با تدبر در خطبه ها، نامه ها ، کلمات قصار و حکمت هاي امام علي عليه السلام در نهج البلاغه در مي يابيم که مهترين آموزه هاي سياسي- اجتماعي و اخلاقي مربوط به زمامداري در اسلام در اين فرازها نهفته است. واقعيت آن است که در تاريخ سياسي مسلمانان پر افتخارترين دوره زمامداري که در آن اداره امور جامعه اسلامي بر اساس عادلانه ترين قوانين توسط بهترين قانون دان و مدير به بهترين نحو ممکن صورت مي گرفت که در آن تمامي مردم از حقوق اساسي شان برخوردار بودند، دوران حکومت رسول مکرم اسلام و پس از آن حضرت دوران زمامداري کوتاه اما طلايي امام علي (ع) بود. و اما ديگر کسانيکه به طريقي زمامداري جامعه اسلامي را بعهده گرفتند بجز فلاکت، تباهي و سياه روزي ارمغاني ديگري را به همراه نداشت.  چه مي شد که امت اسلام پس از وفات رسول گرامي اسلام (ص) مطابق فرمايشات آن حضرت که بر گرفته از وحي الهي است تحت ولايت وصي بر حق و بلا فصل آنحضرت ( امام علي ابن ابي طالب ) قرار مي گرفت. هرازان افسوس که جامعه اسلامي در اثر غرض ورزي و جاه طلبي عده اي از اين فيوضات اين گوهر گرانقدر محروم گرديد بطوريکه تا به امروز جامعه انساني از فيض عدالت واقعي محروم گرديد و اين وضعيت ادامه خواهد تا يگانه منجي عالم انساني از ظلم و بي عدالتي ، از ذريه پال آن حضرت تشريف فرما گردد، به اميد آنروز. آنچه از تدبر و دقت در متون ديني بدست مي آيد اين است که معيارهاي گزينش و انتخاب در قالب بايدها و نبايدها مطرح گرديده است. در ادامه اين بحث مهمترين خصوصيات بايدي و نبايدي مديران و مسئولان در جامعه اسلامي را از منظر نهج البلاع شريف، اين گوهر گرانبهاي به يادگار مانده از آن حضرت ( ع ) بررسي مي نمايم.  

الف- معيارهاي مثبت و بايدي

1. برخورداري از عقل سليم: کسي که ميخواهد اداره امور اجتماعي مردم را به عهده گيرد لازم است انسان عاقل و زيرک باشد. آدم ساده لوح و کم خرد هرگز قادر نخواهد بود که در زدو بندهاي سياسي و اداري منافع موکلين خود را تامين نمايد. صفات ايجابي مشاوران را در کلام امام صادق عليه السلام مي بينيم که مي فرمايند: «شاور في امورک مما يقتضي الدين من فيه خمس خصال: عقل و حلم و تجربه و نصح و تقوي »؛ [19]  در کارهايت که اقتضاي ديني دارد، با کسي که داراي اين پنج ويژگي است مشورت کن:

2. برخورداري از تجربه کافي: داشتن تجربه از اموري مهمي است که ضامن به سر انجام رسيدن صحيح کارها مي شود بطوريکه تجربه را برترين استاد شمرده اند.[20]

3. برخورداري از روحيه نصيحت گري و نحصيت پذيري: فردي که قرار است براي مسئوليت هاي جمعي بر گزيده مي شود بايد از روحيه نصيحت گري نسبت به کساني که به ارزش هاي انساني و الهي بي توجهي مي کنند برخوردار باشد و بي تفاوت از کنار مسائل نگذرد.[21]

4. برخورداري از تقوا الهي : از مسائل بسيار مهم و تعيين کننده اي که يک نماينده يا هر مسئولي در امور جمعي بايد آنرا مراعات نمايد رعايت تقواي الهي در رفتار شخصي و نيز جمعي است. از نظر ديني بالاترين درجه اعتماد در کساني وجود دارد که آنان به زيور تقوا آراسته باشند. [22] باز در نهج البلاغه نسبت به معيارهاي گزينش چنين آمده است: «فول من جنودک انصحهم في نفسک لله و لرسوله و لامامک و انقاهم جيباوافضلهم حلماممن يبطي ءعن الغضب و يستريح الي العدر ويراف بالضعفاء و ينبوعلي الاقوياء و ممن لا يثيره العنف و لا يقعد به الضعف ثم الصق بذوي الاحساب و اهل البيوتات الصالحة و السوابق الحسنة ثم اهل النجدة و الشجاعة و السخاء و السماحة فانهم جماع من الکرم و شعب من العرف.»[23] ارتشيان و نيروهاي نظامي و انتظامي از نگاه حضرت علي عليه السلام چنين کساني بايد باشند:

6. پايبندي به اجراي حدود الهي: اتصاف به صفت خيرخواهي و دلسوزي در اجراي احکام خداوند و اوامر پيامبر و اولي الامر امري است بايد در مسئولان وجود داشته باشد؛ [24] جامعه اي که متدين و وفادار به ارزش هاي ديني است و در اين مسير جان فشاني هاي وصف ناپذيري از خود نشان داده است، بايد در انتخاب نمايندگان نهاد قانون گذاري دقت هاي لازم را بنمايند تا کساني انتخاب شوند که براي تحکيم ارزش ها و هنجارهاي مورد احترام مردم تلاش نمايد.

7. داراي ظرفيت و سلامت روحي: نمايندگان مردم بايد داراي سعه صدر و آرامش روحي باشند؛ کساني که مي خواهند بعنوان نماينده مردم در پارلمان انتخاب شوند بايد داراي روحيه مردمي و مردم مدار باشند و بعد انتخاب شدن از مردم فاصله نگيرند. [25]

8. اتصاف به پاک دامني و پارسايي : فرد يا افرادي که بعنوان نماينده مردم راهي نهاد پارلمان مي شود بايد کسي باشد که در ميان مردم معروف به صفات نيکي چون پاکدامني و پارسايي باشد وگرنه مردم از راهيابي افراد آلوده به رزايل اخلاقي زيان خواهند ديد. [26]

9. برخوردار از حسن سابقه : مردم بايد تلاش نمايند از گزينش افرادي که داراي سوء پشينه از قبيل ظلم و ستم در حق مردم، جنايت و آدم کشي، و بي ديني شهرت دارند خوداري کنند چون راهيابي چنين افرادي در پارلمان و يا هر نهادي ديگر در حقيقت کمک کردن به ظلم و جنايت آنان که با خون و سرشت آنان عجين مي باشد شمرده مي شود.[27]

10. پايدار در برابر مشکلات و ناملايمات: نماينده مردم بايد به نحوي زندگي کند که در برابر مشکلات و دشواري ها استقامت داشته باشد و در هر شرايطي در راستاي دستيابي به اهداف مطلوب تلاش نمايد.[28]

11. برخورداري از حليم و بردباري: فرد خويشتن دار در وقت عصبانيت و مسلط بر نفس خود در شرايط حاد براي تصدي امور جمعي مناسب است؛ افرادي که بعنوان نماينده مردم انتخاب مي شوند بايد کساني باشند که داراي حلم و اعتماد به نفس باشد. انساني که چنين نباشد توان کار کردن و خدمت رساني به مردم خود را نخواهد داشت.[29] يکي از خصايص مهمي که يک نماينده پارلمان يا هر مسئول ديگر لازم است از آن برخوردار باشد داشتن حلم و بردباري است. آدم  تندخو، نا شکيبا و عجول توانايي استقامت در مسند محوله به او را ندارد و نمي تواند با ديگران تفاهم و سازگاري داشته باشد. [30]

12. بهره مندي از روحيه عفو و گذشت: انسان هاي کينه توز و انتقام جو اگر به قدرتي دست يابند تلاش مي کنند از قدرت که بدست آورده است جهت عملي ساختن نيات شوم خود سوء استفاده نمايد. [31]

13. شجاع و پيشتاز در ميدان نبرد: افرادي ترسو و بز دل صلاحيت نمايندگي مردم را ندارند. فردي من حيث نماينده مردم گزينش مي شود بايد در هر شرايط بدنبال منافع مردم خود باشد نه اينکه براي خود سراي امن تهيه و از مشکلات مردم بي خبر باشد. بسياري از نمايندگاني که در دوره قبل از مردم رأي گرفتند بعد از راهيابي به پارلمان حتي يکبارهم به مردمي که به آنان رأي داده بودند به بهانه هاي واهي که حاکي از بزدل بودن آنان بود از آمدن در ميان مردم و گوش دادن به درد دل آنان خوداري نمودند.[32]

14.  برخورداري از رحم و عاطفه نسبت به محرومان و ضعيفان؛ فردي که مورد اعتماد مردم قرار مي گيرد و بعنوان نماينده انتخاب مي شود بايد همواره تلاش کند که مصدر خير قرار گيرد و نسبت به حل مشلات نيازمندان در حد توان اش کمک نمايد نه اينکه صرفا به فکر جمع کردن مال و منال و تهيه وسايل لوکس براي خود باشد.[33]

15. برخورداري از غيرت ديني:؛ هميت و غيرت ديني به معناي حساس بودن نسبت فرامين الهي يا بلند نظر  بطوريکه هر آنچه را غير خداست کوچک بشمارد؛ فردي که از سوي مردم بعنوان نماينده انتخاب مي شود بايد داراي عزت نفس باشد و اهداف عاليه را در ازاء منافع زود گذر مادي فراموش نکند. اين ها ملاک ها و معيارهاي انتخاب افراد براي مناصب مهم اجتماعي- سياسي است که اگر با دقت و ظرافت در هنگام گزينش رعايت گردد اين انتخاب پشيماني در پي نخواهد داشت.[34] همان گونه که ملاحظه گرديد، حضرت علي عليه السلام در باره هر شغل و منصبي، معيارهاي لازم را ارائه مي دهند؛ معيارهايي که بازگشت همه آن به ملاک هاي قرآني است، اما با تفصيل همچنان که در بحث آيات قرآني معلوم شد شرط شايستگي و برتري برخورداري از علم و فضيلت و يا به تعبيري، تخصص و تعهد است.

 علي عليه السلام نيز بر اين مهم در بيانات خود اشاره دارند، ولي با اين تفصيل که علم قاضي با علم فرمانده نظامي و نيز تعهد و بهره مندي قاضي از فضيلت هاي اخلاقي با کارگزار متفاوت است؛ هر کس نسبت به مقام و پستي که اشغال کرده بايد از تخصص لازم برخوردار باشد و ازضريب ايمني اخلاقي که لازمه آن شغل است، برخوردار باشد؛ مثلا قاضي نبايد به يک طرف دعوا نظر کند، فرمانده در ميدان نبرد ترسو باشد و در پشت جبهه، بي رحم و ... . بر اين اساس، داشتن «تعهد» نيز به مثابه «تخصص » در پست هاي گوناگون از سطوح متفاوتي برخوردار است. اما يافتن افرادي با ويژگي هاي لازم براي احراز تصدي مقام، کار بسيار دشوار و حساسي است؛ کاري که بايد با آزمون هاي گوناگون در مراحل مختلف به آن پي برد. حضرت علي عليه السلام در اين زمينه، مالک را سفارش مي کنند که مبادا با سهل انگاري وخودرايي، کسي را به مقامي بگمارد: «انظر في امور عمالک فاستعملهم اختبارا و لا تولهم محاباة و اثرة فانهما جماع من شعب الجور و الخيانة »؛ در امور کارگزارانت نيک بنگر و آنان را پس از آزمون به کار گمار و نه با سهل انگاري و خودرايي؛ زيرا سهل انگاري و خودرايي موجب ستم و خيانت است. علي عليه السلام، که دست پرورده مکتب اسلام است و از زلال وحي و قرآن سيراب گشته، بر دو ويژگي علم و دانش و تعهد و فضيلت تاکيد دارد و اصولا زوال و بقاي دولت را در آن مي داند: «زوال الدول باصطناع السفل »؛ ([35]) زوال و سقوط دولت ها به واسطه به کارگيري دونان است.

ب- معيارهاي منفي

همانگونه که اشاره گرديد معيارهاي گزينش و انتخاب از منظر آموزه هاي ديني در دو جنبه طرح گرديده است که برخي جنبه اثباتي دارد که بايد در افراد وجود داشته باشد و برخي جنبه منفي دارد که نبايد وجود داشته باشد. انسان ها از نظر شخصيتي باهم متفاوت اند و اين حقيقت در آموزه ديني ما تصريح گرديده است. ابعاد شخصيتي انسان برخي جنبه بايدي دارد و برخي نيز جنبه نبايدي. ما براي اينکه بايدها و نبايدهاي شخصيتي افراد را بخصوص افرادي که بناست براي اداره امور جمعي يا احراز کرسي نمايندگي گزينش شوند  بدرستي بشناسيم بايد به سخني کسي روي آوريم که خود از نظر شخصيتي برترين است بطوريکه معيارهاي مثبت را دارد و معيارهاي منفي را ندارد. و اين فرد کسي جز رسول گرامي اسلام (ص) و ديگر معصومين و در رأس آن ها امام علي عليه السلام نيست: امام علي عليه السلام مهمترين صفات و ويژگي هاي مشاوران(مجلس شورا) را ذکر مي کنند: « و لاتدخلن في مشورتک بخيلا يعدل بک عن الفضل و يعدک الفقر و لا جبانا يضعفک عن الامور و لا حريصا يزين لک الشره بالجور...» صفات سلبي مشاوران از نظر ايشان عبارت است از: نداشتن همکاري با ظالمان؛ سابقه مسئوليت در دستگاه ظلم و جور (ياري گناهکاران و دوستي با ستمگران) امري است که نبايد در فردي منتخب مردم وجود داشته باشد؛ حضرت علي عليه السلام در اين رابطه فرموده است: «إنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَن کانَ لِلْأَشرار قَبْلَکَ وزيرا... فَإنَّهُمْ أَعْوانُ الأَثَمةِ وَ إخوانُ الظَّلمةِ». «بدترين وزير و معاون براي تو کسي است که وزير و معاون زمامدارانِ بد و اشرار پيش از تو بوده اند... آنان همکار گناهکاران و برادر ستمکارانند». [36] بر اساس آنچه که در نامه حضرت علي به مالک اشتر نخعي آمده مي توان مجموعه اي از صفات منفي و نبايدي را استخراج نمود که در فردي مسئول در امور جمعي نبايد باشد:

1. بخل داشتن:؛ آدم بخيل اگر در مصدر امور جمعي قرار گيرد خيري از او نصيب ديگران نخواهد شد. بخيل نباشند که تو را از بخشش بازدارند و از ناداري بترسانند؛ انسان هاي بخيل اگر در مصدر امور قرار گيرند نه تنها خود از انجام اموري لازم براي ديگران خوداري مي کنند که ديگران را نيز از اين کار منع مي کنند. مولي علي (ع) در اين رابطه مي فرمايد:«  وَ لَاتُدْخِلَنَّ في مَشْوِرَتِکَ بَخِيلاً يعْدِلُ بِکَ عَن الفَضْلِ وَ يعِدُکَ الْفَقْرَ. بخيل را در مشورت خود دخالت مده! زيرا تو را از احسان منصرف و از تهيدستي و فقر مي ترساند. [37]

2. آلودگي به گناه و معصيت؛ «وَ مَنْ شَرِکَهُم فِي الآثامِ فلا يکوُنَنَّ لَکَ بِطانَةً» کساني که در انجام کارهاي حرام با گناهکاران و اشرار شريک و يار بوده اند نبايد محرم اسرار تو باشند». [38]

3. شيفته قدرت بودن: فردي که از خوي سرکشي و عدم ظرفيت روحي برخوردار باشد شايسته نمايندگي مردم را ندارد؛  حضرت علي (ع) در اين خصوص فرموده است: «مِمَّنْ لَاتُبْطِرُهُ الکَراَمَةُ فَيجْتَرِئَ بِهَا عَلَيکَ في خِلاَفٍ لَکَ بِحَضْرَةِ مَلَإٍ». «(برگزين) از ميان کساني که موقعيت و مقام، آنان را مست و مغرور نسازد تا در حضور بزرگان و سران، نسبت به تو مخالفت و گستاخي کنند». [39]

4.کوتاهي در انعکاس مشكلات مردم؛ در متن فرمان حضرت امير المومنين به مالک اشتر نخعي نسبت به اين مسئله چنين آمده است: کوتاهي در امور ذيل به سبب غفلت و فراموشي؛ و لاتَقْصُرُ بِهِ الغَفْلَةُ. و در اثر غفلت، کوتاهي ننمايد در: الف) رساندن نامه هاي کارگزاران زمامدار به او «عَنْ ايرادِ مُکاتباتِ عُمَّالِکَ عَلَيکَ [40] ب) دادن پاسخ شايسته از طرف زمامدار به نامه هاي کارگزاران وي «وَ إصْدارِ جَوابَاتِها عَلَي الصَّوابِ عَنْکَ». [41]

5. بي تدبيري در انجام وظايف: طبق فرازي از نهج البلاغه  سستي در بستن قراردادها از اموري است که در يک مسئول امور نبايد مشاهده گردد:؛ وَلَايضعِفُ عقدا اعْتَقَدَهُ لکَ.بايد قراردادهايي که براي تو تنظيم مي کند سست و آسيب پذير نباشد.[42]

6.نداشتن ابتکار هنگام بروز مشكلات: باز در نهج البلاغه شريف يکي از معيارهاي منفي ناتواني در حل و فصل قراردادهاي مسأله دار دانسته شده است:؛ وَلَايعْجِزُ عن إِطْلَاقِ مَا عُقِدَ عَلَيک. و از يافتن راه حل براي قراردادي که به زيان تواست، عاجز نباشد. [43]

7. آگاهي نداشتن از جايگاه خود: جهل نسبت به جايگاه و مرتبه خويش و ديگران؛ از جمله معيارهاي منفي است که در کلام حضرت علي (ع) بدان تصريح گرديده است:« وَ لايجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ في الأُمُور. و نسبت به ارزش و منزلت خويش در کارها ناآگاه و بي اطلاع نباشد. فَإنّ الجاهِلَ بِقَدْرِ نفسهِ يکون بقدرغَيرِهِ أَجْهَلَ. که شخص ناآگاه از منزلت خويش، از ارزش و جايگاه ديگران ناآگاهتر خواهد بود. [44]

8. مردم فريبي: ظاهرسازي و تظاهر به خوش خدمتي؛ يکي از معيارهاي منفي است که در نهج البلاغه شريف بيان شده است:« ثُمَّ لايکُنِ اخْتِيارُکَ إياهُمْ عَلي فِرَاستِکَ وَ اسْتِنَامَتِکَ و حُسْنِ الظَّنِ مِنْکَ، فَإنَّ الرِّجالَ يتَعَرَّضونَ لِفِرَاَسَاتِ الوُلاةِ بتصَنُّعِهِم و حُسْنِ خِدْمَتِهِمْ وَ لَيسَ وَراءَ ذلِکَ مِنَ النَّصيحةِ وَ الأَمانَةِ شَئٌ. سپس در انتخاب آنان هرگز به فراست و خوش بيني و خوش گماني خود تکيه مکن، چرا که مردان زرنگ طريقه جلب نظر و خوش بيني زمامداران را با ظاهرسازي و تظاهر به خوش خدمتي خوب مي دانند، در حالي که در پشت اين ظاهر جالب هيچ گونه امانتداري و خيرخواهي وجود ندارد. [45]

9. نداشتن اعتماد به نفس: مغلوب بزرگي کارها شدن؛ امري است که در يک شخص نماينده و مدافع حقوق مردم نبايد وجود داشته باشد. حضرت در اين رابطه فرموده است:« وَاجْعَل لِرَأسِ کُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورکَ رأساً منهم لَايقْهرُهُ کبيرُهَا.بايد براي هر بخشي از کارهايت رئيسي انتخاب کني که کارهاي مهم وي را مغلوب و در مانده نسازد. [46]

10. ترس از مسئوليت پذيري: از ديگر معيارهاي منفي در يک مسئول مردم پريشان شدن و ترس از فراواني کار است؛ حضرت امير المومنين در اين مسئله فرموده است: وَلايتَشَئتُ عَلَيهِ کَثيرُها. و کثرت کارها او را پريشان و خسته نکند. [47] صفت بز دلي و ترسو بودن از صفات منفي اي است که وجود آن در شخص موجب سلب صلاحيت از او مي گردد. آدم هاي ترسو هيچگاه نخواهند توانست داراي موضع گيري حق طلبانه و مدافع حقيقي منافع مردم باشند. آنان همواره ترس عناصر اجبار گر و يا از دست رفتن مقام و موقعيت مادي خود شان  صالح مردم را فداي مي کنند.  امام علي (ع) در نامه شان به مالک اشتر به اين مسئله اشاره فرموده است:« وَ لاَجَبَاناً يضْعِفُکَ عن الامور. و نيز با فرد ترسو مشورت مکن! زيرا در کارها روحيه ات را تضعيف مي نمايد. [48]

11. حريص بودن نسبت به ماديات: اگر انسان هاي حريص و مادي گرا در مسند امور جمعي بخصوص آنجايکه که پاي ماديات در ميان باشد از فکر رفع نيازمندي مستحقين بدور و تنها به فکر زر اندوزي و ازياد اموال خود مي پردازد. امام علي السلام در اين رابطه فرموده است:« وَ لاَحَريصا يزَينُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ. همچنين حريص را به مشاورت مگير! که ستمگري را در نظرت زينت مي دهد. [49]  

 

 

ج- نبايد هاي کاري نمايندگان  

آنچه که تا کنون بحث و بررسي گرديد عمدتا مربوط بود به صفات مثبت و منفي که مسئولان امور جمعي به خصوص نمايندگان مردم بايد از آنها برخوردار باشند. در ادامه به برخي از توصيه و دستوراتي وارده در متون ديني مي پردازيم که مربوط مي شود به بايدهاي کاري مسئولان امور:

1. فدا کردن اصول و تمسک به فروع ؛ افرادي که بعنوان نماينده پارلمان انتخاب مي شوند بايد در دوران نمايندگي خود همواره در پي تحقق اهداف و آرمان هاي اصولي و اساسي مردم خود باشد نه آنکه اين اصول را فداي منافع کم ارزش و موقتي نمايند. حضرت علي (ع) مي فرمايد: « يستدل علي ادبار الدول باربع: تضيع الاصول و التمسک بالفروع و تقديم اراذل و تاخير الافاضل »؛ [50] انحطاط و سقوط دولت در چهار چيز است. نماينده مردم بايد سعي کند که همت خود را در راستاي تحقق و حل مشلات اساسي مردم معطوف دارد و از در گير شدن در مسائل فرعي و کم اهميت خوداري نمايند.

3. مقدم داشتن فرومايگان و اراذل؛ يکي مسائلي که در حوزه کاري مسئولان بايد مورد توجه باشد آن است که از قرار دادن کارها بدست افراد فرومايه و رزل جلوگيري نمايند. افرادي که نماينده مردم مي شوند بايد سعي نمايند که دور و بر آنان را افراد لايق و شايسته بگيرد نه افراد سودجو و پست.[51]

4. عقب راندن شايستگان وافراد بافضيلت. نماينده دلسوز و متعهد کسي است که تلاش کند افرادي شايسته با فضليت را در مسند امور راه دهد تا منافع مردم هرچه بيشتر تأمين گردد. [52] حاصل سخن: همانگونه که ملاحظه گرديد، در بيانات مولاي متقيان (ع) خطوط کلي جامعه «شايسته سالار» تبيين شده است. بدين روي، هرگاه ديده شود که مامور دولتي فاقد شروط لازم گشته است و يا اصولا از ظرفيت و توان لازم براي تصدي شغل خود برخوردار نيست، بايد تعويض شود. در اين زمينه، ايشان پس از عزل محمد ابن ابي بکر از استانداري مصر و نصب مالک اشتر به جاي او مي فرمايند: «فقد بلغني موجدتک من تسريح الاشتر الي عملک و اني لم افعل ذلک استبطاء لک في الجهد و لا ازديادا في الجد و لو نزعت ما تحت يدک من سلطانک لولايتک ما هو ايسر عليک مؤونة و اعجب اليک ولاية»؛ [53] «به من خبر رسيده از اين که تو (محمد بن ابي بکر) را از منصب مديريت مصر برداشته و مالک اشتر را به جايت نصب کرده ام دلگير شده اي. اين تعويض براي سستي تو يا افزودن کوشش تو انجام نگرفته است؛ اگر حکومت مصر را از تو مي گيرم مديريت ديگري که، هم آسان تر و هم از نظر روحي مناسب تر باشد، به تو مي سپارم.»

ملاحظه مي شود که حضرت علي عليه السلام با نزديک ترين افراد و ياران خود چگونه برخورد مي کند. اين درس را از پيامبرصلي الله عليه وآله فرا گرفته است؛ زيرا در سيره حضرتش چنين وارد شده که به حاکم مکه فرمودند: «لو اعلم لهم خيرا منک استعملته عليهم »؛ ([54]) اگر براي اداره مکه بهتر از تو کسي را مي شناختم، برمي گزيدم. بنابراين، بايد گزينش افراد بر اساس شايستگي آنان صورت گيرد. در غير اين صورت، مسؤوليت بزرگي متوجه مدير خواهد بود. پيامبرصلي الله عليه وآله مي فرمايد: «من استعمل عاملا من المسلمين و هو يعلم ان فيهم من هو اولي بذلک منه و اعلم بکتاب الله و سنة نبيه فقد خان الله و رسوله و جميع المسلمين »؛ [55]

هر کس مسلماني را به استخدام در آورد، در حالي که مي داند در جامعه اسلامي شايسته تر و آگاه تر از او به کتاب خدا و سنت رسول وجود دارد، به خدا و رسول و تمام مسلمانان خيانت کرده است. حال که تا حدي اهميت به کارگيري شايستگان در اداره امور معلوم گشت و روش گرديد که عدم به کارگيري آنان و استفاده از نيروهاي نالايق چه زيان هايي (اعم از مادي و معنوي) به دنبال دارد، اين سوال مطرح شود که از منظر علي عليه السلام، ملاک شايستگي و لياقت چيست؟ براي يافتن جواب، بايد به عهدنامه حضرت به مالک اشتر، استاندار منصوب ايشان در مصر، مراجعه نمود؛ منشور متقن و وثيقي که گوهرهاي ناب فراواني مي توان از آن يافت. ايشان در اين عهدنامه ضمن سفارش هاي لازم به مالک اشتر براي رعايت تقواي الهي و مصالح دين و ملت، در زمينه به کارگيري افراد در مناصب و پست هاي گوناگون رهنمودهاي حيات بخشي دارند. حضرت عليه السلام پيش از همه، ارکان حکومت و يا افراد و طبقاتي که حکومت را اداره مي کنند به چند دسته تقسيم نموده که براي هر يک صفات و ويژگي هايي را نيز مد نظر قرار داده اند.

نتيجه گيري:

از مجموع مباحثي که در اين مقاله بحث و بررسي گرديد مي توان چنين نتيجه گيري نمود: مردم مسلمان افغانستان پس از قرن هاي متمادي که در آن استبداد و تبعيض تحت عناوين مختلف بر آنان اعمال مي شد، فرصت يافته اند که در فضاي مردم سالارانه کنوني به ابراز نظر و انتخاب بپردازند. مسئله امروز کشور ما مسئله انتخاب نمايندگان پارلمان است. بر کسي پوشيده نيست که در هر نظام مردم سالار پارلمان از جايگاه حساسي برخوردار است. از نظر قانون اساسي کشور ما نيز پارلمان بعنوان اصلي ترين نهادي که مظهر اراده مردم تلقي مي گردد که مردم از طريق آن به نظارت و کنترل بر قوه مجريه به منظور جلو گيري از استبداد و تضيع حقوق مردم مي پردازند. شايسته است که مردم مسلمان و متدين ما کساني را به عنوان نمايندگان شان در اين نهاد مهم انتخاب نمايند که داراي معيارها و ملاک هاي لازم براي نمايندگي باشند.

بديهي است که مردم متدين و فهيم کشور ما نسبت به ضرورت انتخاب و گزينش افراد اصلح به خوبي واقف اند. اما با توجه به اينکه در شرايطي تنور انتخابات با تبليغات پر زرق و برق و احيانا گمراه کننده همراه خواهد بود لازم است مردم شريف و متدين ما ملاک و معيار گزينش و انتخاب را اين تبليغات غرض آلود و گمراه کننده قرار ندهند بلکه بدنبال معيارها و ملاک واقعي انتخاب اصلح باشند. ترديدي نيست که معيار و ملاک اصلح را بايد از زبان دين ناب که مردم ما با جان و دل پذيراي آن مي باشند جستجو نمود. در اين مقاله مهمترين ملاک و معيارها براي انتخاب اصلح را از لسان قرآن کريم که وحي الهي است و نيز نهج البلاغه امام علي عليه السلام بازگو کرديم که اگر اين ملاک و معيارها سرلوحه گزينش و انتخاب مردم شريف و متدين ما قرار گيرد قطعا پشيماني که در اعمال ساير ملاک ها در پي خواهد بود رخ نخواهد.

 

    

پي نوشت ها:

1. حجرات: 13

2.  آمدي، غررالحکم، ج 1، ص 96

3. يعقوب کليني، فروع کافي، ج 8، ص 177

4  سيد جوادين، سيد رضا، برنامه ريزي نيروي انساني، تهران، چاپ اول، انتشارات دانشکده مديريت دانشگاه تهران، 1373، ص 120 - 119

5. کونتز و ويهريخ، اصول مديريت، ترجمه طوسي و ديگران، تهران، ، مرکز آموزش مديريت دولتي، چاپ اول، 1370 ص45

6. همان، ص 85، 46 و 67  

7. نساء / 8

8. مکارم شيرازي، ناصر، مديريت و فرماندهي در اسلام، قم، چاپ يازدهم، مدرسة الامام اميرالمؤمنين(ع)، 1376، ص 716.

9. طه: 29 - 34

10. قصص: 34   

11 .قصص: 35

 12. نهج البلاغه، ترجمه جواد فاضل، ص 30

 13. سيدمحمدحسين طباطبائي،الميزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11

 14. بقره: 247قصص: 14  

 15. سيدمحمدحسين طباطبائي،الميزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11  

 16. قصص: 26  

 17. يوسف: 55  

 18محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، ج 75، ص 103  

19. نهج البلاغه نامه 53.   

 20. همان،  

 21. همان.

 22. همان.  

 23. همان.  

 24. همان.

 25. همان.  

 26. همان.  

  27. همان.

 28. همان.  

 29. همان.  

 30. همان.  

 31. همان.   

 32. همان.

 33. همان.

4. جمعه آمدي، غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864

 35. همان، فراز 17

 36. همان، فراز 17  

 37. همان، فراز 52  

 38. فراز 52  

 39. فراز 52   

 40. نهج البلاغه نامه 53، فراز 52

 41. همان، فراز 52  

 42. همان، فراز 52  

 43. همان، فراز 53  

 44. همان، فراز 54

 45. همان، فراز 54  

 46. همان، فراز 16  

 47. همان، فراز 16  

 48. همان، فراز 16

 49. غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864  

 50. همان.  

 51. همان.  

 52. همان.

53. نهج البلاغه، نامه 34

 54. اسدالغابة في معرفة الصحابه، ج 3، ص 358

55. همان.

56. بيهقي، سنن، «نظام الحکم و الادارة »، ج 10، ص 11

 

 



[1] حجرات: 13

[2]  آمدی، غررالحکم، ج 1، ص 96

[3] یعقوب کلینی، فروع کافی، ج 8، ص 177

  سید جوادین، سید رضا، برنامه ریزی نیروی انسانی، تهران، چاپ اول، انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، 1373، ص 120 - 119 [4]

کونتز و ویهریخ، اصول مدیریت، ترجمه طوسی و دیگران، تهران، ، مرکز آموزش مدیریت دولتی، چاپ اول، 1370 ص45[5]

همان، ص 85، 46 و 67[6]

نساء / 58[7]

[8] مکارم شیرازی، ناصر، مدیریت و فرماندهی در اسلام، قم، چاپ یازدهم، مدرسة الامام امیرالمؤمنین(ع)، 1376، ص 716.

طه: 29 - 34[9]

قصص: 34[10]

قصص: 35[11]

نهج البلاغه، ترجمه جواد فاضل، ص 30[12]

[13] سیدمحمدحسین طباطبائی،المیزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11

بقره: 247[14]

قصص: 14[15]

سیدمحمدحسین طباطبائی،المیزان،ج 2،ص 301/ ج 16،ص 11[16]

قصص: 26[17]

یوسف: 55[18]

محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 75، ص 103[19]

همان،[20]

همان.[21]

همان.[22]

همان.[23]

همان.[24]

همان.[25]

همان.[26]

 همان.[27]

همان.[28]

همان.[29]

نهج البلاغه نامه 53.[30]

همان.[31]

همان.[32]

همان.[33]

همان.[34]

[35] غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864

همان، فراز 17[36]

همان، فراز 16[37]

همان، فراز 17[38]

همان، فراز 52[39]

فراز 52[40]

فراز 52[41]

نهج البلاغه نامه 53، فراز 52[42]

همان، فراز 52[43]

همان، فراز 52[44]

همان، فراز 53[45]

همان، فراز 54[46]

همان، فراز 54[47]

همان، فراز 16[48]

همان، فراز 16[49]

غررالحکم، ج 1، ص 427/ ج 1، ص 864[50]

همان.[51]

همان.[52]

[53] نهج البلاغه، نامه 34

[54] اسدالغابة فی معرفة الصحابه، ج 3، ص 358

[55] بیهقی، سنن، «نظام الحکم و الادارة »، ج 10، ص 11

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:50 توسط شریفی |

عنوان: بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي از منظر اماميه  

 

تدوين كننده: عصمت الله شريفي زيركي، كارشناسي ارشد علوم سياسي

 

 

كليد واژه‌ها: فرهنگ، فرهنگ سياسي، فرهنگي سياسي اسلام،توسعه، توسعه سياسي

 

چكيده:

در اين مقاله سعي گرديده است تا براي اين سئوال مهم و اساسي كه بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي از منظر اماميه چيست؟ پاسخ داده شود. امروزه نيل به توسعه سياسي براي همه كشورها يك كمال مطلوب تلقي مي گردد . پديده توسعه همانند بسياري ديگر از پديده‌هاي اجتماعي اموري هستند كه به مروز زمان و به نحو تدريجي با فراهم شدن زمينه‌هاي فكري – فرهنگي و... قابل تحقق مي باشد. فرهنگ سياسي شيعه و تجديد حيات آن با كاربرد عقل در فهم متون ديني و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت، احترام و اعتبار به آزادي، علم، عزّت و استقلال با تسهيل ورود عناصر عقلانيت ممانعتي براي توسعه سياسي ايجاد نمي كند و بلكه در امحاي عوامل فرهنگي ضد توسعه سياسي كه باعث تضعيف روند آن هستند، نقش اساسي دارد. علاوه بر اين‌ها آيات قراني و سيره سياسي معصومين (ع) بوضوح گوياي اين واقعيت است در انديشه و تفكر سياسي شيعه بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي را مي توان رديابي نمود. چون كه مكتب تشيع صرفا يك مكتب تك ساحتي نيست. در اين مكتب دنيا مزرعه آخرت به حساب مي آيد. پس بحث از تمدن سازي مادي يك بحث ضد ديني نيست. بدليل اينكه ايجاد يك تمدن متكي بر فرهنگ مذهبي ( تمدن مذهبي) ، محتاج يك تمدن مادي نيز مي باشد؛ يعني يك تمدن دو بال دارد: بال فرهنگي و بال مادي.  پس نتيجه مي گيريم كه توسعه يافتگي در ابعاد مختلف آن قسما محصول بستر فرهنگي پويا و همساز آن است و بستر فرهنگي توسعه نيز آنگونه كه برخي مي پندارند صرفاً فرهنگ غربي نيست بلكه توسعه در بستر تمامي فرهنگ‌هاي كه از مولفه‌هاي پويايي، رشد و بالندگي برخوردار  باشد قابل تحقق است.

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه:

ترديدي نيست كه فرهنگ هر جامعه با تمامي جلوه‌هاي زندگي، ارزش هاي‌انساني و معرفت شناختي و هم چنين با تعاملات و تقابلات اجتماعي، در همه زمان‌ها و مكان‌ها ارتباط مي يابد و به اين جهت است كه هويت فرهنگي جامعه مي تواند هادي اهداف حكومتي و منادي توسعه سياسي تلقي شود. 1 هر جامعه اي برهويت و شناسنامه فرهنگي خويش تاكيد دارد و مي كوشد كه با تمام قدرت و غرورملي، مشخصه هاي چنين هويتي را زنده نگه دارد و از آن دفاع كند. پس بايد محتوا و چهارچوب فرهنگي جوامع، عوامل و موانع توسعه را شناخت و منطبق با شرائط ويژه فرهنگ جوامع، الگو و نسخه اي ترتيب داد و در اين حالت است كه توسعه در چهارچوب هويت فرهنگي معنا پيدا مي كند. جامعه محتاج برنامه، نظم و ترتيب است و براي دست يابي به انسجام دروني بايد روي اعضاي آن كارشود. انسان بايد ارزش پيدا كند و تربيت او مبناي توسعه قرارگيرد. سرمايه هاي يك جامعه منحصر به منابع طبيعي، تكنولوژي و مالي آن نيست بلكه ارزش مند ترين سرمايه، انسان‌هاي با فرهنگ، آموزش ديده و با شخصيت آن جامعه هستند. در طول تاريخ هرجا تمدني مادي - فرهنگي وجود داشته است از جنبه نظامي و نيز اجتماعي، فرهنگي و تربيتي، سرمايه گذاريهاي جدي روي انسان ها انجام شده و يك سيستم اجتماعي برپا گرديده است. ساختن و پرداختن فرهنگ ِهمگون ِداخلي نيازمند سال ها تلاش و كار منظم و حساب شده تربيتي و آموزشي است. 2

توسعه سياسي نيازمند فرهنگ است و چون فرهنگ مقوله‌اي است كه به طور تدريجي و در بستر زمان  شكل مي گيرد، بايد نقش و تأثير گذاري فرهنگ و هويت فرهنگي را در چهارچوب روند توسعه از نظر دور نداشت. در نتيجه بايد گفت: "با هرنوع فرهنگ در صورت دريافت محتوا و قالب روزآمد آن، مي توان به توسعه رسيد." 3 و اين حرف كه توسعه يافتگي معلول فرهنگ خاصي است ( فرهنگ غربي ) نادرست است. درهر جامعه سياسي، عناصر مشترك فرهنگي توسعه را مي توان باتلاش و كوشش استخراج كرد، وانگهي بايد گفت كه الگوهاي فرهنگي جوامع را به طور كليشه اي و به دور از جرح و تعديل نمي توان به يكديگر تعميم داد و تسري بخشيد. بنابراين هويت فرهنگي جوامع از يكديگر قابل تفكيك است. بنابراين دستيابي به مولفه‌هاي فرهنگي زمينه ساز توسعه سياسي و نيز موانع فرهنگي توسعه يك ضرورت است. اين ضرورت براي كشورهايي كه حيات سياسي اجتماعي آن ها تابع ضوابط و قواعد ايدئولوژيك است، ملموس تر به نظرمي رسد، به ويژه اگر دين و يا ايدئولوژي داعيه كمال و برتري داشته باشد، الزاماً مي بايد موضعي درباره توسعه سياسي اتخاذ كرده باشد. عده اي براين باورند كه ريشه توسعه نيافتگي سياسي كشورهاي اسلامي از نقص ِ عقايد اسلامي و فقدان قابليت لازم براي توسعه نيست بلكه در انحراف از اعتقادهاي اصيل ديني است. از نظر اين ديدگاه، ترقي و پيشرفت جز از راه تمسك به اعتقادهاي اصيل اسلامي ميسّر نخواهدشد. بايد گفت نقش دين و مذهب در توسعه انكارناپذيراست. زيرا دين بررفتار و روابط افراد با يكديگر و در حيات فردي و جمعي آنان نفوذ قابل ملاحظه اي دارد. حركت روح ِفردي و جمعي به سوي "عقلانيت" مبناي توسعه سياسي اقتصادي خواهدبود. 4 بدون شك دستيابي به توسعه همه جانبه امري است كه در فرهنگ اسلامي نسبت بدان تاكيدات فراواني وارد گرديده است. در روايات ديني آمده است، هر كه دو روز اش يكسان و بدون پيشرفت و تكامل باشد مسلماً زيان ديده است. با تتبع و كاوش در منابع ديني و نيز تاريخ سياسي اسلام ( دوران حكومت رسول گرامي اسلام (ص) و امام علي (ع) در مي يابيم كه اساسا درون مايه فرهنگ سياسي اسلام با كاربرد عقل در فهم متون ديني و احترام به آزادي‌هاي سياسي اجتماعي و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت راه نيل به توسعه سياسي را هموار مي كند. بنابراين سئوالي كه در اين تحقيق سعي مي شود براي آن پاسخي شايسته ارائه گردد عبارت است از اينكه  بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي چسيت؟. مجموعه مطالبي در اين مقاله بحث و بررسي خواهد شد شامل پنج بخش است:1-تبيين مفاهيم كليدي  2 - ويژگي هاي عمومي فرهنگ و توسعه سياسي 3 - عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي 4 - اصول بنيادين فرهنگ سياسي شيعه و نقش آن در امحاي عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي 5 - نتيجه گيري.

الف- تبيين مفاهيم اصلي

قبل از پرداختن به مبحث اصلي ( بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي ) مناسب است كه توضيحاتي نسبت به مفهوم واژگاني كه در خلال اين پژوهش زياد مورد استفاده قرار مي گيرد داشته باشيم . چون بدون درك درست از مفهوم واژگان  دستيابي به نتيجه مطلوب مشكل خواهد بود.

1- چيستي فرهنگ 

فرهنگ لفظي است داراي تفسيرها و معاني متعدد و همين تكثر معنا گاه تفهيم وتفاهم اذهان را در امور مربوط به اين مسئله دچار اشكال مي كند. لفظ فرهنگ از مصدر "فرهيختن" به معناي ادب و هنر و علم آموختن است. در "دائرة المعارف" لاروس در معناي فرهنگ آمده است كه:"فرهنگ عبارت است از مجموعه اموري كه به تمدن خاص يك گروه اجتماعي مربوط مي شود. به زبان ديگر فرهنگ به مجموعه اي اطلاق مي شود كه شامل معارف، اعتقادات، هنر، اخلاق، قوانين، آداب و رسوم و هرنوع مقررات و عادات ديگري باشد كه انسان به عنوان عضوي از جامعه آن را كسب كرده است." 5 از ديدگاه نظريه پردازان توسعه، فرهنگ مجموعه سازگار از ِافكار و انديشه‌ها نيست بلكه در بطن هويت فرهنگي نظام سياسي، مجموعه متضادي از باورها وجود دارند كه باعث "پارادوكسيكال" كردن فرهنگ مي شوند. اين باورها ناشي از آبشخورهاي متفاوتي است و باتوجه به اين كه در هر دوره تاريخي باورهاي فرهنگي حالتي محوري دارند، نظام هاي سياسي گوناگوني شكل مي گيرد. در واقع يكي از مهم ترين و اصلي ترين ابزار حفظ نظام ها فرهنگ است، چراكه عناصر متفاوت هراجتماع و نظام سياسي از طريق بسترفرهنگ به يكديگر پيوند مي خورند. 6

2)فرهنگ سياسي

فرهنگ سياسي از ديگر مفاهيمي است كه نيازمند توضيح است. در بحث از فرهنگ سياسي چنين فرض مي شود كه سياست، ما حصل ويژگي هاي بنيادين در فرهنگ كلي تر است. فرهنگ در اين قلمرو مفهومي، بيش تر به باورهاي مشترك و ارزش هاي جمعي مدام اطلاق مي شود و شكل و صورت حكومت تا حد زيادي از همين عناصر تأثير مي پذيرد. برهمين اساس حتي نگرش هاي موجود نسبت به انسان، هستي و نظام اجتماعي آداب و سنن و عقايد ديني مردم برشكل حكومت آن ها تاثير مي گذارد.

"هر نظام سياسي شامل الگوي خاص از جهت گيري‌ها به كنش سياسي است. به نظر مي رسد كه بهتراست اين الگو را فرهنگ سياسي بناميم" 7 شناخته شده ترين تحقيق تجربي در اين زمينه كار آسموندوربا در كتاب فرهنگ مدني (Civil Culture) است. در اين كتاب نگرش هاي سياسي پنج كشور آمريكا، انگليس، آلمان غربي، ايتاليا و مكزيك مورد مطالعه قرار گرفته است. از نظر آن ها فرهنگ مدني فرهنگي است كه ساخت سياسي و فرهنگ سياسي در آن سازگار است. آن ها سه نوع فرهنگ مشاركتي، تابع و محلي را از هم تفكيك كرده اند. در عين حال چهار تعريف از فرهنگ سياسي ارائه مي شود:

1) توجه به موضوع جهت گيري هاي ذهني توده در سياست؛

2) فرهنگ سياسي به مفهوم بررسي اجزاي تركيب دهنده فرهنگ سياسي، ارزش ها، تأثيرات دانش و عقايد درباره واقعيات سياسي و احساسات با جنبه سياسي و تعهدات مبتني بر ارزش هاي سياسي؛

3) فرهنگ سياسي به مفهوم جامعه پذيري دوران كودكي، تحصيلات، تربيت عمومي، تجربيات گذشته با اثرات اجتماعي و حكومتي؛

4) فرهنگ سياسي به مفهوم اجزاي بازدارنده و مثبت بر ساختار سياسي و حكومتي. فرهنگ سياسي، ساخت و معناي فضاي سياسي را به همان ترتيبي كه فرهنگ به طور كلي معرف يكپارچگي حيات اجتماعي است به دست مي دهد. 8

3)فرهنگ سياسي اسلام  

فرهنگ اسلامي با نگرش شيعي در وسيع ترين معناي خود به همه محصولات ذهني و فكري و ذوقي شيعيان و پيروان واقعي اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام و پيشوايان آنان در تمام ادوار تاريخي اسلام اطلاق مي شود. فرهنگ سياسي ِشيعه، منادي حضور همه جانبه دين اسلام براساس تفسير امامان(ع) در عرصه زندگي و احياگري نظري در پي تجديد روابط بين عقل و دين ياعلم وايمان است. در اين نظر، دين را بايد در زندگي جمعي واردكرد و آن را با تحولات نوين سازگار كرده و به دنبال شواهدي از رضايت، تشويق و اصرارآن نسبت به تحولات جديد باشند. به طور خلاصه، اركان تفكر و منطق اصلي ِتجديد حيات شيعه عبارتند از: "بازگشت به اصول اوليه اسلام، تأكيد بر حضور فراگير ديانت در عرصه سياست و اجتماع و تكيه بر يگانگي مذهب و دولت و تجديد مناسبات ميان عقل و دين."

4) چيستي توسعه

براي پديده توسعه در ادوار مختلف تعاريف مختلفي نيز ارائه گرديده است. اصولا تعريف توسعه تحت تأثير نظام فكري و ارزشي حاكم برذهنيت افراد، و بيش تر آن را عبارت از رشد كمي و كيفي امكانات مادي و رفاه جامعه مي دانند. توسعه واقعيتي مادي و ذهني است كه در ابعاد مختلف زندگي اعم از اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي اثرات مشخصي بر جاي مي گذارد. 9 به طور كلي توسعه جرياني است كه در خود، تجديد سازمان و سمت گيري متفاوت كل نظام اقتصادي اجتماعي را به همراه دارد. توسعه افزون بر بهبود در ميزان توليد و درآمد، شامل دگرگوني اساسي در ساخت هاي نهادي، اجتماعي، اداري و هم چنين ايستارها و وحبه هاي نظر عمومي مردم است. توسعه در بسياري موارد حتي عادات و رسوم و عقايد مردم را نيز دربر مي گيرد. 10

5)توسعه سياسي

توسعه سياسي از جمله مفاهيم كشدار و داراي تفاسير گاهاً متضادي است كه از سوي نظريه پردازان توسعه ارائه گرديده است. توسعه سياسي در رايج ترين مفهوم معناي خود، به مفهوم نهادينه شدن سياست است. اين توسعه زماني حاصل مي آيد كه براي تنوعات و پيچيدگي هاي جديدي كه در نتيجه نوسازي به وجود آمده اند، نهادهايي ساخته شوند كه موجب انسجام و هم بستگي در درون جامعه سياسي شوند. بدين ترتيب بحث توسعه معادل بحث وجدان جمعي "دوركهايم" است. توسعه سياسي درواقع بعد درمانگر تحولات اجتماعي است در حالي كه نوسازي موجب بيماري اجتماعي مي شود. توسعه سياسي به دليل چند بعدي ، جامع و شديداً كيفي بودن آن، پيچيده ترين سطح توسعه يك جامعه است. "رونالد چيكلوت" معتقد است كه نظريات توسعه سياسي را به سه قسمت مي توان تقسيم كرد:

1) آن دسته از نظريات كه توسعه سياسي را با دموكراسي مترادف مي دانند؛

2) آن دسته كه بر تغيير و توسعه سياسي تمركز داشته اند؛

3) آن دسته كه به تجزيه و تحليل بحران ها و مراحل تسلسلي توسعه سياسي پرداخته اند. 11"بايندر" معتقد است كه اگر كشوري بخواهد به رشد و توسعه برسد بايد پنج بحران را پشت سر بگذارد. "اين پنج بحران عبارتند از: بحران هويت، بحران مشاركت، بحران نفوذ، بحران مشروعيت و بحران توزيع، او معتقد است كه وجه تمايز كشورهاي توسعه يافته صنعتي، از كشورهاي در حال توسعه در آن توسعه است كه آنان در گذشته به طريقي موفقيت آميز بحران هاي فوق به ويژه بحران هاي هويت و مشروعيت را پشت سر نهاده اند. 12

"هانتينگتون" مفهوم توسعه سياسي را بر اساس ميزان صنعتي شدن، تحريك و تجهيزاجتماعي، شد اقتصادي و مشاركت سياسي مورد ارزيابي قرارداده و بر اين اعتقاد است از آن جا كه در فرآيند توسعه سياسي تقاضاهاي جديدي به صورت مشاركت و ايفاي نقش هاي جديدتر ظهور مي كنند، بنابراين نظام سياسي بايد از ظرفيت و توانايي هاي لازم براي تغيير وضعيت برخوردار باشد در غير اين صورت سيستم با بي ثباتي، هرج ومرج، اقتدارگرايي و زوال سياسي روبه رو خواهدشد و امكان دارد پاسخ جامعه به اين نابساماني ها به شكل انقلاب تجلي كند. 13"

 هانتينگتون" در نهايت نوسازي سياسي را جرياني در جهت عقلاني شدن اقتدار تمايزي ساختارها و گسترش اشتراك سياسي مي داند. 14 "پاي" در مجموع افزايش ظرفيت نظام را در پاسخ گويي به نيازها و خواسته هاي مردم، تنوع ساختاري، تخصصي شدن ساختارها و هم چنين افزايش مشاركت سياسي را لازمه توسعه سياسي مي پندارد. 15 تا اينجا به طور فشرده به تبيين مهمترين واژگان و مفاهيم بكار رفته در اين تحقيق پرداخته شد. اكنون مي پردازيم به بررسي مبحث اصلي اين مقاله. سئوال اساسي كه در اين تحقيق سعي مي شود براي آن پاسخ مناسب ارائه گردد عبارت بود از اينكه نبيادهاي فرهنگي توسعه سياسي در حكومت اسلامي چيست؟. با تتبع و كاوش در منابع ديني و نيز تاريخ سياسي اسلام ( دوران حكومت رسول گرامي اسلام (ص) و امام علي (ع) در مي يابيم كه اساسا درون مايه فرهنگ سياسي اسلام با كاربرد عقل در فهم متون ديني و احترام به آزادي‌هاي سياسي اجتماعي و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت راه نيل به توسعه سياسي را هموار مي كند.

 مفروضات

1- عقلانيت فزاينده به عنوان مهم ترين شاخص توسعه سياسي قلمداد مي گردد.

2- بين اخلاق اقتصادي مذاهب و توسعه و نوسازي چه در زمينه اقتصادي و چه در زمينه
سياسي ارتباطي مستقيم وجوددارد.

3- باورها و اعتقادات ديني بخش عمده اي از فرهنگ است و فرهنگ نيز به نوبه خود زمينه ساز تحول و نوگرايي است.

4- دين اسلام مجموعه اي از اصول عقلي و نقلي سازگار با عقل است و توسعه يافتگي را نيز بحث عقلي مي داند.

فرهنگ و توسعه سياسي

دربررسي پديده توسعه نيافتگي بسياري بر اين عقيده اند كه ريشه عقب ماندگيِ سياسي بسياري از كشورها با فرهنگ سياسي آن‌ها مرتبط است. بدين ترتيب كه آن‌ها توانسته اند در بررسي‌هاي تاريخي جوامع شاخص هاي فرهنگي توسعه و شاخص هاي ضد توسعه را شناسايي كنند.

1- ويژگي هاي عمومي فرهنگ

الف1) فراگرفتني: فرهنگ، غريزي نيست و از راه توارث نيز به فرد منتقل نمي شود؛ به عبارت ديگر، فرهنگ از عادت ها و تجربياتي تشكيل يافته است كه افراد در طول حيات خويش مي‌آموزند.

ب1) قابل انتقال: امور فرهنگي بر اثر تلاش و علاقه انسان ها از نسلي به نسل ديگر منتقل مي شود.

ج1) اجتماعي بودن: عادت ها و تجربياتي كه فرهنگ را تشكيل مي دهند جنبه انفرادي ندارند. شرائط اجتماعي مانند جنگ ها، حوادث بزرگ طبيعي و تحولات سياسي در تحول فرهنگي مؤثّر واقع مي شوند.

د1) پاسخگوي نيازمنديهاي اساسي حيات: فرهنگ چگونگي مقابله با حوادث و تحولات
طبيعي و يا تغييرشكل طبيعت براي انطباق آن باخواسته‌هاي انسان را به او ميآموزد.

ه1) پايدار: اگرچه تحول پذيري يكي از ويژگي هاي فرهنگ است ولي اين تحول به اندازه اي آرام و غيرمحسوس صورت مي گيرد كه به نظر مي رسد جنبه "پايدار" و "ديرپا" بودن آن قويتر است.

و‌1) مشخص كننده معيارها و ارزش ها: هر فرهنگ با توجه به مجموعه خصوصيات و موقعيت خود نسبت به مسائل و موضوعات مختلف موضع گيري، مرزبندي و درنتيجه ارزش گذاري مي كند. هر فرهنگ حاوي تعاريفي از مفاهيم اساسي موجود است و بر اساس آن نظام رفتاري، وضعيت زندگي فردي و اجتماعي را شكل مي دهد. 16

د) توسعه سياسي و الزامات فرهنگي آن  

اگرچه بحث از توسعه سياسي بحثي نسبتاً تازه اي است كه در قرن بيستم تئوريزه و مطرح گرديد. اما مي توان گفت كه لوازم و ملزومات آن طي چندين قرن در گذر تحولات تاريخي، اجتماعي و سياسي فراهم شده و الگوهاي مطرح شده در اين زمينه ماخوذ از غرب است؛ يعني جريان فراگيري تحت عنوان رنسانس در قرن چهاردهم آغازشد كه شاخصه هاي مهم آن فردگرايي، فهم جديد ديني و علم گرايي محسوب مي شد. اين حركت اجتماعي - فرهنگي منجر به ورود عناصر جديدي به منظومه فكري انسان شد و در عرصه اجتماع و سياست، مفاهيم جديدي چون حق حاكميت، آزادي، حق آزادي و برابري مطرح شد كه نشان ِتحول فرهنگ سياسي سنتي به فرهنگ به اصطلاح دموكراتيك بود. رشد فرهنگ دنياگرايي، شكل گيري مفهوم ملت، فردگرايي، تسامح و مداراي مذهبي و سياسي به وجودآمدن مفهوم شهروندي، گسترش حوزه نفوذ آگاهي و انتخاب افراد نقش تازه اي براي فرد و نظام اجتماعي به بار آورد. البته به رغم تحولات فرهنگي، اجتماعي و سياسي در غرب، عمده نقاط جهان در نظم سنتي خود به حيات ادامه دادند كه درواقع موانعي به لحاظ فرهنگي در سطح جامعه موجود بود كه در مقابل تغيير مقاومت مي كرد. در مورد شاخص هاي توسعه سياسي مي توان اين دوازده اصل را بيان نمود:

 1) فردگرايي مثبت بايد تشويق گردد.

2) تفكر از زمينه هاي استقرايي قوي برخوردار باشد.

3) تفكر متاع عمومي و تخصص، متاع خاص باشد.

4) آموزش، مهم ترين ركن برنامه ريزي جامعه باشد.

5) عموم مردم، منطق و شيوه هاي كار جمعي را بياموزند.

6) هويت عمومي جامعه فوق العاده قوي و مستحكم باشد.

7) علاقه به جامعه و به دنبال آن قانون پذيري در ميان مردم بنيادي باشد.

8) منافع هيئت حاكمه با منافع و مصالح عمومي مردم هم سو باشد.

9) دولت تنها منبع فرهنگ اجتماعي نباشد و نهادهاي غيردولتي در نظام اجتماعي موثر و فعال باشند.

10) آرامش اقتصادي وجود داشته باشد.

11) تصميم گيري مبتني بر اصلاح نگري و اصلاح پذيري باشد.

12) انتخاب افراد بر اساس رقابت و لياقت صورت گيرد.

مقصود تلفيق نظريه با اصول و ارزش هاي انساني است به گونه اي كه معناي تئوريك
توسعه سياسي با آرمان هاي عام انساني ادغام گردد و حركت تكاملي جامعه را در مسير
توسعه اجتماعي و اقتصادي و نهايتاً توسعه سياسي جلوه گر سازد.

ه) عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي

ترديدي نيست كه تمامي مولفه‌هاي فرهنگ در راستاي نيل به توسعه سياسي يكسان نيستند، بلكه برخي از آن‌ها بگونه اي است كه موجبات تضعيف روند توسعه يافتگي را فراهم مي سازد.عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي را مي توان در موارد زير مورد بحث و بررسي قرارداد:

)جزميت در انديشه و تفكر

اين عامل مانع فرهنگ خلاق و پرورش ذهن مبتكر است. هر عقيده جازمي موجب مي شود كه مردم آگاهي ها و توانايي هاي خود را ناديده گيرند و آرامآرام از رفتار انساني دوري گزينند در حالي كه مردم بايد باطناً خود را در انديشه ها و اعتقادات شان كاملاً آزاد احساس كنند و بر اين باور باشند كه هرگونه آموزش يا تأثير خارجي، ساز وبرگي است براي كمك به خود جهت بررسي اعتقاداتمان و تنهاابزاري كه جامعه براي اصلاح افراد در اختيار دارد، آگاهي تكامل يافته باطني آن هاست. اين به منزله قطب نمايي است كه حيات نقشه (دنياي واقعيات) را به روشني و به گونه اي دقيق مي نماياند و
بدين سبب توانايي تأثير بر طريق توسعه را دارد.

جزميت ِدستگاه حاكمه نيز امكان استفاده مطلوب از نيروهاي خلاق و سازنده اجتماع را به هدر مي دهد و تاريخ بيان گر اين واقعيت است كه پيشرفت اجتماعي و توسعه سياسي، محتاج همكاري مردم در امور دولتي است. ذكر اين مطلب ضروري است كه اعطاي امتياز در وجوه متفاوت به سود طبقه و قشري خاص از سوي دولت، خواه ناخواه بر عدم تمايل مشاركت سياسي ساير اقشار اثر
مي گذارد، بنابراين بايد به نيروي مردم اهميت داد، چراكه پيشرفت همه جانبه نظام سياسي، بدون تشريك مساعي مردم معنا و مفهومي نخواهد داشت. 18

 

 

) نبود انگيزه پيشرفت در مردم يك فرهنگ

ترديدي نيست كه توسعه در ابعاد مختلف اش محصول تلاش معطوف به انگيزه است. در باورهاي ديني ما نيز آمد است كه برخورداري انسان معلول تلاش اوست. در جهان كنوني نيز مشاهده مي شود كه تحولاتي چون رنسانس اروپايي، تفكر ملي گرايي، انقلاب صنعتي و ديگر تحولات تأثير چنداني در بعضي از ملل نگذاشته است. از ويژگي هاي بارز اين ملل، اهميت ندادن به وقت و زمان است. در مقابل، فقدان انگيزه موفقيت طلبي و اعتماد به نفس، دلبستگي به عوامل قهار طبيعت جايگزين شده است كه تأثير درجه اولش، انصراف از كار و استعفاي از خود و انحراف به طرف تقدير - البته به شكل منفي مي باشد و براي فعاليت و فكر سهم و ارزش كم تري در زندگي قائل مي شوند. درواقع رويارويي با مدرنيسم، تفكر ِ"كار -‌محور" (يا انگيزه موفقيت طلبي) به جاي تفكر "مهر - محور" قرارمي گيرد.

3ه)اسطوره گرايي

اسطوره نوعي آفرينش ذهني ابتدايي است؛ تعبير و تأويلي است از رونـد طبيعي و بيش از آن كه علمي باشد جادويي و آييني است. درواقع عدم تكامل دانش بشري و  ناشناختگي پديده ها و اشياي پيرامون، سبب مي شود كه سهم آدمي در زندگي كم انگاشته شود و عمل اجتماعي و طبيعي نسبت به عمل انسان وجه برتر يابد و آن را تابع خويش كند. از اين رو، كاري را كه آدمي در دوره هاي آگاهي، بر عهده خود مي بيند در دوره هاي ناآگاهي بر عهده ديگران مي نهد. 19 به نظر "هابرماس" در جامعه توسعه نيافته هراسهاي ناشي از رويدادهاي طبيعي سهمگين بر زندگي فردي و اجتماعي غلبه دارد،
تفسير اين پديده ها به ياري اسطوره صورت گيرد كه دنياي طبيعت و فرهنگ را درهم ميآميزد و به نيروهاي طبيعي، قدرتي برتر از قدرت انسان ها نسبت مي دهد. بنابراين، شناخت علمي پايگاه و منزلت استواري در تبين امور پيچيده جهان ندارد و جهان بيني ها اغلب بر اسطوره، جادو و برداشت تافيزيكي تكيه دارد و همين امر خود ضرورت تكوين اسطوره را قويتر و محسوس تر مي كند. 20 درواقع اسطوره خود زاده آرزوهاي پنهاني و آرمان هاي سركوب شده اجتماعي است كه در شرايط اختناق جان مي گيرد و در درون ذهن ها رشد مي كند، كه اوج اين مرحله را بايد در افول پيشرفت و ترقي جامعه جست و جو كرد.

 

 

 

4ه) اصل و نسب

چهارمين عامل و زمينه اي تضعيف توسعه يافتگي كه در اين جا مورد نظر ماست، زمان مي باشد. در جامعه توسعه يافته، ذهن افراد به حال و آينده بيش از گذشته توجه دارد. درحالي كه در جوامع توسعه نيافته افراد بيش تر به گذشته علاقه مند مي باشند و به آن افتخار مي كنند. غافل از اين كه كسي را از فضل پدر حاصلي نيست و انسان بايد مرد كار و همّت خود باشد و آدم شريف واقعي كسي است كه بتواند با اطمينان بگويد داراي فرزند نيك سرشت و خردمند خواهد بود نه آن كسي كه تنها به افتخار آباء و اجداد خود سر بلند كند. شاعري گفته است: فرزند هنر باش نه فرزند پدر- فرزند هنر زنده كند نام پدر.  

5ه)احساساتي بودن

تصميمات كنش و واكنشي اعم از آنكه در حيات فردي باشد يا اجتماعي در صورتي مي تواند نتيجه اي بهتري به بار آورد كه معطوف به تعقل باشد. جامعه شناسان سياسي بر اين باور اند كه مردم بيش تر كشورهاي توسعه نيافته زود دست خوش هيجان شده، زود حكم صادر مي كنند و در تصميم گيريهاي خود اغلب به صورت عجولانه عمل مي كنند. در اين جا چيزي به نام افكار عمومي مستقل وجودندارد بلكه فقط احساسات و شور سياسي است نه شعور سياسي.17  از همين رو سياست مداران غالباً براي جلب، بسيج و به جنبش درآوردن مردم، به بهره برداري از احساسات خام، غرايز و عواطف و عقده هاي آنان روميآورند و مي كوشند به نحوي از انحا به اين احساسات دامن بزنند و از آن به سود خويش بهره جويند و آن را در راستاي اهداف خويش سمت وسو دهند.

6ه) وجود تفكر افراطي درباره هويت هاي فرهنگي

اين امر درباره هويت هاي فرهنگي جوامع در گذشته براي ستايش نژاد و ملت صورت مي گرفت كه مي توان از آلمان هيتلري و ايتالياي زمان موسوليني نام برد و دانست كه چگونه افراط بيش از حد و تأكيد صرف بر نژاد و ملت و دولت، عواقب وخيمي به بار ميآورد. اگر هويت فرهنگي جامعه اي چنين مشخصه اي به خود گيرد، تبيين و توسعه سياسي در مفهوم واقعي آن غيرممكن است.

 

 

7ه)ذهن گرايي و شايعه سازي

شايعه سازي و شايعه پردازي و به اصطلاح فرهنگ ارتباط شفاهي، در جهان سوم و كشورهايي كه داراي فرهنگ سياسي محدود هستند بسيار مرسوم است. مردم اين كشورها به خاطر نگرش هاي احساسي و عدم اعتماد به دولت هاي خود اخبار رسانه هاي گروهي را باور نداشته و درواقع دانش اندكي درباره حوادث دارند وتنها از طريق گفتار مردم و شبكه هاي غير رسمي وارتباطات شفاهي، درباره حوادث به قضاوت مي نشيند. 21

8ه)رياضت فرهنگي

اعتقاد به خودبندگي فرهنگي در نظام سياسي و جامعه نابجاست و نمي توان خود را در دنيا منزوي انگاشت. فرهنگ بايد خصلت تقابلي و تعاملي داشته باشد يعني هويت فرهنگي نظام سياسي بايد به گونه اي مورد تدقيق و تدبير قرارگيرد كه هم بر درون خويش نگريسته و خصلت پالايشي و ويرايشي داشته باشد و هم از وراي مرزهاي فرضي و يا واقعي خويش مطلع باشد. مهم ترين شاخص فرهنگي توسعه، ارائه حدود و مرزهاي فرهنگي منسجم از موقعيت و منزلت اجتماع است. اگر چنين امري محقّق شود ثمره مبادله فرهنگي معنا پيدامي كند. اگر هويت فرهنگي با فرهنگ هاي ديگر در ارتباط نباشد و به پذيرش فرهنگي درچهارچوب سياست فرهنگي صحيح اقدام نكند نمي تواند در توسعه سياسي اثرگذارد. اقتباس فرهنگي بايد از طريق صافي اي انجام شود كه هم به ماهيت و اصالت فرهنگي نظام سياسي لطمه اي نزند و هم هويت فرهنگي و نظام سياسي از دانش و علم و تكنولوژي و نوآور سياسي عصر خويش عقب نماند. 22

9ه)خشونت
بر اساس پژوهش‌هاي كه از سوي جامعه شناسان سياسي صورت گرفته اين واقعيت كه در كشورهاي توسعه نيافته فرهنگ سياسي خشونت بار جايگاهي مهمي را خود باز كرده است. در چنين محيط‌هاي روش‌هاي آموزش و پرورش و غير دموكراتيك بودن محتواي بسيار از قانون ها و كاربست نادرست وغيراصولي مقررات وعدم احترام به قانون و... به سهم خود، درتقويت اين پندار كه گويا خشونت بهترين راه احقاق حق وبهترين راه براي دسترسي به اهداف اجتماعي و سياسي مي باشد، تاثير فراوان داشته اند. فرهنگ بايد متكي بر احترام و اعتبار به آزادي و برابري انسان ها باشد. 23 "دوركهايم" مي گويد: "آزادي در فرار از نيروها و قيد بندهاي اجتماعي نيست بلكه در استقلال علمي نهفته است كه عضويت در جامعه را ممكن مي سازد و چنين امري، در جوامع واجد وابستگي ارگانيك به چشم مي خورد" 24 جوامعي كه درصدد يكسان كردن انسان ها و يا طبقه بندي ساختگي بوده اند، به سوي ديكتاتوري و مطلقيت كشيده شده اند.

وانگهي جوامعي كه به برابري فرصت ها براي انسان ها اعتقاد داشته و در عمل به آن مبادرت ورزيده اند به نوعي از آزادي و برابري دست يافته اند. 25 منظور از اعتقاد به برابري انسان ها و لزوم اعتقاد به رعايت حقوق ديگران اين است كه وقتي در جامعه، انديشه خلقت برابر انسان ها و نيز لزوم معتقدبودن به حقوق ديگران گسترش يافته باشد. ديگر هيچ فردي در فكر تخطي به حقوق ديگران نيست، بلكه آحاد نظام سياسي از خصلت پسنديده واقع بيني و وظيفه شناسي برخوردار مي شوند. در چنين فضايي است كه در راه توسعه، مشاركت عمومي مردم به عنوان يكي از مهم ترين عوامل پيشرفت و پويايي و يكي از بزرگ ترين پشتوانه هاي قدرت ملي عينيت مي يابد. آزادي، وجوهي دارد كه يكي ازمهم ترين وجوه آن آزادي انديشه و بيان است. اين آزادي موجب تلاقي انديشه ها و افكار،
خلاقيت و سازندگي مي شود. در چنين فضايي آزادي سياسي مجال ظهور مي يابد و زمينه
ايجاد فضاي باز در جامعه و شكوفايي فرهنگ ملّي فراهم مي شود. 26

10ه) محافظه كاري

فرهنگ محافظه كاري به واسطه وجود حكومت‌هاي ظالم و زورگو و تربيت اجتماعي و خانوادگي به وجودميآيد.پدر به پسر نصيحت مي كند كه در مقابل شخص بزرگ تر چه از حيث مقام وچه از لحاظ سن ازاظهار نظر مخالف خودداري كند و سكوت را دراين موارد قوياً توصيه مي نمايد. وابستگي ِغيراصولي و محافظه كاري سنتي درباره نياكان، وجود ديدگاه محدود و بسته در زمينه طبيعت، انسان و محيط، روحيه بي اعتمادي و عدم تفكر استقرايي داشتن، از موانع فرهنگي توسعه به شمار ميآيد.

11ه) روحيه مقاومت در برابر ابتكار و نو آوري

التقاط فكري و عقيدتي، تهديد كننده سلامت و خلوص و اصالت يك فرهنگ است. اين امر به بروز سستي و رخوت در اعتقاد به آن ايدئولوژي منجرمي شود و به نوبه خود تزلزل و رخنه اي بنيان سياست و قدرت متكي بر آن را پديد ميآورد. بي توجهي به لزوم بهره گيري صحيح و مناسب از تجارب و تلاش هاي عقلاني و علمي و معرفتي انسان، ابهام در شيوه بهره گيري از اين تجربه و تلاش، پرهيز و پرواي بسياري از قدما در تبيين مسائل جديد و گريز از مواجهه مستقيم با جريان‌هاي فكري و فرهنگي معاصر از موجبات بروز بيماري التقاط بوده است. فرهنگ بايد مبتكر و خلاق و مبتني بر شناخت و دانش باشد. دانش و شناخت، ستون فقرات فرهنگند و در صورتي كه تحليل روند، تماميت ساختار سياسي در معرض خطر قرار مي گيرد. در نتيجه كاركرد باورهاي فرهنگي، جامعه از حالت منفصل بودن و محافظه كاري و قبول وضعيت اسفبار خارج مي شود و متقابلا به روحيه سازندگي و بالندگي جهت يافتن راه حل هاي مناسب متمايل مي شود.

12ه) غيرعلمي و خرافي بودن فرهنگ

مراد از غيرعلمي بودن اين است كه آحاد يك نظام سياسي به صورت يك باور فرهنگي به علم اعتقاد ندارند و نمي دانند كه براي هر پديده علتي است و علتي مطمع نظر است كه علمي و منطقي باشد. فرهنگ غيرعلمي جامعه موجبات كاهش كارآيي نظام را فراهم ميآورد. از طرفي بايد هويت فرهنگي نظام سياسي را از خرافات و باورهاي ناپخته پيراسته كرد. بايد زوايدي را كه در طول تاريخ منتسب به آن ها شده است كنارگذاشت و سره را از ناسره تميز داد تا بتوان راه نيل به توسعه سياسي را همواركرد. در اين صورت عناصري چون دين، مذهب و ايدئولوژي را مي توان به عنوان يك نظام ِمعرفت شناختي منسجم و نيز عاملي براي حل تعارضات و رفع شبهات تلقي كرد.

13ه) نگرش سياسي به همه امور (سياست زدگي)  
خلط شئون و مراتب گوناگون مسائل و موضوعات فرهنگي و سياسي بايكديگر و از ياد بردن حدود و ثغور آن ها در يك مجموعه پيوسته از آفات و موانع توسعه سياسي است. غور درسياست و خوض در امور سياسي روز مره ممكن است آفت سياست زدگي ويا سياسي نگريستن در همه امور و همه شئون را پديدآورد.27 چنين روندي مانع اساسي توسعه سياسي به شمارمي رود و در نهايت، به نوعي ابتذال و عوام پسندي از جمله نابودي ارزش هاي ناب و خلاقيت و ابتكار افزايش ناسازگاري، تضاد، خشونت و نابساماني اجتماعي مبدل مي شود.

توسعه فرهنگي در قالب پيدايش و گسترش گرايش هايي چون علم گرايي در مقابل اسطوره سازي، عقل گرايي در مقابل سنت گرايي، انتقادگرايي در مقابل جزم گرايي، انسان گرايي در مقابل نفي انسان، دنياگرايي در مقابل دنياگريزي، فردگرايي ِمثبت در مقابل جامعه گرايي، اراده گرايي در مقابل قضا و قدرگرايي ِمنفي و... تجلي مي يابد و در مقابل فرهنگ‌هايي كه از اجتماع خصلت هاي ثانويه خصايل فوق تشكيل يافته اند نمي توانند راه را براي نيل به توسعه سياسي فراهم كنند. مجموعه ويژگي هاي فوق را مي توان در قالب فكري كلي "شوم تقديري" از لحاظ مردم شناسي و محدود تبعي از لحاظ فرهنگ سياسي و "احساسي" از لحاظ ايستاري و "محافظه كاري" از لحاظ اقدام خلاصه كرد.

و)فرهنگ سياسي شيعه و مولفه‌هاي توسعه پذيري آن

همانگونه كه اشاره گرديد، مقوله فرهنگ، زمينه ساز توسعه بوده و از شاخص هاي توسعه در قلمرو فرهنگي، عقل گرايي آن است، در نتيجه فرهنگي مي تواند راه نيل به توسعه را هموار سازد كه عقل گرايي عنصري اساسي در آن تلقي شود. امروز عقلانيت فرهنگي از مباحث عمده توسعه سياسي است و توسعه نيازمند توجه به عناصر مولد آفرينندگي ها و خلاقيت هاي درون زا و مبارزه پي گير با خرده فرهنگ هاي منحط و تنبل پرور است كه در تضاد واقعي با تفكر و باورهاي علمي قراردارند. 28 يكي ويژگي هاي توسعه سياسي از ديدگاه فرهنگ سياسي در بر داشتن عنصر عقلانيت است، چون فرهنگ سياسي پايدار و بادوام فرهنگي است كه بر قضاوت هاي ادراكي و كنش هاي عقلاني معطوف به هدف مبتني باشد نه بر قضاوت هاي احساسي و ارزشي. 29 نگارنده مدعي نيست كه دين اسلام و فرهنگ اصيل شيعه كليه ابعاد توسعه سياسي غرب را مي پذيرد اما ادعا دارد كه اگر عقلانيت، شاخص توسعه سياسي تلقي شود به دلايلي كه به طور مشروح آورده مي شود حيات ديني شيعه با تأكيد مستمر آن نسبت به دخالت عقل در تصميم گيريهاي سياسي و اجتناب از نياكان گرايي، جزم انديشي و مطلق انگاري با توسعه سياسي منافات ندارد. كاربرد اصول صحيح شيعه مي تواند نه تنها باعث امحاي عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه گردد بلكه قادراست پايه گذار مدل نوين توسعه سياسي ديني شود از جمله موضوعاتي كه عنصر عقلانيت در آن ها حضور چشم گير دارد مي توان به موارد زير اشاره كرد:

1و) كاربرد عقل در فهم صحيح دين (اجتهاد)

با توجه به اينكه دستورات و بيانات ديني كه در كتاب و سنت واقع است، كلي و محدود است به طوري كه غالبا صور اعمال و حوادث واقعه را كه مسائل مورد ابتلاء است تشكيل مي دهند، غيرمتناهي و نامحصورند، براي به دست آوردن جزئيات احكام و تفاصيل آن ها راهي جز اعمال نظر و پيمودن طريق استدلال نيست.30 بنابراين اجتهاد در فقه اماميه وسيله اي است براي استخراج احكام حوادث واقعه و رويدادهاي نوين زندگي در بستر عقل و زمان از عناصر خاصه استنباط، تا فقه در طول زمان همگام با رويدادهاي متحول زندگي و نيازهاي جامعه متحول شود چه، بدون آن فقه هيچ گاه نمي تواند در برابر رويدادها پاسخ گو باشد.31 پذيرش واردكردن عقل در حريم دين و معرفي آن به عنوان يكي از منابع استنباط قواعد شرعي و ايجاد رابطه اي ناگسستني ميان عقل و شرع نمايانگر آن است كه اسلام به كوشش هاي عقلاني براي شناخت، تبيين و ارزيابي موضوعات در عرصه هاي مختلف حيات اجتماعي اهتمام ورزيده است و عقل را به عنوان عنصري مي شناسد كه مي تواند كاشف قانون بوده، آن را تحديد نموده يا تعميم دهد و نيز استنباط از ساير منابع و مدارك مددكارخوبي باشد. 32

2و)جايگاه تعقل در معارف و احكام اسلامي

يكي از ويژگي‌هاي عام در مذهب اماميه اين است كه به تعقل اهميت فراوان داده است. به طور كلي ميزان دخالت عقل و شناخت بشري در تشخيص موضوعات و احكام ديني مبين ميزان عقلانيت آن مذهب و دين است. در اين قسمت درصدد آنيم تا ميزان حضور عقل در احكام اسلامي را دريابيم. مجموعه معارف اسلامي به سه بخش قابل تقسيم است:

1- معارف نظري يا اصول عقايد كه اعتقاد و التزام به آن ها براي ورود در جرگه معتقدان دين ضروري است و جزء اركان اسلام به حساب مي آيند، مي بايد بر استقلال عقلي و استدلال مبتني باشند. تقليد و تبعيت از ديگران در اين اركان و اصول مجازنيست.

2- معارف ارزشي يا اخلاقيات بر چون وچرا مبتني بوده و با برهان و استدلال ثابت مي شوند.
اما در فقه بسياري از مباحث به بهانه اخلاقي بودن كنار گذاشته شده اند فزون بر اين وضع معارف عملي كه تصور مي شود تعبدي محض هستند، بر مصالح و مفاسد معين مبتني است. 33

3و) كاربست عقل عرفي درفهم معاني الفاظ

 علاوه بر دخالت فهم مردم در تشخيص موضوع، اين فهم در تشخيص معاني الفاظ وارده در خطابات شرعي نيز دخالت دارد كه معمولاً از آن به عنوان تبادر و ظهور عرفي ياد مي شود؛ مثلاً لفظي كه در كلام شارع آمده است كه داراي معاني و صور مختلف استآن گاه در مقام استنباط بر فقيه مشكل مي شود كه كداميك از اين معاني مورد نظر شارع است در اين صورت به فهم عرفي متوسل شده و از ميان معاني احتمالي، معنايي را كه در اولين وهله به ذهن مردمان سبقت گرفته و تبادر مي نمايد متعين مي شود. 34 بدين ترتيب پيدايش موضوعات جديد و بروز انبوه مسائل مستحدثه نه تنها دامنه فقه را محدود نمي كند و آن را در تنگنا قرار نمي دهد كه موجب بسط و گسترش آن نيز مي شود، زيرا با افزايش و گسترش هرچه بيش تر موضوعات، احكام فقهي نيز متنوعتر شده و به تمامي شريان هاي جامعه تسري پيدامي كند. 35

افزون بر اين قاعده لاضرر. نيز روزنه ديگري براي حضور عقل در تعيين احكام ديني مي گشايد. قاعده فقهي مزبور به اين نكته اشاره دارد كه مقتضاي بروز مسائل جديد وضع احكام فقهي جديد است و اين چنان كه گفته شد به منزله تغيير فقه يا تغيير در حكم نيست؛ به عنوان مثال به مقتضاي همين قاعده ممكن است از پركردن حوض با آب لوله كشي شده و شستن اتومبيل كه موجب اضرار به ديگران است منع شود. 36 موارد فوق گوياي آن است كه تعقل و استدلال در پيكره فقه اماميه نقش بارزي دارد و نظر به حضور عقل و پايبندي به اصول بالا است كه ادعا مي شود فقه هيچ گاه كهنه نشده و قدرت تطبيق با شرايط نوين و پاسخ گويي به نيازها و موضوعات جديد رااز دست نمي دهد.

) اهتمام به مقتضيات زمان و مكان

توجه به مقتضيات زمان در يافتن پاسخ براي مسائل مبتلابه از ميان احكام الهي، نشانه ديگري است از اهتمام به عنصر عقلانيت و وجود گرايش هاي نوگرايانه در دين. مسئله اسلام و مقتضيات زمان، بحث سازگاركردن ثبات و تغيير است زيرا سوال اساسي اين است كه: چگونه مي توان نيازهاي متغير انسان را كه محصول شكل جديد زندگي انسان است با تعاليمي كه مخاطبان مستقيم آن گروهي از انسان ها با فرهنگ و تمدن مربوط به ده ها سده پيش بوده اند پاسخ گو بود؟ عده اي معتقدند كه اسلام و مقتضيات زمان دو پديده غيرموافق و ناسازگارند. استدلال اين گروه اين است كه اسلام به دليل آن كه دستورهايش جنبه ثبات و جاودانگي دارد با زمان كه در طبع خود متغير است، ناسازگار است. اين عده جاودانگي قوانين اسلامرا با قابليت انعطاف آن يكي فرض كرده و معتقدند كه گذشت زمان تغييردهنده حقايق است. در حالي كه آن چه عوض مي شود ماده و تركيبات مادي و وسايل نيل به اهداف است نه حقايق ثابت جهان. 37

براي بيان موضع دين نسبت به مقتضيات زمان نخست بايد آن را تعريف كرد. منظور از مقتضيات زمان به معناي تبعيت از ذوق و سليقه اكثريت مردم نيست بلكه منظور اين است كه نيازهاي بشر در طول زمان تغييركرده و انسان براي تأمين همين احتياجات به ابزار و وسايل نيازمند است و چون وسايل در ابتكار بشر است، در زمان هاي مختلف فرق مي كند. بديهي است كه عقل با پيشرفت زمان وسايل بهتري انتخاب مي كند. اگر آن چه در زمان پيداشده محصول علم و خرد بشري و در جهت پيشرفت (و نه انحطاط) است. اسلام نسبت به آن نظر موافق دارد. 38

زمان و مكان با كتاب و سنت برابري نمي كنند. زمان و مكان مستقيماً در مقام اجتهاد در ناحيه مشخص كردن معيارهاي احكام و موضوعات و ويژگي هاي آن ها داراي نقش هستند به عبارت ديگر، از راه زمان و مكان مي توان ملاك حكم و ويژگي هاي دروني و بيروني موضوع آن را در بستر زمان كه قابل تغيير و تبديل است و حكم آن نيز تحول و تغيير را مي پذيرد مشخص كرد، از اين رو مي توان تصوركرد كه موضوعي در زماني خاص داراي حكمي بوده و در زماني ديگر حكمي برخلاف حكم اول پيداكند. 39

درواقع بايد گفت كه اين حكم شريعت نيست كه با تحول زمان و مكان و شرايط آن ها تغيير مي كند بلكه در حقيقت موضوع است كه با تحول زمان و شرايط آن شكل باخته و تغيير ماهيت مي دهد و درنتيجه حكم آن نيز تغيير مي كند. 40علما و فقهاي اماميه كه در تقليد از مجتهد، شرط زنده بودن را اعتبار كرده اند، به اين استدلال پايبندند كه وي با حضور در جامعه، اوضاع ويژگي ها و شرايط آن را كه در بستر زمان در حال تحول و دگرگوني است همواره مورد بررسي و كاوش قراردهد تا حكم مناسب هر موضوع تحول يافته دروني يا بيروني را از راه مايه هاي اصلي استنباط استخراج كنند.

) مصلحت سنجي

تغيرات و تحولات كمي و كيفي كه در جامعه ها رخ مي دهد، نا گزير، مكتب مقبول هر جامعه را با سؤال هاي گوناگون مواجه مي كند. بويژه اگرديانت نقش تئوريكي در قدرت سياسي پيداكند مسئله پاسخ گويي از اهميت بيش تري برخوردار خواهد بود. به گواهي تاريخ كارگزاران مسلمان در عصر نبوت و خلافت در اخذ تجارب و فنون بشري بي تلاش نبوده اند، چونكه مصلحت امت اسلامي آنان را به اين اخذ و تعليم فراخوانده است. تفاوت مقدار، تنوع نوع ماليات و نقدي يا جنسي بودن آن نشان توجه دولت اسلامي در عصر نبوت به نوع درآمد و اشتغال جامعه ماليات پرداز است. شرايط و مصالح در تسريع و يا تأخير حالت جنگ تأثيري اساسي داشتند. تنظيم پيمان نامه هاي صلح در شرايط يكساني صورت نگرفت. شرايط عمومي، قوت يا ضعف مسلمانان اهرم هاي اصلي تعيين مفاد قراردادها بودند. به عنوان نمونه، صلح حديبيه علي رغم منافع آتي آن ظاهري تحقيركننده براي مسلمانان داشت.41، بنابراين قاطعيت ها و يا ملايمت ها در تعيين شرايط معاهده بر اساس مصلحت ديني و ملاحظه اوضاع امت مسلمان انجام مي گرفتند. 42 توجه به مصلحت را نمي توان در انحصار مقام عصمت قلمدادكرد. با اين تلقي شايد بتوان گفت كه احكام حكومتي پيامبر(ص) و امام (ع) به اعتبار منصب حكومت و دريافت مصلحت بوده است نه مقام نبوت و عصمت. 43

6و)اصولي گري در مقابل اخباري گري

به لحاظ تاريخي مسلمانان شيعه مذهب از نظر فكري به دو فرقه( اصوليين و اخباريين) تقسيم بندي مي شدند. اصولي گري به عنوان يكي از نحله هاي فكري شيعه به مثابه گرايش متكي بر تعقل و خردمندي، در مقابل اخباريگري به منزله نگرش مبتني بر ظاهر حديث، كتاب و سنت، پي آمدهاي بنياديني در نگرش علماي شيعه به تحولات سياسي اجتماعي به دنبال داشت. درحالي كه اصولي گري بر كاربرد عقل و كاوش عقلاني در مسائل كلي موجود در اخبار تأكيد داشته و بر عدم منافات آن با دين پاي مي فشرد، اخباريگري با توصيه به مراجعه مستقيم مردم به اخبار و اخذ دستور ديني از آن و نفي تفكر و تجزيه و تحليل، به صورت مظهر كامل جمود درآمده است. 44 از پي آمدهاي انديشه اصولي گري تاكيد بر نقش عقل در استنباط از متون دين، به حدي كه قاعده ملازمه از آن استنباط شد، ارزيابي عقلاني به هنگام تعارض احكام، تلاش برايمصالحه بين حاكميت الهي و مادّي، صحه گذاشتن بر نهادسازي سياسي و دخالت دادن عنصر عقلانيت و مصلحت در تصميم گيري سياسي و جز آن بود كه اگر با شاخص هايي عقلي و فرهنگي توسعه سياسي تطبيق داده شود بر ظرفيت و قابليت مكتب اصولي گري براي پذيرش توسعه سياسي مي افزايد.

7و)احترام به اصل"آزادي"

راجع به آزادي در اسلام و نقش آن در توسعه يافتگي بحث‌هاي فراواني اثباتاً و نفياً صورت گرفته است. بحث آزادي در يك جامعه، معرف تعريفي است كه آن جامعه و نخبگان و مردم آن از انسان، حكومت، از گذشته و از آينده و توسعه يافتگي دارند، بحث آزادي معرف چهارچوبي است كه در آن فضاي فرهنگي و فكري يك جامعه شكل گرفته است. شاخص هاي مطرح در حلقه پيچيده آزادي و توسعه يافتگي عبارتند از:

1) عموم مردم جامعه اميد به زندگي داشته باشند.

2) عموم مردم با سيستم دولتي و نخبگان خود احساس راحتي كنند.

3) عموم مردم در يك جامعه سطوح مختلف انتخاب را داشته باشند.

4) دولت نبايد تنها شكل دهنده فرهنگ اجتماعي باشد.

5) مملكت داري در يك جامعه مي بايستي مبتني بر يك نگرش جامعه شناختي باشد
(از جانب نخبگان).

6) اصل پاسخ گويي است.

7) اصل تفكر استقرايي.

اصل آزادي يك نوع تربيت است و فعليت بخشيدن تدريجي به آن زيربناي تحول
فرهنگ اجتماعي و فرهنگ اقتصادي است. 45 بعد از ذكر اين مقدمه مختصر اشاره به آزادي سياسي در اسلام خواهم داشت. بحث از آزادي سياسي در حكومت اسلامي يكي از بحث‌هاي پر جنجال و چالشي است كه نفياً و اثباتاً از سوي متفكران مطرح گرديده است. ما در اين مقاله از نقل و نقد آراء به دليل طولاني شدن مطلب پرهيز مي كنيم و فقط به ذكر شواهيد و ادله ديني بسنده مي كنيم:  در قرآن كريم با اندكي دقت مي توان دريافت كه آزادي از مفاهيمي است كه بارها در آيات و داستان هاي قرآني بر آن تأكيد شده است. خداوند متعال مي فرمايد: "فَبَشّر عِباد الّذينَ يستمعون القول فيتبّعُون اَحْسنه اولئك الّذينَ هَديهمُ الله واولئكَ همُ اولوالالباب" 46 بشارت هدايت خداوند به بندگاني است كه ضمن شنيدن اقوال مختلف، قول برتر را مي گزينند. البته واضح است كه شرط انتخاب قول حسن و احسن وجود اقوال مختلف در جامعه، يعني آزادي بيان و ابراز عقيده است. اين كه اسلام طرفدار آزادي عقيده است نيز با شواهد قرآني بسياري آشكار مي گردد: لااكراهَ فِي الدين قد تَبيَّن الرُشد مِن الغَيّ  47 شهيد مطهري(ره)  48 با تفكيك فكر و عقيده مي گويد: در اسلام آزادي تفكر است و آزادي عقيده اي كه بر مبناي تفكر درست شده باشد اما آزادي عقيده اي كه مبنايش فكر نيست هرگز در اسلام وجود ندارد. آن آزادي معنايش آزادي بردگي است." تحدي قرآن”  49 دعوت به اقامه برهان توسط مخالفان 50 و دعوت به تفكر و جدال احسن، همگي دلالت بر اهميت آزادي بيان، آزادي تفكر و آزادي عقيده در اسلام دارد.

 گذشته از آيات قرآن در سيره سياسي امام علي (ع) وقتي تدبر شود پي مي بريم كه آزادي سياسي در حكومت اسلامي چگونه است. حضرت علي(ع)وقتي كه يكي از افسرانش او را بسيار مي ستايد و مي گويد: "من در برابر تو سرتاپا گوش و چشم هستم" مي فرمايد 51 "من هرگز اين ستايش ها را نمي پذيرم بلكه دوست دارم آن چه را كه حق مي بينيد آزادانه به من بگوييد، زيرا خود را برتر از آن كه به خطايي دچارشوم نمي بينم. حضرت علي(ع)سمبل حكومت آزادانه اسلامي است. او هنگامي كه طلحه و زبير، قدرت مندترين شخصيت هاي بانفوذي كه عليه او توطئه كرده بودند، نزدش آمدند و بر خروج از قلمرو حكومت اجازه خواستند و قصدشان رفتن براي الحاق به دشمن بود به آن ها اجازه داد، زيرا نمي خواست كه به خاطر سياست، آزادي انسان را پايمال كند. اگرچه آزادي در اسلام مفهوم عميق و ژرف و دربرگيرنده فلاح و رستگاري را داراست ولي اسلام هرگز مخالف آزاديهاي سياسي مشروع نبوده است. 52

حضرت علي (ع ) معتقد بود انسان از ابتداي خلقت توسط حضرت پروردگار با آزادي آفريده مي شود و سرشت و فطرت او با اين نياز و تمايل آميخته مي گردد. اين كلام گهربار از آن پيشواي الهي است كه مي فرمايد : « برده و بنده كسي مباش كه خداوند متعال تو را آزاد آفريده است . » 53. طبيعي است وقتي آزادي يك نياز فطري و طبيعي و سرشته شده با جان و روح آدمي باشد در همه ابعاد و جلوه ها از جمله براي انتخاب راه و مشي و تلاش سياسي نيز نقش زيربنايي دارد و در نقطه مقابل آن چنانچه كسي برخلاف طبيعت خويش حركت نمايد و بر ميل دروني خود سرپوش نهد و در مسير حريت و آزادگي حركت ننمايد به بردگي و اسارت مي افتد و در بيراهه ها سقوط مي كند. اميرمومنان (ع ) به صراحت اعلام مي نمايد : « كسي كه نسبت به احكام و لوازم حريت و آزادگي قصور و كوتاهي روا دارد به بردگي فرو مي افتد . » 54 حضرت علي (ع ) با اين نگرش زيربنايي و مبتني بر نظام خلقت انسان در ايجاد بينش آفريني هاي سياسي در مردم جامعه براي انتخاب آزادانه راه و مشي و روش و حضور در عرصه هاي فعاليت هاي سياسي تلاش مي نمود. امير مومنان (ع ) مردم را آزاد مي گذاشت كه در پيوستن به او و حضور در ميان ميادين و صحنه هاي فعاليت سياسي و نظامي با انديشه و تفكر و شناخت و پس از تشخيص صحيح حق و باطل تصميم گيري نمايند كه كوركورانه و بدون آگاهي در راه حق و جبهه توحيد وارد شد فرجامي جز زيان رساني و خروج از سپاه حق و پيوستن به سپاه باطل نخواهد داشت . امام علي (ع ) مي خواست ضمن گراميداشت منزلت انسان در حق طبيعي او براي انتخاب آزادانه راه از زيان رساني ها و آفات و خطرات جانبداري هاي آميخته با جهل و ناآگاهي نيز جلوگيري نمايد.

نظام سياسي و حكومتي اسلام براي مردم جامعه جايگاه و اهميتي خاص قائل است و همواره در ابعاد و جنبه هاي گوناگون اين توجه و گرايش را به حيطه عمل درمي آورد. يكي از ابعاد مهم اين رويكرد تلاش فكري و عملي براي ايجاد شناخت و بينش هاي سياسي در مردم و بالابردن توان تجزيه و تحليل مسائل و تفكر و انديشه عميق به منظور جداسازي حق از باطل و انتخابي آگاهانه و آزادانه براي حضور در عرصه هاي فعاليت هاي سياسي است . در نگاه ژرف نظام سياسي اسلام مردم بردگاني نيستند كه در چنبره اسارت زمامداران حكومتي قرار گرفته و هرگونه قدرت و توان انديشيدن و انتخاب آزادانه از آنان سلب گردد و همواره به راه‌هاي گوناگون و حمايت و جانبداري چشم بسته از دولتمردان رهنمون شوند. بلكه مردم بايد به شناخت و بينش سياسي دست يابند تا بدانند چرا و چگونه بايد از نظام حكومتي و زمامداران و كارگزاران تبعيت و پيروي نمايند.

آنچه در نظام هاي سياسي و حكومتي جهان ـ چه ديروز و چه امروزـ متداول بوده و هست علاقمندي زمامداران و حاكمان به فقدان شناخت و بينش هاي سياسي در مردم جامعه است . اين علاقه مندي و تمايل باعث مي شود كه نه تنها دولتمردان اين نوع حكومت ها هيچ تحرك و تلاشي براي ايجاد شناخت هاي سياسي در مردم انجام ندهند كه در نقطه مقابل به ايجاد زمينه هاي مساعد و مناسب براي فرورفتن ملت در جهل و ناآگاهي و اوج گيري ناداني ها نسبت به امور سياسي و جاري كشور بپردازند. اين نوع حكومت ها بينش سياسي مردم جامعه را به ضرر و زيان خود مي دانند و براي نيل به مطامع و مقاصد خويش در ابعاد فكري و اجتماعي و اقتصادي و سياسي جهل و ناآگاهي را بستر و زمينه اي مناسب تلقي مي نمايند. با اين وصف اصل بينش آفريني سياسي در مردم جامعه براي انتخاب آزادانه به منظور حضور سالم و سازنده در عرصه هاي فعاليت هاي سياسي مرتبط با حكومت و زمامداران از مشخصه هاي بسيار ارزنده و كمياب نظام سياسي اسلام محسوب مي شود كه نمونه آن به صورت جامع و مشهود و تثبيت شده را در هيچ زمان و در هيچ نظام سياسي و حكومتي نمي توان سراغ گرفت . حكومت اميرمومنان حضرت علي (ع ) يك جلوه بارز و عيني و عملي از نظام سياسي و حكومتي اسلام است كه بينش آفريني سياسي براي مردم جامعه در كنار ساير مشخصه هاي اين نوع نظام سياسي به ظهور و بروز درآمد و در اوراق تاريخ به ثبت رسيد و براي همه اعصار و زمان ها الگوي عملي گرديد. اميرمومنان (ع ) به اين دليل اصل شناخت آفريني سياسي براي مردم به منظور آماده شدن زمينه هاي انتخاب آزادانه در حمايت ها و حركت و تلاش هاي سياسي آنان را ضروري مي دانست كه تعاليم مقدس اسلام نگرشي مبنايي و بنيادين به آزادي انسان دارد و در همه ابعاد و جلوه هاي فردي و اجتماعي بر وجود آن تصريح مي كند و اصرار مي ورزد. يكي از مصاديق روشن اين تفكر و عملكرد سياسي حضرت علي (ع ) را در نامه او به مردم كوفه مشاهده مي كنيم . امام (ع ) هنگام خروج از مدينه و حركت به سوي بصره براي تدارك بيشتر نيروي رزمي جهت حضور در جنگ جمل در نامه اي خطاب به مردم كوفه چنين نوشت : « من از جايگاه خود مدينه بيرون آمدم يا ستمكارم يا ستمديده يا سركشي كردم يا از فرمانم سرباز زدند. همانا من خدا را به ياد كسي مي آورم كه اين نامه به دست او رسد تا سوي من كوچ كند. اگر مرا نيكوكار يافت ياري كند و اگر گناهكار بودم مرا به حق بازگرداند . 55

امير مومنان (ع ) در اين نامه به وضوح و صراحت مردم را در ياري كردن يا امتناع از حمايت و مساعدت آزاد مي گذارد. لكن اين آزادي را با شناخت و بصيرت سياسي متصل مي سازد و در صورتي آن را ارزشمند و مفيد مي داند كه حداكثر بهره وري هاي لازم از آن براي اتخاذ تصميم مبتني بر بينش هاي عميق سياسي نسبت به جريان شناسي حق و باطل به عمل آيد. مي بينيم امام (ع ) تا آنجا در برانگيختن مردم براي تفكر و انديشه و نيل به شناخت و بينش سياسي پيش مي رود كه اعلام مي نمايد بينديشيد و بنگريد و ارزيابي دقيق كنيد كه من ستمگرم يا ستمديده گناهكارم يا نيكوكار و پس از اين تفكر فاقد تعصب و تصلب ـ كه بايد در خلوتگاه دل صورت گيرد و به دور از نفسانيت هاي فردي و گروهي و حزبي باشد و « خدا » درنظر آيد و نه « خود » ـ به طور قطع و يقين حق و باطل نمايانده مي شود كه آيا من در حق اصحاب جمل ظلم و جور و خيانت روا داشتم يا آنان پيمان و بيعت خويش با زمامدار اسلامي را شكستند و به تحريك مردم ناآگاه پرداختند و با تجهيز آنان در مقابل من صف آرايي كردند. نمونه و مصداق ديگر از بينش آفريني سياسي اميرمومنان (ع ) را به گونه اي ديگر و به هنگام حضور نماينده اي از طرف جمعي از مردم در محضر آن پيشواي الهي مي يابيم . در آستانه جنگ جمل گروهي از اعراب « كليب جرمي » را به نمايندگي از جانب خود به سوي حضرت علي (ع ) گسيل داشتند تا با امام (ع ) ديدار و مذاكره كند و علل و انگيزه اصلي او را از جنگ با اصحاب جمل جويا شده و اوضاع و احوال را بررسي نمايد و نتيجه را اعلام كند. اين شخص به حضور امام (ع ) آمد و به مذاكره با آن حضرت نشست . امام علي (ع ) با استدلال و ارائه ديدگاه هاي روشن و منطقي موقعيت خود و اصحاب جمل را تشريح نمود و با داده هاي لازم او را در شرايط مطلوب براي نيل به شناخت سياسي و جريان شناسي حق و باطل قرار داد.

كليب جرمي پس از تفكر و تعمق و بررسي اوضاع و تحليل مسائل دريافت كه امام علي (ع ) در جايگاه و موضع « حق » قرار دارد و اصحاب جمل به « باطل » افتاده اند. امام (ع ) پس از آن كه نماينده مردم را با حقيقت آشنا نمود از او چنين خواست : « اينك با من بيعت كن » كليب جرمي از اين كار امتناع كرد و گفت : « من نماينده گروهي از مردم هستم و قبل از مراجعه به آنان به هيچ كاري اقدام نمي كنم » . امير مومنان (ع ) در پاسخ فرمود : « اگر آنان تو را مي فرستادند كه محل ريزش باران را بيابي سپس به سوي آنان باز مي گشتي و از گياه و سبزه و آب خبر مي دادي اگر مخالفت مي كردند و به سرزمين هاي خشك و بي آب روي مي آوردند تو چه مي كردي؟ كليب جرمي عرض كرد : « آنها را رها مي كردم و به سوي آب و گياه مي رفتم » امير مومنان (ع ) فرمود : « پس دستت را براي بيعت كردن بگشاي » او با امام (ع ) بيعت نمود و پس از آن در اظهارنظري اعلام نمود : « سوگند به خدا به هنگام روشن شدن حق توانايي مخالفت نداشتم و با امام (ع ) بيعت كردم . » 56

حضرت علي (ع ) در كنار تلاش چشمگيري كه براي ايجاد شناخت و بينش سياسي در مردم جامعه مبذول مي داشت چنانچه افراد و گروه هايي از مردم به نزد او آمده و خود را در موضع ارزيابي سياسي عملكرد امام (ع ) و جبهه مقابلش معرفي مي كردند و حضور در جبهه آن حضرت را به پس از طي مراحل تدقيق و تحقيق و رسيدن به شناخت و بصيرت سياسي موكول مي كردند از آنان به گرمي استقبال مي كرد و همراه با گشاده رويي و مواجهه صميمانه با آنها تصميمشان را ارج مي نهاد و به تمجيد از آنان مي پرداخت . 57 نتيجه مي گيريم كه بينش آفريني سياسي براي مردم جامعه ـ از اقشار و گروه هاي موافق و مخالف و مردد و در راه مانده ـ يك اصل ضروري در انديشه و تفكر حضرت علي (ع ) و يك سيره و روش مهم در رفتار و عملكردهاي او محسوب مي گرديد. امام علي (ع ) در حالي كه در راس هرم حكومتي اسلام قرار داشت و در مسئوليت مديريت سياسي كلان به تدبير امور مي پرداخت و از قدرت و توان بالا و امكانات سرشاري براي ايجاد فشار بر مردم و وادار ساختن آنان به حمايت عملي از خويش و حضور در سپاه اسلام براي مقابله با تحركات و آشوب ها و تهاجم هاي نظامي دشمنان برخوردار بود به اتخاذ شيوه بينش آفريني سياسي در مردم و انتخاب آزادانه آنان براي حمايت از جبهه حق روي مي آورد و اين روش را منطبق با نظام سياسي اسلام و مفيد و موثر در تحقق حقايق دين در جامعه مي دانست . اين حركت و تلاش اميرمومنان (ع ) به گونه اي وسعت داشت كه حتي گروه هاي مخالف را كه سرانجام جبهه حق را ترك كردند و به جبهه معاويه پيوستند به شناخت سياسي نسبت به حقانيت و درستي انديشه و افكار و مواضع و عملكردهاي امام (ع ) رسانيد. اين افراد با آن كه دريافتند اميرمومنان (ع ) در حقانيت كامل قرار دارد و حكومت و مديريت او منطبق بر معيارها و موازين و قوانين اسلام و سيره و روش پيامبراكرم (ص ) مي باشد به دليل گرفتاري در دام نفس و تحمل نياوردن عدالت علي (ع ) و تحت تاثير جاذبه هاي اقتصادي و بذل و بخشش هاي نامشروع معاويه از جبهه حق به اردوگاه باطل شتافتند.

امام علي (ع ) در هيچ شرايطي حاضر نشد « حق » را به مسلخ و قربانگاه اميال و خواهش هاي نفساني افراد و گروه هاي سياسي ببرد و از موازين اسلام فاصله بگيرد. امام (ع ) در كنار تلاش هاي آميخته با بردباري و مدارا و ملايمتي كه به منظور ايجاد بينش و بصيرت هاي سياسي در افراد و گروه هاي جامعه اسلامي مبذول مي داشت با هر فرد و گروه به شناخت دست يافته و حامي حكومت اسلامي كه مواضع حق و عدالت محور او را نمي پذيرفت و به آشوب و شورش عليه حكومت اسلامي مي پرداخت و جامعه را به هرج و مرج و سقوط رهنمون مي شد به شدت برخورد مي نمود.

 

ز) نتيجه گيري:

از مجوع آنچه در اين تحقيق بحث و بررسي گرديد مي توان به قرار ذيل نتيجه گيري نمود: تحقق اصول توسعه سياسي بدون درنظر گرفتن فرهنگ ممكن نيست، از طرفي ديررس ترين درخت ميوه خلقت، درخت فرهنگ است. جامعه فرهنگي، جامعه اي عقلي است. مهم ترين محتواي تربيت فرهنگي، واردكردن عقل و منطق، تدبير و بزرگ منشي، وقار و تحمل و احترام در نظام آموزشي، نظام دولتي و نظام اجتماعي يك جامعه است. جوامعي كه خواسته اند انسان ها را يكسان كنند و يا جوامعي كه آنان را مثلاً به نجبا و عامه تقسيم بندي كرده اند هردو به سمت ديكتاتوري كشيده شده اند، از آن گذشته جامعه مي تواند به توسعه سياسي برسد كه شاخص هاي فرهنگي خاص خويش را جهت نيل به توسعه سياسي تبيين و تعيين كند. مهم ترين شاخص فرهنگي توسعه سياسي ارائه حدود و ثغور و مرزهاي فرهنگي منسجم است كه در غير اين صورت عوامل فرهنگي تضعيف كننده توسعه سياسي از قبيل: وجود تفكر افراطي در زمينه هويت فرهنگي جوامع، سياسي كردنفرهنگ و اعتماد به دگماتيزم و رياضت فرهنگي، بر عوامل فرهنگي تقويت كننده توسعه سياسي كه ريشه در عقلانيت فزاينده دارند چيرگي مي يابند و آن را به تعويق مي اندازند. همان گونه كه اشاره شد فرهنگ سياسي شيعه و تجديد حيات آن با كاربرد عقل در فهم متون ديني و مصلحت سنجي در اجراي قوانين شريعت، احترام و اعتبار بر آزادي، علم، عزّت و استقلال با تسهيل ورود عناصر عقلانيت ممانعتي براي توسعه سياسي ايجاد نمي كند و بلكه در امحاي عوامل فرهنگي توسعه سياسي كه باعث تضعيف مقوله مورد نظر هستند، نقش اساسي دارد. علاوه بر اين‌ها آيات قراني و سيره سياسي معصومين (ع) بوضوح گوياي اين واقعيت است كه حكومت بوجود آمده از فرهنگ سياسي شيعي بنيادهاي فرهنگي توسعه سياسي را داراست. پس تآكيد و اشتياق نسبت به تمدن سازي مادي يك بحث ضدديني نيست. بدليل اينكه ايجاد يك تمدن فرهنگي، تمدن مذهبي، محتاج يك تمدن مادي و دنيوي نيز هست؛ يعني يك تمدن دو بال دارد: بال فرهنگي و بال مادي. پايان. 17/8/ 1389

 والحمد للله رب العالمين.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

1. محمود روح الاميني، زمينه فرهنگ شناسي (چاپ اول: تهران، عطار، 1365) ص120-118 .

2. دكتر محمود سريع القلم، عقل و توسعه يافتگي (چاپ اول: نشر سفيد، 1372) ص127-126.

 3. فرهنگ رجايي، "توسعه و فرهنگ"، نشريه نامه فرهنگ، سال دوم، شمارهو2، پاييز و زمستان1370، ص18.

4.  س.ك.ديوب، "ابعاد فرهنگي توسعه"،ترجمه بهروز گرانپايه، نشريه نامه فرهنگ، سال دوم، شماره يك و دو، پاييز و زمستان1370، ص34.

5. جلال رفيع، فرهنگ مهاجم، فرهنگ مولّد،(چاپ اول:تهران،انتشارات اطلاعات،1373) ص266.

6. حسين عظيمي، "توسعه و فرهنگ"، نشريه نامه فرهنگ، سال دوم، شماره يك و دو، پاييز و زمستان1370، ص13-14.

G.Almond G,Powel;Comparatile Arevelopmental Approach Little Brown and co.

7. "مقدمه اي بر مطالعه فرهنگ سياسي ايران فرهنگ توسعه،شماره3، مهر1370.

8.  جواد منصوري، فرهنگ استقلال و توسعه (تهران، وزارت امورخارجه، موسسه چاپ و انتشارات1374) ص152-153.

 9.  مصطفي ازكيا، جامعه شناسي توسعه و توسعه يافتگي روستايي ايران، (تهران، انتشارات اطلاعات، 1369) ص7-8 .

10.  دكتر محمد سريع القلم، همان، ص94و96.

11. حسن سيف زاده، نوسازي و دگرگوني سياسي (تهران، نشر سفيد، 1368) ص173.

12. عبدالعلي قوام، توسعه سياسي و تحول اداري، (تهران، نشر فومن،1371)، ص10-11.

13. ساموئل هانتيگتون، سامان سياسي وجوامع دستخوش دگرگوني، ترجمه محسن ثلاثي ( تهران، نشر علم، 1370) ص135.

14.  همان، ص11-12.

15. جواد منصوري، همان، ص7-10.

16. محمود سريع القلم، ص94-95.

17. حميد عنايت، شش گفتار درباره دين و جامعه (تهران، نشر موج، 1352) ص65.

18. محمد مختاري، اسطوره زال (تهران، آگه، 1369) ص33.

19. فخرالدين عظيمي، "عالمي و آدمي از نو"، مجله نگاه نو، شماره9 (مرداد و شهريور1371) ص19-20.

20. علي حافظيه، علل سقوط شاه (لوسآنجلس، موسسه مطالعات و تحقيقات خاورميانه 1990)، ص248-249.

21. رضا اسراري، جامعه شناسي جهان سوم، (چاپ دوم: تهران، خرد 1358) ص168.

22. حسين عظيمي ، همان

23. آنتوني گيدنز، "دوركهايم"، ترجمه يوسف اباذري . (چاپ اول: تهران، خوارزمي، 1363) ص28

24. حسين عظيمي، همان، ص21.

25. يوسف نراقي، "فرهنگ ملي و توسعه اجتماعي(2)"، مجله فرجاد، سال دوم، شماره نهم، مهر1370، ص9.

 26. جلال رفيع، همان، ص338-339.

27. مهران سراب زاده، "نقش سنت در توسعه"، مجله فرهنگ توسعه، سال اول،مهروآبان1371، شماره2، ص29.

28. حسين بشيريه، "توسعه و فرهنگ" مجله نامه فرهنگ، سال دوم، شماره و2، 1370، ص21.

29. گروهي از نويسندگان، بحثي درباره مرجعيت و روحانيت، مقاله اجتهاد و تقليد در اسلام و شيعه، علامه طباطبائي (چاپ اول: تهران، شركت سهامي انتشار، 1342) ص15.

30.  همان، ص6.

31. مرتضي مطهري، شش مقاله (چاپ چهارم: تهران، انتشارات صدرا، 1368) ص121.

32. محمدتقي جعفري، "جايگاه تعقل و تعبد در معارف اسلامي"، مجله حوزه، فروردين و ارديبهشت1371، شماره49، ص69.

33.  سيدعباس حسيني قائم مقامي، "نقش دو عنصر زماني و مكاني در استنباط"، مجله كيهان انديشه، مهروآبان1369،ص47.

34. قاعده "لاضرر ولاضرار في الاسلام".

35. همان، ص94.

36.  مرتضي مطهري، اسلام و مقتضيات زمان، ج1 (چاپ پنجم: تهران، انتشارات صدرا، 1368) ص15.

37. همان، ص59.

38. محمدابراهيم جناتي، "نقش زمان و مكان در اجتهاد"، مجله كيهان انديشه، مهر و آبان1372، شماره50، ص6.

39. همان، ص7.

40. اختلاف محرز در پناهندگي قريش و مسلمانان.

 41. مصلحت از نگاه مكتب، مجله حوزه، شماره28، مهر و آبان1367، ص152.

42. همان، ص158.

43. مرتضي مطهري، همان، ص156.

44. دكتر محمود سريع القلم، همان، ص81 -90.

45.  زمر(39) آيه18.

46.  بقره(2) آيه256.

47. مرتضي مطهري، پيرامون جمهوري اسلامي (تهران: انتشارات صدرا، 1366) ص109.

48. بقره(2) آيه23.

49.  انبيا(21) آيه24.

50.  نهج البلاغه، تصحيح عبده، خطبه176، ص274.

51 . سيد امير مسعود شهرام نيا، آزادي سياسي در اسلام و غرب، دانشگاه امام صادق(ع) [52]

52. نهج البلاغه ترجمه محمد دشتي انتشارات پارسايان نامه 31

53. غررالحكم ترجمه محمد هاشم رسولي محلاتي دفتر نشر فرهنگ اسلامي ج 1 ص 230

54. نهج البلاغه نامه 57

55. همان منبع خطبه 170

 

 

+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم اسفند 1389ساعت 10:47 توسط شریفی |